متن:

أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلَانٌ [ابْنُ أَبِی قُحَافَهَ] وَ إِنَّهُ لَیَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّی مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى یَنْحَدِرُ عَنِّی السَّیْلُ وَ لَا یَرْقَى إِلَیَّ الطَّیْرُ فَسَدَلْتُ دُونَهَا ثَوْباً وَ طَوَیْتُ عَنْهَا کَشْحاً وَ طَفِقْتُ أَرْتَئِی بَیْنَ أَنْ أَصُولَ بِیَدٍ جَذَّاءَ أَوْ أَصْبِرَ عَلَى طَخْیَهٍ عَمْیَاءَ یَهْرَمُ فِیهَا الْکَبِیرُ وَ یَشِیبُ فِیهَا الصَّغِیرُ وَ یَکْدَحُ فِیهَا مُؤْمِنٌ حَتَّى یَلْقَى رَبَّهُ، فَرَأَیْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى هَاتَا أَحْجَى فَصَبَرْتُ وَ فِی الْعَیْنِ قَذًى وَ فِی الْحَلْقِ شَجًا أَرَى تُرَاثِی نَهْباً.

حَتَّى مَضَى الْأَوَّلُ لِسَبِیلِهِ فَأَدْلَى بِهَا إِلَى فُلَانٍ [ابْنِ الْخَطَّابِ] بَعْدَهُ. ثُمَّ تَمَثَّلَ بِقَوْلِ الْأَعْشَى: «شَتَّانَ مَا یَوْمِی عَلَى کُورِهَا ، وَ یَوْمُ حَیَّانَ أَخِی جَابِرِ»؛ فَیَا عَجَباً بَیْنَا هُوَ یَسْتَقِیلُهَا فِی حَیَاتِهِ إِذْ عَقَدَهَا لِآخَرَ بَعْدَ وَفَاتِهِ لَشَدَّ مَا تَشَطَّرَا ضَرْعَیْهَا. 
فَصَیَّرَهَا فِی حَوْزَهٍ خَشْنَاءَ یَغْلُظُ کَلْمُهَا وَ یَخْشُنُ مَسُّهَا وَ یَکْثُرُ الْعِثَارُ فِیهَا وَ الِاعْتِذَارُ مِنْهَا

ترجمه:

به خدا سوگند! او پیراهن خلافت را بر تن کرد در حالى که خوب مى دانست موقعیّت من در مسأله خلافت همچون محور سنگ آسیاب است (که بدون آن هرگز گردش نمى کند)، سیل خروشان (علم و فضیلت) ازدامنه کوهسار وجودم پیوسته جارى است و مرغ (دور پرواز اندیشه) به قلّه (وجود) من نمى رسد (چون چنین دیدم)، در برابر آن پرده اى افکندم و پهلو از آن تهى نمودم و پیوسته در این اندیشه بودم که آیا با دست بریده (و نداشتن یار و یاور، به مخالفان) حمله کنم یا بر این تاریکىِ کور، صبر نمایم، همان ظلمت و فتنه اى که بزرگسالان را فرسوده، کودکان خردسال را پیر و مردم با ایمان را تا واپسین دم زندگى و لقاى پروردگار رنج مى دهد.

سرانجام دیدم بردبارى و شکیبایى در برابر این مشکل، به عقل و خرد نزدیکتر است، به همین دلیل شکیبایى پیشه کردم (نه شکیبایى آمیخته با آرامش خاطر، بلکه) در حالى که گویى در چشمم خاشاک بود و استخوان راه گلویم را گرفته بود; چرا که با چشم خود مى دیدم میراثم به غارت مى رود!

این وضع همچنان ادامه داشت تا نفر اوّل به راه خود رفت (و سر به تیره تراب نهاد) و خلافت را بعد از خودش به آن شخص (یعنى عمر) پاداش داد سپس به گفته (شاعر معروف) «اعشى» تمثّل جست:

شَتّانَ ما یَوْمى عَلى کُورِها

وَ یَوْمَ حَیّانَ اَخى جابِرِ

«بسى فرق است تا دیروزم امروز

کنون مغموم ودى شادان و پیروز»

(در عصر رسول خدا چنان محترم بودم که از همه به آن حضرت نزدیکتر بودم ولى امروز چنان مرا منزوى ساختند که خلافت را یکى به دیگرى تحویل مى دهد و کارى به من ندارند)!

راستى عجیب است او که در حیات خود از مردم درخواست مى کرد عذرش را بپذیرند و از خلافت معذورش دارند خود به هنگام مرگ، عروس خلافت را براى دیگرى کابین بست چه قاطعانه پستانهاى این ناقه را هر یک به سهم خود دوشیدند.

تفسیر:

شقشقیه 

بسیاری از مخالفین اهل سنت این خطبه نهج البلاغه رو نمی پسندند، بخاطر گلایه صریح حضرت از خلفا. که با کنایات عجیب جملات را خطاب به انان بیان می دارد.

شقشقه :  یک حالت هیجان شتر ناشی از غضب یا شهوت چیزی شبیه بادکنک از دهان او همراه با کف بیرون می اید.
بعدها این کلمه تغییر یافته به هر زبان آتش گرفته ای اطلاق میشود.
وقتی جانی آتش گرفته میسوزد از سوز آن کلامی بر زبان جاری میشود.

 برخی از اهل سنت زمانیکه دیدند این خطبه به آنها ضربه میزند و مذهب خلفا را به باد انتقاد می گیرد. اصل سندیت خطبه را زیر سوال برده و انکار کردند که از حضرت نیست و سید رضی از خود گفته است.

در حالیکه علامه امینی رضوان الله علیه : 
در کتاب الغدیر ۲۸ کتاب و ۲۸ سلسله سندبرای این خطبه نقل کرده.
و بعضی از اهل سنت این خطبه را ناچار پذیرفته اند اما آنرا توجیه می کنند. 

♦️اَما واللهِ لقد تَقمَصَها ابنُ آبی قَحافه 
بخدا قسم خلیفه اول لباس خلافت را پوشید.
در حالیکه لباس در حدو قوارهٔ او نبود.
 جانشینی پیامبر در شأن او نبود.
« ابن قحافه کنیه خلیفه است»

♦️و اِنه لَیعلَمُ اَنَّ مَحَلّیمنها محلَُ القطبِ منَ الرَّحیٰ
بدرستی که او بوضوح می دانست، جایگاه علی نسبت به او مانند جایگاه قطب است نسبت به سنگ آسیاب .

آسیاب سنگی قدیمی ،سنگ زیرین آن ثابت ، و سنگ رویی در حال چرخش و آرد کردن گندم استو هرگز از مدار خود خارج نمیشود و آن به سبب آهنی ست که از جدار وسط دو سنگ را بهم نگه داشته. و سنگ رویی بر محور آن می چرخد.

او حکومت ظاهری را بدست گرفت اما قطب آن امیرالمومنین بود. که می بایست حکومت بر محور علی بچرخد.

مثلی در میان عرب مشهور شده: 
اگر کسی چیزی را بگوید  که نمیدانم وامصیبتا، 
چرا حق را نمی‌داند. چرا روایات در باب حق را نشنیده.
واگر بگوید میدانم و حق کسی خوردم ، دیگر حرفی باقی نمی ماند.
در هر دو حالت گردن او گیر است و باید پاسخگو باشد.
کار بجایی کشید که خلیفه دوم را در یک سطح با امیرالمومنین قرارداده ، وبه نفع او رای دادند تا  او خلیفه شود.

♦️یَنحدِرُ عنِّی السَّیل  ولا یَرقیٰ الیَّ الطّٓیر 
سیلاب علم ، فضیلت ، عرفان و معنویت از کوهسار علی جاری ست.
حضرت خود را تشبیه کرده به کوه بلندی که سرمنشا همه رودها و چشمه های مختلف است.
و هیچ پرنده ی بلند پروازی بالاتر نمی‌رود
 [لا یرقیٰ]  وبه آن اوجی که علی دارد نمیرسد.
فکر و اندیشه بشر نمی‌تواند فهم کند جایگاه علی کجاست!!

♦️فَسدَلتُ دونَها ثَوباً و طَوَیتُ عنها کَشحَاً
زمانیکه حکومت را از علی گرفتند. یک لباس و پرده ای بر روی حکومت انداختم [ سدَلَت]
و خود را برگرداندم [ کشحا] از حکومت کنار کشیده خود را درگیر نکردم.

در جایی فرمود:
اگر مردم به سراغ علی نیامده بودند ،بعد از ۲۵ سال ریسمان شتر حکومت را به گردن شتر انداخته و او را رها می کردم که مرا با او کاری نیست.

تفکر مکتب علوی اینست که حاکم مانند سنگ زیرین آسیاب تمام زحمات و سختی را بجان میگیرد تا مردم در رفاه و راحتی باشند و هدایت شوند.
حاکم  مانند سنگ زیرین است زیرا سنگ زیرین اصطکاک ایجاد میکند تا کندم به آرد تبدیل شود.تمام وظیف و زحمات بر دوش حاکم است.
اما در مکتب خلفا حکومت را لباس زینتی دانسته تاج حکومت می خواهند  تا به نان و نوا برسند.، در حالیکه این لباس هم زیبنده آنان نبود.

پیامبر فرمودند: 
علی جان مثَل تو مثل کعبه است تو دنبال حکومت نرو، مردم باید سوی تو بیایند، مردم باید به آن فهم برسند که حاکم میخواهند و حکومت را دو دستی تقدیم تو کنند.

♦️و طَفِقتُ اَرتَاءِی بینَ اَن اصولَ بیدٕ جَذّاءً
شروع کردم بین دو کار ، 
نظر کردم [ ارتاءی]  بین دو امرمردد شدم ،جوانب کار سنجیدم که بر مخالفین حمله کنم [ جذاءَ]در حالیکه دست من قطع شده و یار و یاوری نداشتم .
کسی نبود جز اهل بیتم و آنها در خطر بودند.
دست به تیغه شمشیر می بردم نسل پیامبر را از بین می بردند مگر خانه را آتش نزدند!!!
 از کشتن حسنین ابایی نداشتند. 

♦️اَو اَصبِرَ علیٰ طَخیَهٕ عَمیاءَ 
راه دوم ، اینکه صبر کنم بر یک تاریکی کور [ طَخیه] 
تاریکی نماد کوری است.
انسانی که کور است در تاریکی ، با شخصی که در تاریکی مانده هردو در ظلمتند .
کور نمی‌تواند راهنما باشد، 
عصرخلفا ظلمت در ظلمت امکان راه نجات وجود نداشت.
بین این دو راهی ماندم کدام را انتخاب کنم!!
با این ظلمتی که خلفا بوجود آوردند. 

♦️یَهرَمُ فیها الکبیرُ و یَشیبُ فیها الصغیر
افراد میانسال در این حکومت پراز ظلم شکسته شده پیر شدند.
و کودکان از شدت سختی و ظلم موی سر آنان سپید شد.
سپیدی که از نشانه های قیامت است.
« یومَ یجعلُ الولدان  شیبا»
همان روزی که کودکان از شدت لهیب آتش پیر می شوند.
اما حواسشان به قیامت نبود.

♦️یَکدَح مومنٌ ….حتی یَلقاه
انسانهای وارسته و مومن دچار رنج و زحمت بودند . حکومت بر کسی رحم نمی کرد و همه گرفتار بودند.
چه گرفتاری های سر راه  آنان قرار نگرفت، با همان محنت ظلم به ملاقات خدا رفتند.

♦️فرَاَیتَ اَنَّ الصبرَ علیٰ هاتا اَجحیٰ
  فکر کردم ، دیدم که صبر کنم بر این محنت ،میدانم ظلمت محض است.
ویا دست به قبضه شمشیر ببرم ، میدانم شکست حتمی ست.
نتیجه گرفتم صبر کردن بر این حالت و این معضل عاقلانه تر است [ اَجحیٰ]
و حکومت را رها کردم تا اصل اسلام باقی بماند.

♦️فصَبرتُ و فی العینِ قَذیً و فی الحلقِ شَجا
صبر کردم اما ، صبری که خارو خاشاک [ قذی]در چشم و استخوانی در گلو[ شجیٰ] تحمل کردم. 

دیدن و خوردن دو ابزار لذت هاست.
نگاه کردن به هر چیزی تیره و تار ، لذتی ندارد.چون ظلمت محض بود.
هرچه خوردنی ست تلخ است و لذت ندارد ،چون همه جا را ظلم فرا گرفته است.

♦️اَریٰ تُراثی نَهبا حتیٰ مَضیَ الاولُ لسبیلِه
با چشم خود دیدم که میراث علی را غارت کردند. میراث معنوی را بردند.

قضیه به همین منوال گذشت تا اینکه خلیفه اول در راه خود از دنیا رفت. [ مضیٰ لسبیله]
نفرمود خلیفه مرد!!
مرگ ، تمام شدن نیست، همان مسیر دنیا ادامه داده میشود.
 در همان مسیری که هست از این سمت پل به سمت دیگر پل حرکت کرده است.
مسیر امروز  ادامه ی مسیر فردا را بدنبال خواهد داشت.
برای عده ای  عسل و خرمای بهشت لذت بخش است. 
اما پای کلام توحیدی امیرالمومنین« صلوات الله علیه» در بهشت نبودن ، خود جهنم است.
پس هرکس در هر حالتی می میرد به همان مسیر ادامه می دهد، فقط صحنه عوض میشود.

♦️فاَدلیٰ بها الی ابنِ الخطاب بعدَه ( ثمَّ تَمثَلَ بقول الاَغشیٰ) 
خلیفه اول رشوه داد [ ادلیٰ] و خلافت را به بعدی تقدیم کرد.

در حدیث قرطاس : 
وقتی پیامبر میخواست جانشینی را مرقوم کند نگذاشتند که : 
مردم عاقلند ،میفهمند با هم شور کرده خلیفه را انتخاب می کنند.
اما برای خود خلیفه را هم انتخاب کردند.
پیغمبر را منع کردند اما بر ای خود برگزیدند.

ابن ابی الحدید در شرح نهج خود می گوید:
اگر عمر نبود ابوبکر به خلافت نمی رسید ، با شلاق در شهر دوره افتاده بود بالاجبار برای خلیفه اول بیعت می گرفت. هرکس مخالفت می کرد عمر او را میزد.

پاداش بیعت گرفتنها ، بذل و بخششها را عمر پاسخ گرفت.و حکومت را به او تقدیم کردند.

♦️شَتّانَ ما یومی علیٰ کورِها  و یومُ حیّانَ اخی جابر
چقدر دور است[ شتان] امروز، من سوار بر شتر سرکش در بیابان گرم از این مسیر به آن مسیر.
و امروز چقدر دور است از آن بارگاهی که خدمت حیان و جابر بودم.
 
حضرت به یک بیت شعر از شاعری بنام اعشی که کافر بود استناد می کند.
وسعت نظر حضرت تا کجاست!!!
 اگر با دیگران بود مخالفت و شبهه داشتند چرا شاعر کافر !!
حضرت می فرماید کافر است به جزای عمل خود خواهد رسید اما حرف شعر او زیباست.
قضیه شعر : 
حیان و جابر دو برادر ثروتمند و این اعشی در مجالس، شعر و مدح آنان می گفت و ضعیت مالی خوبی داشت.
چه خوش بود روزهایی که در کنار آن دو داشتیم اما امروز برای لقمه نانی سوار بر مرکب بی جهاز ازین سمت به آن سمت در گرما می گردم.

حضرت با استناد به این شعر میفرماید. 
چه خوش بود روزهایی که در کنار پیامبر بودیم . علی  دورانی  و عزتی داشت ، نفس پیغمبر بود. کسی جرات نداشت به علی بی احترامی کند.
خود را  به اعشی شبیه می کند

♦️فیا عجبا بیتاً هو یَستَقیلُها فی حَیاتِهِ اِذ عقَدَها لاخَرَ بعدَ وفاتِه
چقدر جای تعجب دارد ابوبکر بارها حکومت را اقاله کرد.[ یستَقیل]

اقاله لفظ فقهی :
پس دادن جنس خریداری شده که مورد قبول واقع شود و این امر برای کاسب مستحب است.
ابوبکر در دوران خلافت بارها گفت در صدد حکومت نیستم.
از من بگیرید و من بهترین نیستم، 
حاکم شما شدم اما بدرد بخور حکومت نیستم.تا علی هست جای من نیست.
« اَقیلونیٰ فلَستُ بخَیرِکم وُلیّٖتُکم و لَستُ بخَیرِکم» 
اقاله کرد اما در حال مرگ برای دیگری حکومت تعیین کرد.
بسی جای تعجب است !!!
 
♦️تَشَدَّ ما تَشَطَّرا ضَرعَیها 
این دو شخص حکومت رابشدت  تقسیم کردند.[ تشطَرا]
حکومت مانند شتر ماده ای بود  که دو پستان دارد برای دوشیدن .[ضَرعَیها]
دو پستان را برای خود تقسیم کردند
به نفع خودشان دوشیدند.

استعاره عجیب حضرت در این جمله: 
حیوان چهار پستان دارد دو جلو و دوتا عقب .
به هنگام دوشیدن هردو پستان یکی حساب میشود. تا شیر دوشیده شود. 

♦️فصَیَرَها فی حَوزَهٕ خَشناءَ 
انتقال داد ، حکومت را از یک ناحیهُ خشن[ خشناء] به دیگری واگذار کرد.
و چهار صفت برای خلیفه دوم: 

♦️یَغلُظُ کَلمُها و یَخشُنُ مَسَّها
۱- حرف زدن با او غلظت داشت.
۲- ملاقات و روبرویی با او همراه با رنج بود. 

از آنجایی که فرد خشن و تند خویی بود کسی جرات روبرو شدن و هم کلام شدن با او را نداشت.

♦️و یَکثُرُ العِثارُ فیها و الاِعتذارُ منها
۳- بسیار لغزش داشت. دچار خطا و اشتباه میشد.
۴- بسیار عذر خواهی می کرد.
عذرخواهی تا حدی مطلوب است..
زیاد عذر خواستن دلیل بر اشتباه بسیار است.

نص تاریخ است از ترسناک بودن خلیفه: 
وقتی به زن بارداری خبر رسید عمر با تو کاری دارد از ترس و وحشتی که بر او عارض شد کودک خود را سقط کرد.

ابن ابی الحدید: 
ضرب المثل مشهور عرب و در میان مردم پیچیده : 
تازیانه عمر وحشتناک‌تر است از شمشیر حجاج ثقفی.. حجاجی که چنان خونریز و بیرحم بود.

حضرت در نامه ای به فرماندهان :
 حاکم شدید باید سنگ صبور باشید.
هرگز با کسی تندی نکنید.
در برابر مردم صبوری کنید ،گرچند با شما بد رفتاری کردند.
اگر تاب و تحمل سختی در حکومت را ندارید سمت رارها کرده و بروید.
پذیرش مسئولیت در حکومت یعنی سنگ زیرین آسیاب بودن….

اللهم وفقنا لما تحب و ترضی بالقران