💠وَ قَالَ (علیه السلام): رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ .
سنگ را از همانجا که آمده بازگردانید،

💠فَإِنَّ الشَّرَّ لَا یَدْفَعُهُ إِلَّا الشَّر
چراکه شر و بدى را جز با همان شر و بدى نمى توان دفع کرد.
[ رُدُّوا الْحَجَرَ: سنگ را برگردانید، کنایه از مقابله به مثل است.]

⏪در تعالیم دین اصل مهمی داریم به نام ،
” حُسن معاشرت “
و ” حسن خلق “
و ” کظم غیظ ”
که هر کدام بخش مهمی از اخلاقیات و رفتارهای دینی را در بر می گیرد ولی در برخی مواقع راه چاره ای نیست مگر نمایش قدرت و مقابله به مثل و پاسخ سخت.

◀️شاعر عرب میگوید:
وَ دَاوُوا بِالْجُنُونِ مِنَ الْجُنُونِ
گاهی باید با دیوانگان مثل خودشان با دیوانگی مقابله کرد.
در آنجا که رفتار مومنانه و ناصحانه جواب نمی دهد باید روشی را انتخاب کرد که نتیجه و ثمره درستی داشته باشد.

🔽 در مورد این حکمت سه نظریه وجود دارد:
الف. بعضى از شارحان، این سخن را ناظر به مسئله قصاص دانسته اند.
همانگونه که قرآن کریم میفرماید:
《 وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ یَا أُوْلِی الاَْلْبَابِ؛ بقره – ۱۷۹》
هرگاه قانون قصاص در میان نباشد و قاتل احساس امنیت کند، جان بسیارى به خطر مى افتد؛ اما اگر قتلى که انجام داده را با قتل خودش پاسخ گوییم افراد شرورِ دیگر از ترس قصاص، متعرض جان مردم نمى شوند و این خود سبب حیات و امنیت جامعه است.

↙️حقیقت آن است که حدود و تعزیراتی که دین معین کرده است عین رافت و رحمت اند زیرا انگیزه ی گناه را از بین میبرد. و خداوند در قرآن تاکید میکند که نباید به بهانه مهربانی، این احکام تعطیل شوند.
اگر کسی دست کسی را قطع کرد باید قصاص شود، اگر کسی چشم کسی را کور کرد باید قصاص شود.
خداوند در قرآن کریم می فرماید:
《وَکَتَبْنَا عَلَیْهِمْ فِیهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ؛ مائده – ۴۵ 》
و بر  بنی اسرائیل‌ در تورات‌ مقرر داشتیم که جان در مقابل جان، و چشم در مقابل چشم، و بینی در برابر بینی، و گوش در مقابل گوش، و دندان در برابر دندان می‌باشد.

⏪جمله ” فَإِنَّ الشَّرَّ لَا یَدْفَعُهُ إِلَّا الشَّر” نیز اشاره به این مطلب دارد که در بسیاری از اوقات، چه عمل شر چه انسان شرور جز با تنبیه و برخورد جدی اصلاح نمیشود.
تعبیری که امروز به کار میرود که همه ناهنجازی را با کار فرهنگی باید درست کرد حرف ناصوابی است. همانگونه که کار فرهنگی لازم است و هم جنبه ی پیشگیری دارد و هم جنبه درمان؛ کار سرهنگی و خشن نیز هم جنبه ی پیشگیری دارد و هم جنبه درمان.

↙️البته این نکته نیز قابل توجه است که تعبیر به «شر» درمورد مجازات، به معناى شر ظاهرى است؛ قصاص، ظاهرا شر است؛ ولى در باطن خیر محض مى باشد.

◀️نظریه دوم در مورد این حکمت:
ب. برخی دیگر از شارحان نیز این حکمت را یک استراتژی نظامی اسلامی میدانند.
نباید تردید داشت که کلام امام علیه السلام منحصر به قصاص نیست، بلکه قانونى کلى در برابر افرادى است که جز با توسل به زور از کارهاى خلاف خود برنمى گردند. دشمنانى که با تمام قوا به مسلمانان حمله مى کنند جز با مقابله به مثل دست از شیطنت خود برنمى دارند .
قرآن کریم در تبیین دکترین و راهبرد کلان نظامی اسلام میفرماید:
《 الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ》
اگر دشمنان، احترام ماه حرام را شکستند و در آن با شما جنگیدند، شما نیز حق دارید مقابله به مثل کنید.
《وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ 》
و هر کسی حرمت ها را شکست باید مورد قصاص قرار بگیرد.
《 فَمَنِ اعْتَدى عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَیْکُمْ؛ 》
و به طور کلّى هر کسی به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدّى کنید!
در زمان امام معصوم جنگ ابتدایی جایز است. در زمان غیر امام معصوم اختلاف است.اکثر علما می گویند جنگ ابتدایی جایز نیست.
《وَاتَّقُوا اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقینَ؛ بقره – ۱۹۴ 》
و از خدا بپرهیزید و زیاده روى ننمایید! و بدانید خدا با پرهیزکاران است!

♻️  در جاى دیگرقرآن آمده است:
《وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلاَ تَعْتَدُوا إِنَّ اللهَ لاَ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ؛ بقره – ۱۹۰》
و در راه خدا، با کسانى که با شما مى جنگند، نبرد کنید! و از حدّ تجاوز نکنید ، که خدا تعدّى کنندگان را دوست نمى دارد!

♻️ باز مى فرماید:
《وَ قَاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّهً کَمَا یُقَاتِلُونَکُمْ کَافَّهً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ؛ توبه – ۳۶》
و به هنگام نبرد با مشرکان، دسته جمعى پیکار کنید، همانگونه که آنها دسته جمعى با شما پیکار مى کنند؛ و بدانید خداوند با پرهیزکاران است.

⁉️ تضادی بین مبارزه با دشمن و صلح و مدارا و عفو وجود ندارد؟
البته از مجموع آیات معلوم میشود که  هیچگونه تضادى در میان این دستور و دستورات مربوط به عفو و گذشت و حلم و مدارا و پاسخ گفتن سیئه با حسنه که در قرآن مجید و روایات اسلامى آمده وجود ندارد و هرکدام اصل و قانونى است براى محدوده اى خاص.
《وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَى اللهِ؛ انفال – ۶۱ 》
و اگر تمایل به صلح نشان دهند، تو نیز از در صلح درآى و بر خدا توکّل کن.

✅️آنجا که با عفو و گذشت و جبران بدى به وسیله خوبى مشکل حل مى شود اصل اساسى همان است؛
ولى آنجا که دشمن خیره سر از عفو و گذشت سوء استفاده مى کند و بر خیره سرى خود مى افزاید دستور، مقابله به مثل است نه عفو و گذشت و پاسخ دادن بدى با نیکى.
ترحم بر پلنگ تیز دندان/
جفا‌کاری بود بر گوسفندان

❎ در اینجا نیز تعبیر “شرّ” نسبت به مقابله با دشمن در واقع شرّ از نگاه ظاهری یا از نگاه دشمنان است.
زیرا جنگیدن با دشمن که خونریزی و خسارت به دنبال دارد در ظاهر شرّ است هرچند در واقع خیر است. خونریزی و جنگیدن در ظاهر خسارت است ولی در باطن جلوگیری از خسارت بالاتر است.

❇️نتیجه آنکه در مورد دشمنان شخصی باید قصاص کرد و در مورد دشمنان جمعی باید مقابله به مثل کرد.
به تعبیر شاعر:
کلوخ انداز را پاداش سنگ است ‌.

❇️یا به تعبیر جناب سعدی:
منجنیق آه مظلومان به صبح *
سخت گیرد ظالمان را در حصار
با بدان بد باش و با نیکان نکو *
جای گل گل باش و جای خار خار

♻️انتقاد امیرالمومنین از کسانی که سنگ را به سمت دشمن بر نمیگردانند.
در جای جای فرمایشات امیرالمومنین مخصوصا در زمان حکومت این نگاه انتقادی وجود دارد که چرا عده ای در برابر ظلمی که به  آنها شده و سنگی که به سمت آنها پرتاب شده ساکت نشسته اند و پاسخ آن را نمیدهند.

♻️مثلا حضرت بعد از کشته شدن محمد بن ابی بکر فرمودند:
فِیکُمُ العُلَماءُ و الفُقَهاءُ و النُّجَباءُ و الحُکَماءُ و حَمَلَهُ الکِتاب و المُجتَهِدونَ بِالاَسحارِ و عُمّارُ المَساجِدِ بِتلاوَهِ القُرآنِ
با آن که در میان شما عالمان ، فقیهان ، نجیبان ، حکیمان ، قرآن شناسان ، شب زنده داران و آبادکنندگان مساجد با تلاوت قرآن وجود دارند،
اَفَلا تَسخَطُونَ
آیا به خشم نمی آیید.
  وَ تَهتَمُّونَ اَن یُنازِعَکُمُ الوِلایَهَ عَلَیکُم سُفَهاوُکُم وَ الاَشرارُ الاَراذِلُ مِنکُم؟!
و اهمیتی نمی دهید به این که نادانان و اشرار و فرومایگان شما برای حکومت بر شما با شما ستیزه و کشمکش کنند؟!

❇️ معلوم است دینداری اگر صرف نماز و روزه و شب زنده داری و … باشد در نگاه حضرت ارزش چندانی ندارد.
ارزش آنجاست که انسان در مقابل ظلم ساکت ننشیند و فریادش بلند باشد، ظلم را به ظالم برگرداند و از مظلوم دفاع کند.

♻️دعای امیرالمومنین برای کسانی که ظلم را به سختی پاسخ میدهند.
حضرت درخطبه ۲۰۵ فرمود:
رَحِمَ اللَّهُ رَجُلًا رَأَى حَقّاً فَأَعَانَ عَلَیْهِ، أَوْ رَأَى جَوْراً فَرَدَّهُ وَ کَانَ عَوْناً بِالْحَقِّ عَلَى صَاحِبِهِ
خدا رحمت کند کسى را که هرگاه حقى را ببیند آن را یارى کند و اگر ستمى را مشاهده کرد آن را دفع نماید،
و به یارى صاحب حق برخیزد و بر ضدّ ستمگر قیام کند.
رحمت الهی وقتی نازل میشود که انسان اهل مجاهدت باشد و ظلم را به ظالم برگرداند.

◀️نظریه سوم در مورد این حکمت:
ج. برخی دیگر از شارحان نیز حکمت را فارغ از بحث قصاص و مقابله با دشمنان، مربوط به استفاده از نیروی دشمن بر علیه خود او؛ دانسته اند.
با دقت در کلام حضرت متوجه شود
” رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ ”
این الحجر با الف و لام آمده است یعنی پاسخ سنگ دشمن را با همان سنگی بدهید که به سمت شما پرتاب کرده است نه با هر سنگی.
باید از قدرت و امکاناتی که دشمن بر علیه ما استفاده کرده، بر علیه خود او استفاده کنیم.

❇️حضرت در حکمت ۳۱۸ فرمود:
وَ قِیلَ لَهُ بِأَیِّ شَیْءٍ غَلَبْتَ الْأَقْرَانَ؟
از امام علیه السلام سؤال شد: به چه وسیله در میدان نبرد بر همتایان خود غالب آمدى؟
فَقَالَ (علیه السلام): مَا لَقِیتُ رَجُلًا، إِلَّا أَعَانَنِی عَلَى نَفْسِهِ
امام علیه السلام فرمود: من با هیچکس روبرو نشدم جز اینکه مرا بر ضد خود کمک کرد!

✅️ هنر ما این است که از امکانات و توانایی های دشمن بر ضد خود او استفاده کنیم و او را از پا در بیاوریم.
در این صورت همه توانایی های دشمن، تجهیزاتی میشوند بر علیه خودش.

👈در جنگ های امروزه نیز دقیقا همین مطلب هست. هر کشوری که از تجهیزات تازه و جدیدی استفاده کند، صِرف استفاده از آنها اگر چه همراه با پیروزی هایی باشد ولی در واقع متخصصان و متفکران رقیب را به این فکر فرو میبرد که بدانند چنین چیزی هست و تلاش کنند برای به دست آوردن آن و استفاده کردن از آن بر علیه دشمن.

⬇️ نکته:
این فرمایش امیرالمومنین باتوجه به معنای سوم خود یک فتح بابی است تا ما بتوانیم در انواع و اقسام مبارزه ها، از نیروی دشمن بر علیه خود او استفاده کنیم. چه در مسائل نظامی، چه در مسائل علمی، چه در مسائل مناظرات که در واقع استفاده از مقبولات طرف مقابل برای محکوم کردن خود اوست.

⏪استفاده امام رضا از مقبولات مخالفین برای محکوم کردن آنها
مرحوم شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا در مناظره امام رضا با عالم مسیحی آورده است که وقتی آن عالم اصرار میکرد که حضرت عیسی خداست، حضرت از این مقبولات او استفاده کرد برای محکوم کردن او و فرمود:
ثُمَّ قَالَ لَهُ یَا نَصْرَانِیُّ وَ اللَّهِ إِنَّا لَنُؤْمِنُ بِعِیسَى الَّذِی آمَنَ بِمُحَمَّدٍ(ص)وَ مَا نَنْقِمُ عَلَى عِیسَاکُمْ شَیْئاً إِلَّا ضَعْفَهُ وَ قِلَّهَ صِیَامِهِ وَ صَلَاتِهِ‌
ای مسیحی ما همانگونه که حضرت رسول را قبول داریم، حضرت عیسی را نیز قبول داریم ولی میدانیم که نماز و روزه ی حضرت عیسی خیلی کم بوده است.
قالَ الْجَاثَلِیقُ أَفْسَدْتَ وَ اللَّهِ عِلْمَکَ وَ ضَعَّفْتَ أَمْرَکَ وَ مَا کُنْتُ ظَنَنْتُ إِلَّا أَنَّکَ أَعْلَمُ أَهْلِ الْإِسْلَامِ
مسیحی گفت نظر مرا نسبت به خود خراب کردی، من خیال میکردم تو عالم ترین اهل اسلامی ولی با این حرف فهمیدم اشتباه کرده ام.
قَالَ الرِّضَا(ع)وَ کَیْفَ ذَاکَ
حضرت فرمود چرا چنین نظری پیدا کردی؟
قَالَ الْجَاثَلِیقُ مِنْ قَوْلِکَ أَنَّ عِیسَى کَانَ ضَعِیفاً قَلِیلَ الصِّیَامِ قَلِیلَ الصَّلَاهِ
از اینکه گفتید عیسی نماز و روزه اش کم بوده است.
وَ مَا أَفْطَرَ عِیسَى یَوْماً قَطُّ وَ لَا نَامَ بِلَیْلٍ قَطُّ وَ مَا زَالَ صَائِمَ الدَّهْرِ وَ قَائِمَ اللَّیْلِ
در حالی که حضرت عیسی یک روز هم بدون روزه نبود و یک شب هم بدون عبادت نخوابید و شب ها به عبادت مشغول بود و روزها به نماز.
قَالَ الرِّضَا(ع) فَلِمَنْ کَانَ یَصُومُ وَ یُصَلِّی
امام هشتم اینجا از مقبولات خود او استفاده کردند و فرمودند خب تو که میگفتی عیسی خداست، خدا برای چه کسی نماز میخواند و عبادت میکند؟
قَالَ فَخَرِسَ الْجَاثَلِیقُ وَ انْقَطَعَ
اینجا بود که عالم مسیحی لال شد.

💠وَ قَالَ (علیه السلام): رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ .
سنگ را از همانجا که آمده بازگردانید،

💠فَإِنَّ الشَّرَّ لَا یَدْفَعُهُ إِلَّا الشَّر
چراکه شر و بدى را جز با همان شر و بدى نمى توان دفع کرد.

اللهم اشغل الظالمین بالظالمین
وانصر حماهَ الدین