خطبه ۱۶۵

متن:

تَخَالُ قَصَبَهُ مَدَارِیَ مِنْ فِضَّهٍ وَ مَا أُنْبِتَ عَلَیْهَا مِنْ عَجِیبِ دَارَاتِهِ وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ الْعِقْیَانِ وَ فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ، فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِمَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ قُلْتَ [جَنِیٌ] جَنًى جُنِیَ مِنْ زَهْرَهِ کُلِّ رَبِیعٍ، وَ إِنْ ضَاهَیْتَهُ بِالْمَلَابِسِ فَهُوَ کَمَوْشِیِّ الْحُلَلِ أَوْ کَمُونِقِ عَصْبِ الْیَمَنِ، وَ إِنْ شَاکَلْتَهُ بِالْحُلِیِّ فَهُوَ کَفُصُوصٍ ذَاتِ أَلْوَانٍ قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَیْنِ الْمُکَلَّلِ، یَمْشِی مَشْیَ الْمَرِحِ الْمُخْتَالِ وَ یَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ [جَنَاحَهُ] جَنَاحَیْهِ فَیُقَهْقِهُ ضَاحِکاً لِجَمَالِ سِرْبَالِهِ وَ أَصَابِیغِ وِشَاحِهِ، فَإِذَا رَمَى بِبَصَرِهِ إِلَى قَوَائِمِهِ زَقَا مُعْوِلًا بِصَوْتٍ یَکَادُ یُبِینُ عَنِ اسْتِغَاثَتِهِ وَ یَشْهَدُ بِصَادِقِ تَوَجُّعِهِ لِأَنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ کَقَوَائِمِ الدِّیَکَهِ الْخِلَاسِیَّهِ وَ قَدْ نَجَمَتْ مِنْ ظُنْبُوبِ سَاقِهِ صِیصِیَهٌ خَفِیَّهٌ، وَ لَهُ فِی مَوْضِعِ الْعُرْفِ قُنْزُعَهٌ خَضْرَاءُ مُوَشَّاهٌ وَ مَخْرَجُ عَنُقِهِ کَالْإِبْرِیقِ وَ مَغْرِزُهَا إِلَى حَیْثُ بَطْنُهُ کَصِبْغِ الْوَسِمَهِ الْیَمَانِیَّهِ أَوْ کَحَرِیرَهٍ مُلْبَسَهٍ مِرْآهً ذَاتَ صِقَالٍ وَ کَأَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمِعْجَرٍ أَسْحَمَ، إِلَّا أَنَّهُ یُخَیَّلُ لِکَثْرَهِ مَائِهِ وَ شِدَّهِ بَرِیقِهِ أَنَّ الْخُضْرَهَ النَّاضِرَهَ مُمْتَزِجَهٌ بِهِ وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطٌّ کَمُسْتَدَقِّ الْقَلَمِ فِی لَوْنِ الْأُقْحُوَانِ أَبْیَضُ یَقَقٌ فَهُوَ بِبَیَاضِهِ فِی سَوَادِ مَا هُنَالِکَ یَأْتَلِقُ وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلَّا وَ قَدْ أَخَذَ مِنْهُ بِقِسْطٍ وَ عَلَاهُ بِکَثْرَهِ صِقَالِهِ وَ بَرِیقِهِ وَ بَصِیصِ دِیبَاجِهِ وَ رَوْنَقِهِ، فَهُوَ کَالْأَزَاهِیرِ الْمَبْثُوثَهِ لَمْ تُرَبِّهَا أَمْطَارُ رَبِیعٍ وَ لَا شُمُوسُ قَیْظٍ وَ قَدْ یَنْحَسِرُ مِنْ رِیشِهِ وَ یَعْرَى مِنْ لِبَاسِهِ فَیَسْقُطُ تَتْرَى وَ یَنْبُتُ تِبَاعاً فَیَنْحَتُّ مِنْ قَصَبِهِ انْحِتَاتَ أَوْرَاقِ الْأَغْصَانِ ثُمَّ یَتَلَاحَقُ نَامِیاً حَتَّى یَعُودَ کَهَیْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ لَا یُخَالِفُ سَالِفَ أَلْوَانِهِ وَ لَا یَقَعُ لَوْنٌ فِی غَیْرِ مَکَانِهِ، وَ إِذَا تَصَفَّحْتَ شَعْرَهً مِنْ شَعَرَاتِ قَصَبِهِ أَرَتْکَ حُمْرَهً وَرْدِیَّهً وَ تَارَهً خُضْرَهً زَبَرْجَدِیَّهً وَ أَحْیَاناً صُفْرَهً عَسْجَدِیَّهً.

ترجمه:

(هرگاه به بال و پر طاووس بنگرى) گمان مى کنى که نى هاى وسط پرهاى او همچون شانه هایى است که از نقره ساخته شده و آن چه بر آن از حلقه ها و هاله هاى عجیب خورشید مانند روئیده، طلاى ناب و قطعات زبرجد است! هر گاه بخواهى آن را به آن چه زمین (به هنگام بهار) مى رویاند تشبیه کنى، مى گویى دسته گلى است که از شکوفه هاى گل هاى بهارى چیده شده (و با نظم خاصى در کنار هم قرار گرفته است) و اگر بخواهى آن را به لباس ها (و پرده هاى رنگارنگ) تشبیه کنى، همچون حله هاى زیباى پر نقش و نگار یا پرده هاى رنگارنگ یمنى است و اگر آن را با زیورها مقایسه کنى، همچون نگین هاى رنگارنگى است که در نوارى از نقره که با جواهرات، زینت یافته در تاجى قرار گرفته است.
او همچون کسى که به خود مى بالد با عشوه و ناز گام بر مى دارد; گاه سر را بر مى گرداند و به دم (زیبا) و دو بالش مى نگرد; ناگهان از زیبایى فوق العاده اى که پر وبالش به او بخشیده و رنگ هایى که همچون لؤلؤ و جواهر به هم درآمیخته قهقهه سر مى دهد; اما همین که (خم مى شود و به) پاهاى (زشت) خود نظر مى افکند آن چنان (ناراحت مى گردد که) صداى گریه او بلند مى شود; فریادى که استغاثه جان کاهش از آن آشکار است و گواه صادق دردى است که در درون دارد! چه این که پاهایش همچون پاهاى خروس خلاسى باریک (و تیره رنگ و زشت) است و در گوشه اى از ساق پایش ناخنى مخفى روییده شده.
او در محل یال خود، کاکلى دارد; سبزرنگ و پر نقش و نگار و انتهاى گردنش همچون ابریق است و از گلوگاه تا روى شکمش به رنگ وسمه یمانى (سبز پررنگ مایل به سیاهى) و گاه همچون حریرى است که در بر کرده و مانند آینه صیقلى شده مى درخشد، گویى بر اطراف گردنش معجرى است سیاه رنگ که به خود پیچیده; ولى از کثرت شادابى و درخشندگى به نظر مى رسد که رنگ سبز پرطراوتى با آن آمیخته شده و در کنار گوشش خط باریک بسیار سفیدى همچون نیش قلم به رنگ گل بابونه کشیده شده که بر اثر سفیدى درخشنده اش در میان آن سیاهى تلألؤ خاصّى دارد. کمتر رنگى (در جهان) یافت مى شود که طاووس از آن بهره اى نگرفته باشد; با این فرق که شفافیّت و درخشندگى و تلألؤ حریر مانند رنگ پرهاى او بر تمام رنگ هاى برترى دارد و (در واقع) همانند شکوفه هاى زیباى پراکنده گل هاست; با این تفاوت که نه باران بهارى آن را پرورش داده و نه حرارت و تابش آفتاب تابستان!
گاه او (طاووس) از پرهایش بیرون مى آید و لباسش را از تن خارج مى کند. (آرى) پرهاى او پى در پى و به دنبال آن پشت سر هم مى رویند. پویش پرها، از نى آن ها، همچون ریزش برگ ها از شاخه ها (در فصل پاییز) فرو مى ریزد، سپس رشد و نمو مى کند، تا بار دیگر به شکل نخست درآید (با این حال) با رنگ هاى سابق هیچ تفاوتى پیدا نمى کنند و رنگى به جاى رنگ دیگر نمى نشیند. اگر تارى از تارهاى پر او را بررسى کنى گاه سرخ گلرنگ را به تو نشان مى دهد وگاه رنگ سبز زبرجدى و زمانى زرد طلایى (و هر یک جلوه خاص خود را دارد).

تفسیر:

 در بخش ابتدایی، حضرت به حکمت الهی می‌پردازند مبنی بر اینکه هر امری که از خداوند صادر می‌شود هدفمند است؛ البته غایت و هدف این امور، رشد خداوند نیست، چراکه او کمال مطلق است، بلکه غرضْ تکامل و پرورش انسان است.

🔷یدَّعِی بِزَعْمِهِ أَنَّهُ یرْجُو اللَّهَ🔷

انسان به پندار و گمان خود ادعا می‌کند که به خداوند امیدوار است. این بخش پیرامون خوف‌ورجا سخن می‌گوید؛ شخصی گمان می‌برد که به خدا امید دارد.

🔷کذَبَ وَالْعَظِیمِ🔷

سوگند به خدای بزرگ که دروغ می‌گوید؛ چنین نیست که امیدواری تنها یک ادعا باشد. «الْبَینَهُ عَلَی الْمُدَّعِی»؛ هر کس ادعایی دارد باید بر آن دلیل اقامه کند.

🔷مَا بَالُهُ لَا یتَبَینُ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ؟🔷

این شخص را چه شده است که نشان این امیدواری در کردارش نمایان نیست؟ هنگامی که ادعای رجا می‌کند، باید در عمل نیز نشانه‌ای آشکار باشد.

🔷فَکلُّ مَنْ رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ، إِلَّا رَجَاءَ اللَّهِ تَعَالَی فَإِنَّهُ مَدْخُولٌ🔷

هر کس به چیزی امید بندد، امیدواری‌اش در کردار او شناخته می‌شود، مگر امید به خدای متعال که ناسالم و آمیخته با فریب [مَدْخُولٌ] است. به تعبیر قرآن کریم: «فَمَنْ کانَ یرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْیعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا» (کهف/۱۱۰)؛ اگر کسی امید به لقای پروردگار دارد، باید عمل صالح به جا آورد و صرفِ ادعا کفایت نمی‌کند. دلیل و برهان این ادعا چیست؟ شخص امیدوار به خدا باید امیدش در عمل هویدا باشد، حال‌آنکه در عمل، نشانه‌ای از رجا و امیدواری در ما مشاهده نمی‌شود.

تعبیر حضرت این است که اگر به‌راستی خواهان نیل به مرتبه رجا هستید، باید آثاری در کردارتان پدیدار گردد. در اصول کافی (جلد ۲، صفحه ۶۸، باب خوف‌ورجا) آمده است:

«قُلْتُ لَهُ قَوْمٌ یعْمَلُونَ بِالْمَعَاصِی وَ یقُولُونَ نَرْجُو…»؛ به امام معصوم (ع) عرض شد گروهی پیوسته مرتکب گناه می‌شوند و می‌گویند ما به رحمت خدا امیدواریم و بر این ادعا پافشاری می‌کنند تا اینکه مرگشان فرامی‌رسد. امام (ع) فرمودند: آنان گروهی هستند که تنها ادعای امیدواری دارند و در پی آرزوهای باطل‌اند؛ اینان هرگز امیدوار واقعی نیستند. اگر انسان حقیقتاً امیدوار باشد، به عمل صالح روی می‌آورد. چنین نیست که اهل‌بیت (ع) سپر و پوششی برای گناهان ما باشند تا ما پیوسته گناه کنیم و مدام طلب بخشش نماییم.

هرچند اثر ذاتی توسل و گریستن بر مصائب اهل‌بیت (ع) پاک‌کننده گناهان است، اما نباید دستاویز تکرار معصیت قرار گیرد تا امام حسین (ع) ما را شفاعت کند؛ این نگرش، امیدواری حقیقی نیست بلکه فریبی بیش نیست.

اگر آدمی از چیزی بهراسد از آن می‌گریزد؛ چگونه است که از عذاب گناه بیم داریم؛ اما از خودِ گناه دوری نمی‌گزینیم یا عملی که خشنودی حق در آن است انجام نمی‌دهیم؟

🔷فَکلُّ مَنْ رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ، إِلَّا رَجَاءَ اللَّهِ فَإِنَّهُ مَدْخُولٌ🔷

هر کس ادعای امید به خدا دارد، باید این امیدواری در کردارش متجلی گردد؛ هر امیدی که خالی از اخلاص برای خدا باشد، نادرست و آمیخته به فساد [مَدْخُول] است. امیدبستن به غیر خدا باطل و گمراهی است.

آن که دارای قدرت و دانش مطلق است تنها پروردگار است، و خداوند خود مسیر را نمایان ساخته است؛ یعنی توسل‌جستن به انوار مقدس چهارده‌معصوم (ع) برای گشایش امور. امید راستین باید به خداوند باشد و توکل بر هر کس جز او، خواه تکیه بر خود، دانش، توانایی یا جوانی، پیمودن راه خطاست.

🔷وَکلُّ خَوْفٍ مُحَقَّقٌ، إِلَّا خَوْفَ اللَّهِ فَإِنَّهُ مَعْلُولٌ🔷

هر ترسی که به مرحله وقوع و حقیقت برسد [مُحَقَّقٌ]، اثرش هویداست مگر ترس از خدا که بیمارگونه و ناقص [مَعْلُولٌ] است. امید داشتن به غیر خدا باطل و واهی است و ترس از غیر او نیز هراسی بی‌پایه است. در آموزه‌های دشمن‌شناسی اهل‌بیت (ع) آمده است که دشمن را بشناسید، ارزیابی کنید و نقشه‌های او را خنثی سازید؛ دشمن را ببینید؛ اما از او نهراسید. حضرت فرمودند بیم از هر کس جز خدا نادرست است.

آرامش حقیقی در توحید و تکیه بر ذات اقدس الهی نهفته است. امام صادق (ع) فرمودند از فتنه‌ها نهراسید؛ هرچند در کوران فتنه‌ها شهادت، جانبازی و سختی‌ها پدید می‌آید، اما سرانجامْ همه این‌ها خیر و رحمت است. تعبیر امیرالمؤمنین (ع) در حکمت ۸۲ نهج‌البلاغه این است که شما را به پنج امر وصیت می‌کنم که اگر برای دستیابی به آن‌ها روزهای متمادی شتران را به‌شتاب برانید و رنج سفر بکشید، ارزش آن را دارد:

«لَا یرْجُوَنَّ أَحَدٌ مِنْکمْ إِلَّا رَبَّهُ»؛ هیچ‌یک از شما جز به پروردگار خود امید نبندد.

«وَ لَا یخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ»؛ و از هیچ‌چیز جز گناه خویش نهراسد.

🔷یرْجُو اللَّهَ فِی الْکبِیرِ، وَیرْجُو الْعِبَادَ فِی الصَّغِیرِ🔷

پاره‌ای از مردم بیراهه می‌روند و به‌جای بیم و امید از خداوند، به بندگان چشم می‌دوزند.

در تذکر دوم می‌فرماید اینان امیدی ناقص به پروردگار دارند و امیدشان کامل نیست؛ در پاره‌ای از امور به خدا دل می‌بندند و در اموری دیگر به پدر و رئیس تکیه دارند.

برخی انسان‌ها در امور خطیر و بزرگ نظیر بهشت و جهنم و گرفتاری‌های سترگ به خدا امید دارند، اما در امور خرد و کوچک به مردم، درآمد و دوستان چشم امید می‌دوزند که این همان امیدبستن به غیر خداست.

🔷فَیعْطِی الْعَبْدَ مَا لَا یعْطِی الرَّبَّ🔷

نسبت به بندگان چنان فروتنی و خشوع به خرج می‌دهد [یعْطِی] که در پیشگاه خداوند چنین نمی‌کند؛ در کاری خرد در برابر مخلوق چنان بندگی می‌کند که در برابر تمامی نعمت‌های الهی چنین کرنشی به جا نمی‌آورد.

این رفتار نخستْ شائبه شرک دارد؛ چراکه دل‌بستن به غیر خداست، و دوم آنکه فروتنی در برابر مخلوق بیش از خضوع در برابر پروردگار است.

🔷فَمَا بَالُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ یقَصَّرُ بِهِ عَمَّا یصْنَعُ بِهِ لِعِبَادِهِ🔷

چگونه است که حق خداوند متعال کمتر از حق بندگان رعایت می‌شود؟ چرا در حق پروردگار کوتاهی می‌کنیم؛ اما از بندگان دریغ نمی‌ورزیم؟ چه شده است که عظمت حق را چنان کوچک می‌شماریم که حاضر نیستیم در برابرش فروتنی کنیم و به وظیفه بندگی عمل نماییم؟

🔷أَتَخَافُ أَنْ تَکونَ فِی رَجَائِک لَهُ کاذِباً؟🔷

آیا بیم داری که در امیدواری‌ات به او دروغگو باشی؟ این سخن را دو وجه است:

نخست آنکه آیا می‌ترسی خداوند امیدت را واهی انگارد و دست رد به سینه‌ات زند؟

وجه دوم: شاید خداوند را رحمان و رحیم نمی‌دانی که این نقصی در باورهای توحیدی است و شاید پروردگار را صرفاً منتقم می‌پنداری.

در هر دو حالتْ چنین اندیشه‌ای نادرست است؛ امید باید تنها به خدا معطوف باشد و باید در برابر الطاف او سر تسلیم فرود آورد.

🔷أَوْ تَکونَ لَا تَرَاهُ لِلرَّجَاءِ مَوْضِعاً؟🔷

یا اینکه خداوند را شایسته رجا و امیدواری نمی‌دانی و او را سزاوار این توکل نمی‌پنداری؟ درحالی‌که قدرت، دانش و رحمت بی‌کران جملگی در حیطه اراده اوست و تنها باید از درگاه او طلب کرد.

🔷وَکذَلِک إِنْ هُوَ خَافَ عَبْداً مِنْ عَبِیدِهِ، أَعْطَاهُ مِنْ خَوْفِهِ مَا لَا یعْطِی رَبَّهُ🔷

در باب ترس نیز چنین است؛ اگر از بنده‌ای از بندگان خدا بهراسد، چنان ترسی نسبت به او ابراز می‌دارد و کرنشی به‌جای می‌آورد که هرگز نظیر آن را در پیشگاه پروردگار خویش انجام نداده است. بسا هراس‌هایی از مردم و عقب‌نشینی‌ها از مسیر حق که وجود دارد، درحالی‌که چنین خوفی از آفریدگار نیست؛ خدایی که قادر است در همان آنْ جان و مال را بستاند و آدمی را به عذاب دوزخ دچار سازد.

🔷فَجَعَلَ خَوْفَهُ مِنَ الْعِبَادِ نَقْداً، وَخَوْفَهُ مِنْ خَالِقِهِ ضِمَاراً وَوَعْداً🔷

بدین‌سان ترس خود از بندگان را نقدی و فوری دانسته، از بیم آنکه مبادا مردم بی‌درنگ از او انتقام گیرند، ولی ترس از آفریدگار خویش را وعده‌ای دوردست و نسیه‌ای غیرقابل‌وصول [ضِمَاراً وَوَعْداً] انگاشته است.

تأکید حضرت بر این است که هرگز مرگ را دور مپندارید؛ حضرت می‌فرمایند تو گویی صور دوم دمیده شده و پای به رستاخیز نهاده‌اید؛ مرگ چنان نزدیک است که گویی فرارسیده، لیکن ما از آن غافل مانده‌ایم.

🔷وَکذَلِک مَنْ عَظُمَتِ الدُّنْیا فِی عَینِهِ، وَکبُرَ مَوْقِعُهَا مِنْ قَلْبِهِ🔷

همچنین هر کس دنیا در دیدگانش سترگ جلوه کند و منزلت و جایگاه آن [مَوْقِعُهَا] در دلش بزرگ شود…

🔷آثَرَهَا عَلَی اللَّهِ تَعَالَی🔷

دنیا را بر ذات اقدس پروردگار برمی‌گزیند و آن را مقدم می‌دارد [آثَرَ]؛ چراکه دنیا در نظرش عظیم گشته است.

در بیانی دیگر حضرت فرمود: درگذشته برادری الهی داشتم که در چشم من بزرگ می‌نمود، زیرا دنیا در چشم او خوار و کوچک شده بود. مؤمنان راستین دنیا را حقیر می‌شمارند و قرآن کریم نیز می‌فرماید متاع دنیا اندک و ناچیز است، لیکن آنان که تنها ادعای رجا دارند و در پیشگاه مردم سر فرود می‌آورند، دنیا را سترگ می‌انگارند.

🔷فَانْقَطَعَ إِلَیهَا، وَصَارَ عَبْداً لَهَا🔷

چنین کسی سراسر پیوند خود را به دنیا اختصاص می‌دهد و بنده آن می‌گردد.

ما در مناجات شعبانیه چنین تقاضا می‌کنیم: «إِلَهِی هَبْ لِی کمَالَ الِانْقِطَاعِ إِلَیک»؛ یعنی خداوندا گسستن تام از ما سوی و پیوستن به بارگاه خودت را به ما ارزانی دار.

در تاریخ، کسانی همچون عمر سعد دیدگاهی دنیامدارانه داشتند و تمام دغدغه‌شان در تعلقات دنیوی خلاصه می‌شد؛ بر سر دوراهی شهادت امام حسین (ع) و دستیابی به مُلک ری، فرمانروایی ری را برگزیدند. در ابیاتی منسوب به عمر سعد در این تزلزل آمده است: دنیا نقد و حاضر است و کدام عاقل نقد را به نسیه وامی‌گذارد؟ بهشت کجاست؟ هنگامی که سودای دنیا جان را فراگیرد، آدمی حتی حسین بن علی (ع) را به مسلخ می‌برد تا به دنیا دست یابد. لیکن در مکتب نبوی آمده است: «الدُّنْیا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ»؛ دنیا خانه کسی است که خانه‌ای جاودان ندارد، «وَ لَهَا یجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ»؛ و برای آن کسی مال گرد می‌آورد که از خرد بی‌بهره است.

این دو مکتب در تقابل‌اند؛ با بینش مادی‌گرایانه، حسین (ع) برای دستیابی به مطامع دنیوی به شهادت می‌رسد، اما در مکتب وحی، پیامبر گرامی اسلام (ص) اسوه زاهدان و وارستگان می‌گردد.

🔷وَلَقَدْ کانَ فِی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ کافٍ لَک فِی الْأُسْوَهِ🔷

بی‌تردید وجود پیامبر خدا (ص) در الگوپذیری و اسوه بودن برای تو بسنده است. انسان همواره ناگزیر از الگوپذیری است؛ حتی رسول‌الله (ص) نیز از طریق وحی با پروردگار مرتبط بود و تعالیم آسمانی را دریافت می‌نمود. سیره پیامبر برای الگو بودن تو کفایت می‌کند، پس نگاهت همواره به رسول خدا باشد.

🔷وَدَلِیلٌ لَک عَلَی ذَمِّ الدُّنْیا وَعَیبِهَا🔷

و او برای تو راهنما و دلیلی است بر نکوهش دنیا و نمایان ساختن عیوب آن؛ به سیره پیامبر بنگرید تا حقیقتِ ناچیز دنیا در نظرتان آشکار گردد.

تفاوت اسوه و دلیل در این است که اسوه الگویی است که ما باید به‌سوی او گام برداریم و دلیل راهنمایی است که ما را به‌سوی خود فرامی‌خواند؛ رسول‌الله (ص) هم اسوه است که باید به او اقتدا کنیم و هم دلیل و هادی است که پیوسته ما را به حق دعوت می‌فرماید.

🔷وَکثْرَهِ مَخَازِیهَا وَمَسَاوِیهَا🔷

و دلیلی است بر کثرت رسوایی‌ها [مَخَازِی] و پلیدی‌های [مَسَاوِی] این جهان گذران.

🔷إِذْ قُبِضَتْ عَنْهُ أَطْرَافُهَا، وَوُطِّئَتْ لِغَیرِهِ أَکنَافُهَا🔷

بنگرید که چگونه نعمت‌های دنیا از پیرامون پیامبر برچیده شد و خوانِ دنیا از برابرش جمع گردید، درحالی‌که اطراف‌واکناف آن برای دیگران هموار و رام گشت [وُطِّئَتْ]؛ چراکه خداوند پیامبرش را دوست می‌داشت و دنیاطلبی را از ساحت او دور گردانید.

🔷وَفُطِمَ عَنْ رَضَاعِهَا، وَزُوِی عَنْ زَخَارِفِهَا🔷

و پیامبر از شیرِ فریبنده این دنیا گرفته شد [فُطِمَ]؛ دنیا برای عده‌ای همچون مادری است که آنان را شیر می‌دهد و پرورش مادی می‌بخشد، لیکن برای پیامبر اکرم (ص) تمامی زر و زیورها [زَخَارِف] از دسترس دورگشت.

🔷وَإِنْ شِئْتَ ثَنَّیتَ بِمُوسَی کلِیمِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ🔷

و اگر بخواهی، دومین نمونه را حضرت موسی کلیم‌الله (ع) قرار می‌دهم تا جلوه زهد و بی‌اعتنایی به دنیا آشکار شود.

🔷حَیثُ یقُولُ “رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَی مِنْ خَیرٍ فَقِیرٌ”🔷

آن هنگام که به پیشگاه الهی عرضه داشت: «پروردگارا! من به هر خیری که بر من فرو فرستی نیازمندم» (قصص/۲۴).

موسی کلیم با فرعونیان درگیر شد و در دفاع از مظلوم، ضربه‌ای فرود آورد که به مرگ فرد مهاجم انجامید؛ سپس او را تعقیب کردند و جناب موسی بی‌آنکه هویت خویش را آشکار سازد از مصر گریخت. او در طول مسیر تنها از گیاهان صحرا تغذیه می‌کرد و مسیر مصر به شام را پیمود تا به مدین رسید. در آنجا ماجرای دختران شعیب پیش آمد و پس از آنکه برای آنان از چاه آب کشید، عرض کرد: پروردگارا! من گرفتار و نیازمند فضل تو هستم. آیا می‌دانید اوج زهد موسی در چه بود؟

🔷وَاللَّهِ مَا سَأَلَهُ إِلَّا خُبْزاً یأْکلُهُ🔷

سوگند به خدا هنگامی که موسی این حاجت را به درگاه پروردگار برد، تنها قرص نانی [خُبْزاً] می‌طلبید تا با آن سد جوع کند؛ باوجود تحمل آن همه رنج و مشقت، تنها طعام یک وعده را خواست و این است معنای زهد موسی.

🔷لِأَنَّهُ کانَ یأْکلُ بَقْلَهَ الْأَرْضِ🔷

چراکه او در آن مدت تنها از گیاهان خودروی زمین ارتزاق می‌کرد.

🔷وَلَقَدْ کانَتْ خُضْرَهُ الْبَقْلِ تُرَی مِنْ شَفِیفِ صِفَاقِ بَطْنِهِ، لِهُزَالِهِ وَتَشَذُّبِ لَحْمِهِ🔷

آن‌قدر گیاه صحرایی خورده بود که سرسبزی علف‌ها از پشت پوست‌نازک شکمش [صِفَاقِ بَطْنِهِ] نمایان بود، چراکه به دلیل سختی راه و گرسنگی به‌شدت لاغر [هُزَال] و تکیده گشته بود [تَشَذُّبِ لَحْمِهِ].

هنگامی که موسی به فقر خویش اقرار کرد، خداوند فرمود: «یا مُوسَی، الْفَقِیرُ مَنْ لَیسَ مِثْلِی کفِیلٌ»؛ ای موسی! فقیر واقعی کسی است که سرپرست و کفیلی چون من نداشته باشد.

🔷وَإِنْ شِئْتَ ثَلَّثْتَ بِدَاوُدَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ، صَاحِبِ الْمَزَامِیرِ وَقَارِئِ أَهْلِ الْجَنَّهِ🔷

و اگر بخواهی، سومین نمونه را داوود پیامبر (ع) قرار می‌دهم؛ همو که صاحب مزامیر (کتاب زبور و مناجات‌ها) و نغمه‌خوان اهل بهشت است. در روایات آمده که چون داوود لب به تلاوت مزامیر می‌گشود، پرندگان و وحوش گرد او حلقه می‌زدند. او در سرای دیگر نیز نغمه‌خوان بهشتیان است، زیرا صدایی بس دل‌انگیز داشت؛ زهد او در چه نمود داشت؟

🔷فَلَقَدْ کانَ یعْمَلُ سَفَائِفَ الْخَوْصِ بِیدِهِ🔷

داوود نبی با دستان خویش زنبیل‌ها و بافته‌هایی از برگ خرما فراهم می‌ساخت و پیشه‌اش این بود. قرآن مجید درباره او می‌فرماید: «وَشَدَدْنَا مُلْکهُ وَآتَینَاهُ الْحِکمَهَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ» (ص/۲۰). با اینکه حضرت داوود پادشاهی و فرمانروایی داشت، اما پیش از حکومت و در دوران آن، از طریق حصیربافی روزی می‌گذراند. او برای خود چیزی از بیت‌المال نمی‌خواست، اما به درگاه خدا عرضه داشت که مردم و فقرا نیازمندند؛ پس خداوند اراده فرمود: «وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ» (سبأ/۱۰) و آهن در دستان او چون موم نرم گردید؛ بدین ترتیب زره می‌بافت، می‌فروخت و به مستمندان انفاق می‌کرد.

🔷وَیقُولُ لِجُلَسَائِهِ: أَیکمْ یکفِینِی بِبَیعِهَا؟🔷

و همواره به همنشینان خویش می‌فرمود: کدام‌یک از شما به نیابت از من این بافته‌ها را می‌فروشد؟

عبارت «أَیکمْ یکفِینِی بِبَیعِهَا» متضمن دو نکته است:

یک: حضرت داوود در پی کارآفرینی بود و بافتن حصیر و زره را به دیگران می‌سپرد تا زمینه‌ای برای فعالیت اقتصادی آنان فراهم سازد؛ این سیره اقتصادی انبیا بود.

دو: داوود نبی خود به بازار نمی‌رفت، چراکه در مقام حاکم، ممکن بود مردم کالا را به بهای گزاف‌تر بخرند و سپس توقعاتی نابجا داشته باشند؛ ازاین‌رو برای زدودن هرگونه شائبه و برقراری عدالت کامل، فروش کالا را به دیگران می‌سپرد.

🔷وَیأْکلُ قُرْصَ الشَّعِیرِ مِنْ ثَمَنِهَا🔷

و از بهای آن بافته‌ها، قرص نان جوینی فراهم می‌کرد و از حاصل دسترنج خویش می‌خورد.

🔷وَإِنْ شِئْتَ قُلْتُ فِی عِیسَی ابْنِ مَرْیمَ عَلَیهِ السَّلَامُ🔷

و اگر بخواهی، چهارمین الگو عیسی بن مریم (ع) است که سرگذشتش را بازگو می‌کنم.

🔷فَلَقَدْ کانَ یتَوَسَّدُ الْحَجَرَ🔷

عیسی بن مریم سنگی را بالش زیر سرخود قرار می‌داد [یتَوَسَّدُ].

🔷وَیلْبَسُ الْخَشِنَ، وَیأْکلُ الْجَشِبَ🔷

جامه‌های زبر و خشن بر تن می‌کرد و خوراک خشک و بی‌تکلّف [الْجَشِبَ] می‌خورد.

عبدالله بن عباس نقل می‌کند که امیرالمؤمنین علی (ع) نانی خشک با خود داشت که حتی شکستنش با دست دشوار بود چه رسد با دندان؛ این رفتار، سیروسلوک معصومان در مسیر زهد را نمایان می‌سازد.

🔷وَکانَ إِدَامُهُ الْجُوعَ، وَسِرَاجُهُ بِاللَّیلِ الْقَمَرَ🔷

خورشِ طعام او [إِدَامُهُ] گرسنگی بود. پاره‌ای مفسران گفته‌اند آن‌چنان با فواصل طولانی غذا تناول می‌کرد که در اوج گرسنگی، هر خوراک ساده‌ای برایش مطبوع‌ترین غذا به شمار می‌رفت. معنای دیگر آنکه لذت او در سبک‌بالی و گرسنگی بود؛ چراغ روشنایی‌بخش او در دل تاریکی شب، مهتاب بود.

🔷وَظِلَالُهُ فِی الشِّتَاءِ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا🔷

سرپناه و سایبان او [ظِلَالُهُ] در سرمای زمستان، پهنه خاور و باخترزمین بود؛ بامدادان رو به‌سوی مشرق آفتاب می‌گرفت و شامگاهان رو به‌سوی مغرب.

🔷وَفَاکهَتُهُ وَرَیحَانُهُ مَا تُنْبِتُ الْأَرْضُ لِلْبَهَائِمِ🔷

میوه و سبزیجات معطر او همان گیاهانی بود که از زمین برای چارپایان می‌رویید.

🔷وَلَمْ تَکنْ لَهُ زَوْجَهٌ تَفْتِنُهُ، وَلَا وَلَدٌ یحْزُنُهُ🔷

نه همسری داشت که او را بفریبد و به خود مشغول دارد [تَفْتِنُهُ]، و نه فرزندی که اندوهی بر دلش نشاند.

🔷وَلَا مَالٌ یلْفِتُهُ، وَلَا طَمَعٌ یذِلُّهُ🔷

نه ثروتی داشت که توجهش را جلب کند [یلْفِتُهُ]، و نه طمعی که او را به ورطه خواری و ذلت بکشاند.

داشتن تعلقات مادی همواره رنج آفرین است؛ پس اگر چیزی از متاع دنیا در اختیارتان نیست اندوهگین مباشید. عیسی (ع) به کمالی از زهد دست‌یافته بود که هرگز طمعی در دل نداشت.

🔷دَابَّتُهُ رِجْلَاهُ، وَخَادِمُهُ یدَاهُ🔷

مرکب سواری‌اش [دَابَّتُهُ] دو پای او و خدمتکارش دستانش بودند؛ تمامی کارهایش را خود شخصاً انجام می‌داد.

امیرالمؤمنین (ع) فرمود: «أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْک الْمُنَی»؛ والاترین توانگری، رهاکردن آرزوهای دورودراز است. عیسی (ع) به والاترین مرتبه توانگری معنوی نائل شده بود. گاه آدمی مال فراوان دارد؛ اما در باطن فقیر است؛ زهد راستین هنگامی ارزش دارد که با بی‌نیازی دل همراه باشد.

بنابراین، باید بیم و امید حقیقی را در دل پروراند و نسبت به زرق‌وبرق دنیا بی‌اعتنا بود، چراکه الگوهایی کامل و راستین پیشروی ماست.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ عَوَاقِبَ أُمُورِنَا خَیراً