💠وَ قَالَ (علیه السلام): إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً
دلها گاه روى مى آورد و پرنشاط است و گاه پشت مى کند و بى نشاط است؛

💠 فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَى النَّوَافِلِ، وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِهَا عَلَى الْفَرَائِضِ. آنگاه که قلب روى آورده آن را به انجام نوافل و مستحبات وادار کنید و آنگاه که پشت کرده و بى نشاط است تنها به انجام فرائض و واجبات قناعت نمایید.

⛔️انسان دارای حالات مختلف روحی است. امیرالمومنین در این حکمت به یکی از مسائل مهم انسان شناسی اشاره می کنند که توجه به آن میتواند زندگی انسان را بسیار بهتر و با نشاط تر کند.
بدون شک، انسان حالات مختلف و متفاوتى دارد و در هر یک از این حالات باید موافق آن گام بردارد تا به نتیجه مطلوب برسد.
گاه فکر انسان آرام و روح او پرنشاط است و عوامل اشتغال فکرى وجود ندارد و جسم و روحش آماده براى عبادت و اطاعت و بندگى خداست. در این هنگام این فرصت طلایى را باید غنیمت شمرد و علاوه بر واجبات به مستحبات نیز با حضور قلب پرداخت.

❌ولى گاه روح انسان خسته و فکر او مشغول به یک سلسله مشکلات دنیوى است و گاه ناراحتى جسمانى نیز به آن ضمیمه مى شود به گونه اى که حوصله هیچ کارى را ندارد در چنین شرایطى باید به واجبات که به هر حال باید انجام شود قناعت کرد،
زیرا پرداختن به مستحباتى که انسان آن را بر خودش تحمیل کند وهیچ حضور قلب و نشاطى در آن نباشد سبب ارتقاء روح و قرب به پروردگار و وصول به اهداف عالى نخواهد شد و چه بسا اگر مستحبات را در چنین حالى به خود تحمیل کند هم به واجبات ضرر بزند و هم حالت تنفر از مستحبات براى او حاصل شود که هر دو ضایعه بزرگى است.

♥️قلب را قلب نامیدند چون حالاتش گوناگون است و مدام در حال انقلاب است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمودند :
إنّما سُمِّیَ القَلبُ مِن تَقلُّبِهِ
قلب را در حقیقت از این رو قلب نامیده اند، که منقلب و دگرگون مى شود.
إنّما مَثَلُ القلبِ مَثَلُ ریشَهٍ بالفَلاهِ تَعَلَّقَت فی أصلِ شَجَرهٍ تُقَلِّبُها الرِّیحُ ظَهرا لِبَطنٍ حکایت دل حکایت یک پَر است که در دشتى به بیخ درختى آویخته شده و باد آن را زیر و رو مى کند.

🚯انسان مخلوطی از نشاط و سستی است. امام صادق علیه السلام می فرماید :
لِکُلِّ أَحَدٍ شِرَّهٌ وَ لِکُلِّ شِرَّهٍ فَتْرَهٌ
برای هر کسی شور و نشاطی است، و به دنبال هر نشاطی ضعف و سستی است. فَطُوبَى لِمَنْ کَانَتْ فَتْرَتُهُ إِلَى خَیْرٍ
خوشا بر کسى که در حالت سستی نیز به سمت خوبی ها حرکت کند.

🚫 اصل دگرگونی حالات مورد تایید حضرت است فقط حضرت به ما یاد آوری میفرماید که حتی در همان حالت سستی هم دست از واجبات نکشید و اگر نمی توانید در عمل اهل خیر باشید لااقل به سمت و سوی خیر باشید.

📕انسان در آغاز هر چیزی شوری دارد، ولی به مرور آن کم میشود.
در روایت داریم:
وَ قَدْ ذُکِرَ عِنْدَهُ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِهِ یَجْتَهِدُونَ فِی اَلْعِبَادَهِ اِجْتِهَاداً شَدِیداً،
هنگامی که در حضور پیامبر از برخی از اصحابشان یاد شد که در عبادت بسیار سخت‌کوش و پرتلاش بودند،
فَقَالَ عَلَیْهِ اَلصَّلاَهُ وَ اَلسَّلاَمُ
پیامبر فرمودند:
«تِلْکَ ضَرَاوَهُ اَلْإِسْلاَمِ وَ شِرَّتُهُ ، وَ لِکُلِّ شَیْءٍ ضَرَاوَهٌ وَ شِرَّهٌ، وَ لِکُلِّ شِرَّهٍ فَتْرَهٌ
این سخت‌کوشی در عبادت نشانه‌ی تازگی و شور و نشاط اسلام در فرد است و هر چیزی تازگی و شوری دارد، اما هر شور و تازگی‌ای دوره‌ی آرامش و کاهشی نیز دارد.
فَمَنْ کَانَتْ فَتْرَتُهُ إِلَى اَلْکِتَابِ وَ اَلسُّنَّهِ فَسَالِمٌ مَا هُوَ،
پس هر کس که دوره‌ی آرامش و کاهشش به سوی کتاب خدا و سنت من باشد، او در سلامت و نجات است،
وَ مَنْ کَانَتْ فَتْرَتُهُ إِلَى مَعَاصِی اَللَّهِ فَذَلِکَ اَلْهَالِکُ»
و هر کس که دوره‌ی آرامش و کاهشش به سوی گناهان و معاصی خدا باشد، او هلاک‌شده است.

⛔️ در بعثت نبوی همین مطلب وجود دارد که عده ای بعد از مدتی آن شور و اشتیاقشان کم شد.
در انقلاب اسلامی همین مطلب را به چشم دیده ایم؛ کسانی که پس از مدتی خسته و بی حال شده اند و از اهداف عقب نشینی کرده اند.
در امور شخصی نیز همینگونه است و انسان گاهی برای شروع کاری اشتیاق دارد ولی بعد از مدتی این میل کم میشود، نفس عادت میکند و خسته میشود؛ در این حالت باید در مورد مستحبات با نفس همراهی کرد و به او فرصت تنفس داد ولی در واجبات و امور اساسی هیچ جای مماشات نیست.

⏪ قبض و بسط روحی انسان،
برخی از بزرگان به این حالتی که در انسان روی میدهد قبض و بسط روحی میگویند. یعنی انسان گاهی دچار گرفتگی و تنگنای روحی میشود که نشاطی برای عبادت ندارد و گاهی دچار بسط است و حال خوشی برای عبادت دارد.

⏪معنای “القابض و الباسِط”
برای این دو اسم خداوند معانی و احتمالات متفاوتی از سوی بزرگان نقل شده است.

◀️ یکی به معنای وسعت بخشیدن در امور مالی است.

◀️ یکی به معنای زنده کننده و میراننده
است (بسط روح که حیات است و قبض روح که ممات است)

◀️ یکی هم به معنای قبض و بسط روحی است و شاید خداوند در حالاتی که قبض روحی دارد بتواند با این ذکر برای خویش بسط روحی ایجاد کند.
شبیه حکمت ۳۱۳ در چند جای دیگر نهج البلاغه نیز آمده است.

◀️ در حکمت ۱۹۳ هم با این مضمون آمده :
إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَهْوَهً وَ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً، فَأْتُوهَا مِنْ قِبَلِ شَهْوَتِهَا وَ إِقْبَالِهَا،
براى دل هاى آدمیان علاقه و اقبال و گاه تنفر و ادبار است. هنگامى که مى خواهید کارى انجام دهید از سوى علاقه و اشتیاق وارد شوید،
فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا اُکْرِهَ عَمِیَ.
زیرا اگر قلب را مجبور به کارى کنند نابینا مى شود.

❌ نابینا شدن قلب یک معنای ظاهری دارد که یعنی دریچه قلب به روی حقایق بسته میشود.
یک معنای کنایی نیز شاید داشته باشد، مثلا در برقکاری میگویند فلان پریز برق را کور کن، یا در خیاطی و بافتنی میگویند کور کردن. همه اینها به معنای رها کردن و محو کردن چیزی است؛
قلب اگر مورد فشار قرار بگیرد و بار زیادی روی او گذاشته شود کم می آورد و راه ها برای پیشرفت بسته میشود
درحکمت ۲۷۸ امده :
قَلِیلٌ تَدُومُ عَلَیْهِ أَرْجَى مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ
عمل کمى که با نشاط آن را تداوم بخشى امیدوار کننده تر از عملى است که بسیار و خسته کننده است.

📕مرحوم کلینی در “کِتَابُ اَلصَّلاَهِ “؛ در ” بَابُ تَقْدِیمِ اَلنَّوَافِلِ وَ تَأْخِیرِهَا ” روایت نقل میکند.
باید اولویت ها را سنجید، شرایط را سنجید بعد عمل کرد.
أَنَّ أَبَا اَلْحَسَنِ اَلْأَوَّلَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ کَانَ إِذَا اِهْتَمَّ تَرَکَ اَلنَّافِلَهَ
امام کاظم علیه السّلام هرگاه کارى ضرورى پیش مى‌آمد، نماز نافله را ترک مى‌کرد.
وقتی کار مهمی پیش می آمد به نحوی که شرایط برای انجام نافله نبود؛ حضرت نافله را ترک میکردند.

⏪کیفیت مهمتر از کمیّت:
اسلام به کیفیت عمل بیش از کمیت آن اهمیت مى دهد.
قرآن کریم میفرماید:
《الَّذِى خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاهَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلا وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ؛ ملک – ۲ 》
خداوند آن کسی است که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل مى کنید، و او شکست ناپذیر وبخشنده است.
[ در این آیه شریفه به حُسن عمل اهمیت داده شده است، نه به کثرت عمل.]

💮امام صادق علیه السلام در ذیل این آیه میفرماید:
لَیْسَ یَعْنِی أَکْثَرَ عَمَلاً وَلَکِنْ أَصْوَبَکُمْ عَمَلاً منظور این نیست که عمل فرد بیشتر باشد، بلکه مقصود آن است که کدامیک صحیح تر و کاملتر عمل مى کنید.

💮امام صادق سلام الله علیه فرمودند:
لاَ تَنْظُرُوا إِلَى کَثْرَهِ صَلاَتِهِمْ وَ صِیَامِهِمْ فَإِنَّمَا هُوَ شَیْءٌ اِعْتَادُوهُ
به زیاد نماز خواندن و روزه گرفتن آنها نگاه نکنید،زیرا بدان عادت کرده اند،
فَإِنْ تَرَکُوهُ اِسْتَوْحَشُوا
و اگر آن را ترک کنند هراسناک شوند،
وَ لَکِنِ اُنْظُرُوا إِلَى صِدْقِ اَلْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ اَلْأَمَانَهِ
بلکه به راستگویى و امانتدارى آنها بنگرید.

♥️حقیقت عبادت روح و حضور قلب است.
روح عمل، حضور قلب و توجه به خدا و اخلاص است و این در حالى حاصل مى شود که انسان نشاط عبادت داشته باشد و به هنگام کمبود نشاط حضور قلب نیز آسیب مى پذیرد به همین دلیل فرموده اند: هنگامى که نشاط عبادت نیست به واجبات قناعت کنید و به هنگام نشاط عبادت، هم واجبات را به جا بیاورید و هم مستحبات را.

⏪ باید هوای “بی حال و حال داشتن دل” را داشته باشیم.
در نامه ۶۹ که حضرت خطاب به حارث همدانی میفرماید:
وَخَادِعْ نَفْسَکَ فِی الْعِبَادَهِ وَارْفُقْ بِهَا
در انجام عبادت، نفس خود را بفریب و آن را رام ساز و با آن مدارا کن .
وَ لا تَقْهَرْهَا وَخُذْ عَفْوَهَا وَنَشَاطَهَا
و خویشتن را بر آن مجبور نساز، بلکه بکوش آن را در وقت فراغت و بانشاط به جا آورى.
إِلاَّ مَا کَانَ مَکْتُوباً عَلَیْکَ مِنَ الْفَرِیضَهِ فَإِنَّهُ لابُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَتَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا مگر فرایضى که بر تو مقرر شده است که در هر حال باید آنها را انجام دهى و در موقعش مراقب آن باشى.

⛔️مستحب را مستحب میگویند چون نیاز به حُبّ دارد.
لفظ “مستحب” در مقابل واجب و فریضه است.
وقتی لفظ “حُبّ” را به باب استفعال ببریم میشود “اِستَحَبَّ” و اگر از آن اسم مفعول بسازیم میشود “مستحبّ”.
>>>>پس مستحب یعنی عملی که از ما طلب شده آن را همراه با دوست داشتن و علاقه انجام دهیم.
و شدنی نیست ما بخواهیم مستحب را بدون نشاط و علاقه انجام دهیم زیرا با اصل وضع آن دچار تعارض میشویم.

💠إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً
دلها گاه روى مى آورد و پرنشاط است و گاه پشت مى کند و بى نشاط است؛

💠فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَى النَّوَافِلِ، وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِهَا عَلَى الْفَرَائِضِ. آنگاه که روى مى آورد آن را به انجام نوافل و مستحبات وادار کنید و آنگاه که پشت مى کند و بى نشاط است تنها به انجام فرائض و واجبات قناعت نمایید.

🔻نکته 1:
راهکار حضرت برای درست شدن اوضاع دل، کار کردن روی “اقبال” است.
درست است که انسان در حالت ادبار نمی تواند اهل طاعت و عبادت باشد و حال نوافل را ندارد، ولی پیدایش نشاط و کسالت تحت اختیار انسان است و آن چیزی که در اختیار انسان است قابل تغییر است پس نکته مهم، بحث ” ایجاد اقبال” است.
انسان اگر بتواند در خودش اقبال ایجاد کند، به طور خودکار بحث نوافل و مستحباتش درست خواهند شد. ایجاد اقبال و رفع عوامل کسالت در انسان مهم است.

⏪راهکارهای ایجاد نشاط و از بین بردن قبض روحی:

❌۱. مشغول کردن دل به امور حکیمانه،
در حکمت ۹۱ فرمود :
إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ کَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ، فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِکَمِ.
این قلب ها همچون بدن ها ملول و افسرده مى شوند براى رفع ملالت آنها لطائف حکمت آمیز را انتخاب کنید.
در ذیل حکمت ۹۱ توضیح داده شد که برای افراد مختلف، لطائف حکمت آمیز متفاوتی وجود دارد که هر کسی باید با توجه به جایگاه و روحیات خود به این ظرائف و لطائف بپردازد تا روحیه نشاط و سرزندگی برای ادامه فعالیت عبادی را به دست بیاورد

❌۲. گناه باعث محرومیت و قبض است.
امام سجاد علیه السلام فرمود:
مَا اِخْتَلَجَ عِرْقٌ وَ لاَ صُدِعَ مُؤْمِنٌ إِلاَّ بِذَنْبِهِ وَ مَا یَعْفُو اَللَّهُ عَنْهُ أَکْثَرُ
هیچ مؤمنى دچار ضربان رگ و سردرد نگردد مگر بواسطۀ گناهش و تازه آنچه خدا از خطاهای انسان مى‌بخشد بیشتر است از آنچه دامنگیر انسان میشود.
وَ کَانَ إِذَا رَأَى اَلْمَرِیضَ قَدْ بَرِئَ قَالَ لِیَهْنِئْکَ اَلطُّهْرُ مِنَ اَلذُّنُوبِ فَاسْتَأْنِفِ اَلْعَمَلَ و هر گاه آن حضرت بیمارى را مى‌دید که شفا یافته مى‌فرمود: پاکى از گناه گوارایت باد، پس عمل خود را از سر بگیر که گناهان گذشته‌ات آمرزیده شده است.
گناه هم باعث قبض روحی میشود، هم جسم انسان را دچار خستگی و فرسودگی میکند که خود آن هم عامل دیگری برای ناتوانی در عبادت است و طبعا نرک گناه راه را برای نشاط و حال خوب زیاد میکند.

❌۳. عاق والدین روح را دچار قبض میکند.
یکی از گناهانی که شدیدا برای انسان بی توفیقی می آورد و انسان را دچار قبض میکند، راضی نبودن والدین از دست انسان است. هرچه والدین از دست انسان راضی تر باشند، خدا نیز رضایت بیشتری دارد و روحیه انسان برای عبادت با نشاط تر خواهد بود. پیامبر فرمود:
إنّ الجَنَّهَ لَیوجَدُ ریحُها مِن مَسیرَهِ خَمْسِمِائَهِ عامٍ و لایجِدُها عآقٌّ.
بوی بهشت از مسافت پانصد سال راه استشمام می شود ولی کسی که عاقّ والدین بوده و پدر و مادر از او راضی نیستند آن قدر از بهشت دور است که این بو را استشمام نمی کند!
بهشت قیامت را باید در همین دنیا به دست آورد. کسی که در قیامت به خاطر عاق والدین از بوی بهشت محروم است امروز هم از انجام کارهای بهشتی محروم است و مدام حالت قبض دارد.
أمیرالمؤمنین از حضرت رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم روایت نقل میکند: ثَلاثَهٌ مِنَ الذُّنوبِ تُعَجَّلُ عُقوبَتُها و لاتُوخَّرُ إلَی الأَخِرَهِ:
سه گناه است که عقوبت آن از همین دنیا دامن گنهکار را می گیرد و به آخرت موکول نمی شود:
عُقوقُ الوالِدَینِ و البَغْی عَلَی النّاسِ و کفْرُ الإحْسانِ
– عقوق پدر و مادر،
– ظلم بر مردم،
– کفران نعمت و احسان

❌۴. موارد دیگری نیز در قبض روح موثر هستند، مانند:
– ظلم ،
– خوردن حق دیگران،
– تعرض به حقوق خلایق،
– موسیقی و آهنگ های حرام

🔻نکته۲:
تفاوت در مقام و رشد افراد، تفاوت در حالات را به دنبال دارد.
از مجموعه فرمایشات حضرت به خوبی این مطلب به دست می آید که انسان تا وقتی در مراحل پایین ایمان است و کنترل نفس را به دست نگرفته باید با او بسازد و او را مدیریت کند.
زیرا زیاده روی و افراط در این امر باعث تفریط و زدگی در عبادت خواهد شد. همانگونه که حکمت ۳۱۲ برای عموم مردم است.
ولی افراد خود ساخته و در طراز بالا به جایی میرسند که جسم دنبال آنها میدود و چون انگیزه آنها بسیار است بدون معطلی حرکت میکنند.
قرآن کریم میفرماید:
《فَإِذَا فَرَغْتَ فَانْصَبْ》
هنگامی که از کار مهمّی فارغ می‌شوی به مهم دیگری پرداز.
برای عده ای خستگی و بی حالی و کم آوردن معنا ندارد و اینها در راه انجام وظایف و انجام واجبات همیشگی اند.
خوشا آنان که دائم در نماز و انجام واجبات اند…

⏪روح اگر قوی بشود، جسم میدود.
امام صادق علیه السلام فرمود:
مَا ضَعُفَ بَدَنٌ عَمَّا قَوِیَتْ عَلَیْهِ اَلنِّیَّهُ.
عملى که انسان جدا تصمیم او را گرفته باشد نیروى بدنى ممکن نیست از انجام او ضعیف و ناتوان گردد.
برای رهایی از سستی و تنبلی و ناتوانی در انجام وظایف؛ باید اراده و نیت ها را قوی کرد. در این صورت دیگر ناتوانی معنا نمیدهد.

⏪متقین پر اراده ی خستگی ناپذیر در انجام کارها.
حضرت در خطبه متقین فرمود :
فَمِنْ عَلَامَهِأَحَدِهِمْ أَنَّکَ تَرَى لَهُ قُوَّهً فِی دِینٍ وَ حَزْماً فِی لِینٍ
و از نشانه هاى یکى از پرهیزکاران این است که او را اینگونه مى بینى: در دیندارى نیرومند، نرمخو و دور اندیش است.
وَ إِیمَاناً فِی یَقِینٍ وَ حِرْصاً فِی عِلْمٍ وَ عِلْماً فِی حِلْمٍ
داراى ایمانى پر از یقین، حریص در کسب دانش، و بردبار است.
یَعْمَلُ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَهَ وَ هُوَ عَلَى وَجَلٍ
اعمال نیکو انجام مى دهد و ترسان است،
یُمْسِی وَ هَمُّهُ الشُّکْرُ وَ یُصْبِحُ وَ هَمُّهُ الذِّکْرُ
روز را به شب مى رساند با سپاسگزارى، و شب را به روز مى آورد با یاد خدا،
یَبِیتُ حَذِراً وَ یُصْبِحُ فَرِحاً
شب مى خوابد اما ترسان، و بر مى خیزد شادمان،
حَذِراً لِمَا حُذِّرَ مِنَ الْغَفْلَهِ
ترس براى اینکه دچار غفلت نشود،
وَ فَرِحاً بِمَا أَصَابَ مِنَ الْفَضْلِ وَ الرَّحْمَهِ
و شادمانى براى فضل و رحمتى که به او رسیده است.
إِنِ اسْتَصْعَبَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ فِیمَا تَکْرَهُ لَمْ یُعْطِهَا سُؤْلَهَا فِیمَا تُحِبُّ
اگر نفس او در آنچه دشوار است فرمان نبرد، از آنچه دوست دارد محرومش مى کند.

اللهم اجعلنا من الطائعین