💠وَ سُئِلَ (علیه السلام): کَیْفَ یُحَاسِبُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَى کَثْرَتِهِمْ؟
از امام علیه السلام پرسیدند: خداوند چگونه همه خلق را با آن کثرتی که دارند حسابرسی میکند؟

💠فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ عَلَى کَثْرَتِهِمْ.
امام علیه السلام فرمود: همانگونه که آنها را با آن فزونى که دارند روزى مى دهد.

💠 فَقِیلَ کَیْفَ یُحَاسِبُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ؟
بار دیگر پرسیدند: چگونه به حساب آنها رسیدگى مى کند در حالى که او را نمى بینند؟

💠 فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ
فرمود: همانگونه که به همه آنها روزى مى دهد در حالى که او را نمى بینند.

⏪ظاهر حکمت این است که شخص به خاطر بی اطلاعی نسبت به توحید و ضعف در خداشناسی سوالاتی مطرح کرده است که حضرت با یک پاسخ ساده او را قانع میکندو اوآگاه به اشتباه خود می شود.

↙️حضرت در این حکمت به دو سوال پاسخ میدهند،
اول سوال در مورد محاسبه خلق در قیامت.
و دوم محاسبه بدون رویت، جالب آنکه حضرت هر دو سوال را با یک جواب، پاسخ میدهد.

⏪ سوال اول:
کَیْفَ یُحَاسِبُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَى کَثْرَتِهِمْ؟
از امام علیه السلام پرسیدند: خداوند چگونه همه خلق را با آن کثرتی که دارند حسابرسی میکند؟
فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ عَلَى کَثْرَتِهِم

🔀 این سوال از دو پیش فرض ساخته شده است که یکی درست و یکی اشتباه.
پیش فرض درست: خداوند تک تک افراد را به صورت دقیق و با تمام جزئیات و اعمال مورد محاسبه قرار میدهد.
پیش فرض اشتباه: محاسبه خلق خیلی طولانی خواهد شد.

↙️ توضیح پیش فرض درست:
آیات و روایات در مورد محاسبه دقیق اعمال، صراحت و شدت زیادی دارند که دقت در آنها انسان را در فکر فرو میبرد.
قرآن کریم میفرماید:
《وَ وُضِعَ الْکِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یَا وَیْلَتَنَا مَالِ هَٰذَا الْکِتَابِ لَا یُغَادِرُ صَغِیرَهً وَلَا کَبِیرَهً إِلَّا أَحْصَاهَا ۚ وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا ۗ وَلَا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَدًا ؛ کهف – ۴۹》
اعمال هر کسی در برابر دیدگانش نهاده می شود، پس مجرمان را می بینی که از آنچه در آن است هراسان و بیمناک اند و می گویند: ای وای بر ما، این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته است مگر آنکه آن را به حساب آورده؟! و هر عملی را انجام داده اند، حاضر می یابند، و پروردگارت به هیچ کس ستم نخواهدکرد.
در سوره زلزال نیز می فرماید:
《فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّهٍ خَیْرًا یَرَهُ 》
هرکه قدر ذرّه‌اى نیکى نمود. بیند او پاداش نیک کار خود،
《 وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَهُ؛ زلزال -۸ 》
وهر که بقدر ذرّه‌اى بد کرده است. اجر آن رفتار خود خواهد دید.

📚شیخ صدوق در خصال از پیامبر روایت نقل میکند، محاسبه دقیق است.
لاَ تَزُولُ قَدَمَا عَبْدٍ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ حَتَّى یُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ
در قیامت بنده‌اى قدم برنمى‌دارد مگر اینکه از چهار چیز پرسیده شود.
عَنْ عُمُرِهِ فِیمَا أَفْنَاهُ
از عمرش که در چه چیزى به سر برده،
وَ عَنْ شَبَابِهِ فِیمَا أَبْلاَهُ
و از جوانیش که در چه چیزى صرف کرد.
وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَیْنَ اِکْتَسَبَهُ وَ فِیمَا أَنْفَقَهُ
و از مالش که از کجا به دست آورد. و در کجا خرج کرد
وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ .
و از محبت ما اهل بیت.

❌پولدارها به خاطر دارایی محاسبه سخت تری دارند.
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود :
یَدْخُلُ اَلْفُقَرَاءُ اَلْجَنَّهَ قَبْلَ اَلْأَغْنِیَاءِ بِنِصْفِ یَوْمٍ
فقراء پیش از اغنیاء داخل بهشت میشوند بنصف روز آن عالم،
وَ مِقْدَارُهُ خَمْسُمِائَهِ عَامٍ.
و نصف آن روز بقدر پانصد سال دنیا است.

⛔️فقرا با گذشت محاسبه را پشت سر میگذارند. امام صادق علیه السلام فرمود :
إِذَا کَانَ یَوْمُ اَلْقِیَامَهِ أَمَرَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُنَادِیاً یُنَادِی
روز قیامت که فرا مى‌رسد خداوند بزرگ فرمان مى‌دهد که منادى ندا کند:
أَیْنَ اَلْفُقَرَاءُ
کجایند فقیران و تنگدستان‌؟
فَیَقُومُ عُنُقٌ مِنَ اَلنَّاسِ
در این میان گروهى از مردم به پا مى‌خیزند.
فَیُؤْمَرُ بِهِمْ إِلَى اَلْجَنَّهِ فَیَأْتُونَ بَابَ اَلْجَنَّهِ
پس فرمان صادر مى‌شود که آنان را به بهشت برند. آنان تا در بهشت مى‌آیند. فَیَقُولُ لَهُمْ خَزَنَهُ اَلْجَنَّهِ قَبْلَ اَلْحِسَابِ
نگهبانان بهشت به آنان مى‌گویند: آیا مى‌خواهید پیش از حساب وارد بهشت شوید؟
فَیَقُولُونَ أَعْطَیْتُمُونَا شَیْئاً فَتُحَاسِبُوا عَلَیْهِ پاسخ مى‌دهند: مگر شما چیزى به ما داده‌اید که حساب آن را مى‌خواهید؟ خداوند مى‌فرماید: راست مى‌گویند.
مَا أَفْقَرْتُکُمْ هَوَاناً بِکُمْ وَ لَکِنِ اِدَّخَرْتُ هَذَا لَکُمْ لِهَذَا اَلْیَوْمِ
آن‌گاه خطاب به تهیدستان مى‌گوید: اى بندگان من، من شما را از روى تحقیر تهیدست نساختم، بلکه براى امروزتان ذخیره کردم.
ثُمَّ یَقُولُ لَهُمُ اُنْظُرُوا وَ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ اَلنَّاسِ
سپس به آنان مى‌گوید: اکنون در میان مردم بگردید و بنگرید،
فَمَنْ أَتَىکُمْ مَعْرُوفاً فَخُذُوا بِیَدِهِ وَ أَدْخِلُوهُ اَلْجَنَّهَ
هر کس به شما احسانى نموده است دستش را بگیرید و او را با خود به بهشت برید.

❌حساب کشی سخت خدا از حاکمان ظالم.
در انوار النعمانیه سید نعمت الله جزایری روایت نقل شده است که:
انه اذا کان یومَ القیامه یُؤتَى بالوالیّ فیَقذِفُ على جِسر جهنم
بدرستیکه وقتی روز قیامت میرسد مسئول روی پل جهنم نگه داشته میشود یأمر اللّه سبحانه الجسر فینتفضَ به انتفاضه
خدا به پل میگوید خوب او را تکان بده و عذابش کن.
فیزول کل عظم منه عن مکانه
هر یک از استخوانهای آنها از جایش تکان می خورد.
ثم یأمُرِ اللّه تعالى العظام فترجع الى اماکنها
سپس خداوند تعالی دستور می دهد هر کدام از استخوانها به جای خود باز گردد. ثم یسأل فأن کان مطیعا أخذ بیده و أعطاه کفلین من رحمته
سپس از آنها سوال می شود، اگر مطیع خدا بودند، دست آنها گرفته می شود واز خداوند چند برابر رحمت بر او نازل می شود .
و ان کان للّه عاصیا أخرق به الجسر فهوى به جهنّم مقدار سبعین خریفا.
و اگرگناهکار بودند جسر جهنم به داخل جهنم پرتاب میکند و اندازه هفتاد سال طول میکشد تا به ته جهنم برسد.

⁉️ معلوم است قبل از محاسبه یک تکانه های شدیدی به اینها داده میشود چون اینها با تصمیمات و قوانینی که وضع کردند دل خیلی ها را لرزاندند.

⏪ پیش فرض اشتباه:
محاسبه خلق خیلی طولانی خواهد شد.
گویى سؤال کننده گمان مى کرد محاسبه خدا مانند محاسبه یک حسابدار از افراد مختلف است که براى هر یک باید مدتى وقت صرف کند .و اگر تعداد آنها زیاد باشد ممکن است ماهها و سالها طول بکشد؛
ولى از قدرت خدا وحسابگرى او غافل بود.

↙️ این فکر از آنجا ناشی میشود که در میان مردم، معمول است هنگامى که افرادى مى خواهند مثلاً جیره غذایى خود را بگیرند به صف مى ایستند و هرچه شماره آنها بیشتر باشد صف آنها طولانى تر و مدت گرفتن جیره غذایى زیادتر مى شود. در حالى که خداوند در آنِ واحد جیره غذایى همه را به آنها مى رساند ،
بى آنکه صفى وجود داشته باشد یا براى آن معطل شوند.

↩️پاسخ حضرت به سوال این شخص!!
امام علیه السلام براى این شخص مثالى زد تا به نکته اصلى مطلب که قدرت وسیع خدا بر همه چیز است پى ببرد.
حضرت در پاسخ او فرمود:
فقال علیه السلام: کَمَا یَرْزُقُهُمْ عَلَى کَثْرَتِهِمْ
همانگونه که آنها را با آن فزونى که دارند روزى مى دهد.
بلکه روزی دادن به خلق مشکل تر از محاسبه است زیرا محاسبه یک بار اتفاق می افتد ولی روزی باید هر روز بلکه هر لحظه انجام شود

💠وَ سُئِلَ (علیه السلام): کَیْفَ یُحَاسِبُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَى کَثْرَتِهِمْ؟
از امام علیه السلام پرسیدند: خداوند چگونه همه خلق را با آن کثرتی که دارند حسابرسی میکند؟

💠 فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ عَلَى کَثْرَتِهِمْ.
امام علیه السلام فرمود: همانگونه که آنها را با آن فزونى که دارند روزى مى دهد.

💠 فَقِیلَ کَیْفَ یُحَاسِبُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ؟
بار دیگر پرسیدند: چگونه به حساب آنها رسیدگى مى کند در حالى که او را نمى بینند؟

💠 فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ
فرمود: همانگونه که به همه آنها روزى مى دهد در حالى که او را نمى بینند.

⤵️سؤال کننده سپس سؤال دیگرى را در همین موضوع عنوان کرد و تصورش این بود که محاسبه کردن نیاز به رویارویى دارد، در حالى که مردم خدا را نمى بینند، ازاینرو سؤال کرد چگونه آنها را محاسبه مى کند در حالى که او را نمى بینند؟
گویا سوال کننده خداوند را کاملا با مردم مقایسه میکرده و برای او جسم قائل بوده است، و از آنجایی که در دنیا هر کسی میخواهد به کسی چیزی بدهد باید روبروی او بایستد،
او میگوید چگونه میشود محاسبه کرد و دیده نشد؟

↩️در حالی که خداوند از آسمان و زمین براى خلائق روزى مى فرستد، درختان میوه مى دهند، زمینها دانه هاى غذایى را پرورش مى دهند، حیوانات شیرده شیر مى دهند و خلاصه ابر و باد و مه و خورشید و فلک درکارند و روزىِ روزى خواران را مى رسانند بى آنکه کسى رازق حقیقى را با چشم ببیند.

↩️در قیامت نیز همین گونه است: نامه هاى اعمال گشوده مى شوند و همه انسانها در برابر میزان عدل پروردگار قرار مى گیرند و وزن اعمال آنان و محاسبه کارهاى تمام عمرشان، در یک لحظه انجام مى شود. بدون اینکه خداوند قابل رویت باشد.

⏪معنای دیگری برای کلام حضرت وجود دارد که معنای لطیف تری دارد :

📚طبق نقلی که علامه شوشتری از عقد الفرید بیان کرده است، این سوال از طرف سلمان فارسی مطرح شده است و او یک شخصیت عادی و بی اطلاع نسبت به مبانی توحیدی نبوده است که بخواهد در مورد رویت الهی و … سوال کند،
بلکه گویا کلام او ناظر به معنای دیگری بوده است. و پرسید
وَ سُئِلَ علیه السلام: کَیْفَ یُحَاسِبُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَى کَثْرَتِهِمْ؟

⛔️در واقع سوال این است که کیفیت محاسبه در قیامت چیست؟
همانگونه که قرآن کریم از زبان ابراهیم خلیل می فرماید:
《 وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِی الْمَوْتَىٰ؛ بقره – ۲۶۰ 》
حضرت ابراهیم که در زنده شدن مردگان شکی نداشت، میخواست کیفیت این امر را بداند.
سوال کننده که سلمان باشد نیز شکی در محاسبه خلائق با همه کثرتشان ندارد، بلکه از کیفیت محاسبه سوال میکند.

⭕️پاسخ حضرت این است که:
کَمَا یَرْزُقُهُمْ عَلَى کَثْرَتِهِمْ.
همانگونه که بر کثرتشان روزی می گیرند.
همانگونه افراد زیادی در دنیا زندگی میکنند و هر کدام یک محاسبه در روزی دارند و طبق یک مقدار مشخصی به آنها روزی داده میشود، در قیامت هم افراد مختلف متناسب با اعمالشان محاسبه میشوند و اینگونه نیست که؛
“همه با یک چوب رانده شوند”

⏪عوامل زیادی در کم و زیاد شدن روزی دخیل هستند.

1⃣ کار کردن:
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمودند :
إنَّ اللّهَ یُبغِضُ الصَّحیحَ الفارِغَ لا فی شُغلِ الدنیا ولا فی شُغلِ الآخِرَهِ
پروردگار عالم سالم بیکار را دوست ندارد.

2⃣ کسب تخصص:
امیرالمومنین صلواهَ الله علیه فرمود :
قِیمَهُ کُلِّ امْرِئٍ مَا یُحْسِنُه‏
(ارزش و قیمت انسان به تخصص اوست .

3⃣خوش رفتاری با مردم:
امیر المومنین علبه السلام فرمود :
فی سِعَهِ الاخلاقِ کنُوزُ الارزاق
گنج‌های رزق دراخلاق خوب نهفته است.

4⃣ صدقه :
حضرت در حکمت ۲۵۸ فرمود :
إذا أمْلَقْتُمْ فَتاجِرُوا اللهَ بِالصَّدَقَهِ
هر زمان فقیر و نیازمند شدید با دادن صدقه با خداوند معامله و تجارت کنید.

5⃣گناه نکردن و استغفار کردن:
امیرالمومنین علیه السلام فرمود :
إذا أبْطَئَتِ الاْرْزاقُ عَلَیْکَ، فَاسْتَغْفِرِ اللهَ یُوَسِّعْ عَلَیْکَ فیها
هنگامى که روزى براى تو سخت شد از گناهانت استغفار کن خداوند روزى تو را وسیع مى گرداند.
قرآن کریم میفرماید:
《 اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّاراً 》
پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره آمرزنده است .
《 یُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَیْکُمْ مِّدْرَاراً 》
بر شما از آسمان باران پى در پى فرستد.
《 وَیُمْدِدْکُمْ بِأَمْوَال وَبَنِینَ وَیَجْعَلْ لَّکُمْ جَنَّات وَیَجْعَلْ لَّکُمْ أَنْهَاراً؛ نوح – ۱۰، ۱۴ 》
شما را به اموال و پسران یارى کند و برایتان باغها قرار دهد و نهرها براى شما پدید آورد.

↩️ همانگونه که روزی مردم در دنیا با حساب و کتاب و برنامه ریزی است و هر کسی سر سفره ی اعمال خودش می نشیند، در قیامت هم حسابرسی افراد طبق یک قاعده ی خاصی است و هر کسی سر سفره اعمال خود نشسته است.

⛔️در بخش دوم هم سائل میپرسد “کیفیت” محاسبه بدون رویت چیست؟ حضرت میفرماید مانند “رزاقیت” بدون رویت است.
فَقِیلَ کَیْفَ یُحَاسِبُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ؟ فَقَالَ علیه السلام کَمَا یَرْزُقُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ

⭕️در واقع حضرت میفرماید :
در بحث رزق و در بحث محاسبه رویت ملاک نیست . همانگونه که امروزه نیز این بحث برای ما جا افتاده که میشود بدون دیدن کسی، از طریق فضای مجازی و به صورت غیابی برای او دادگاه تشکیل شود و محاسبه شود. یا بدون رویت ، پولی در کارت بانکی انسان ریخته شود.

⏪ولی کیفیت محاسبه افراد به کیفیت روزی آنها بستگی دارد.

◀️هر کسی نعمت بیشتری داشت، محاسبه دقیق تری دارد.

◀️هر کسی ظرفیت و استعداد بیشتری داشت، انتظاری که از او میرود بیشتر است همانگونه که در روایت داریم:
یُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ یُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ
خداوند در روز قیامت هفتاد گناه جاهل را می بخشد در حالی که هنوز یک گناه از عالم را نبخشیده است.

↔️ و شاید بتوان این نتیجه را نیز گرفت که: انسان باید به کسی پاسخگو باشد که از او روزی میگیرد. روزی ما را خدا میدهد و ما باید به او پاسخگو باشیم و دنبال کسب رضایت او باشیم. نه اینکه روزی خدا را بخوریم و دنبال جلب رضایت مردم باشیم.

🔻نکته:
سرعت محاسبه الهى یا کُندی حاسبه الهی؟!
در آیات و روایات دو دسته مطلب داریم: گروهی که حسابرسی قیامت را سریع میدانند و گروهی که حسابرسی قیامت را با تعلل و زمان بر میدانند. وجه جمع بین این دو دسته آیات و روایات چیست؟!

⏪ قرآن مجید در هشت آیه مختلف خداوند را «سریع الحساب» میداند.
《إِنَّ اللهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ》
《وَاللهُ سَرِیعُ الْحِسَابِ》
《وَهُوَ سَرِیعُ الْحِسَابِ》

📚در روایات اسلامى نیز مى خوانیم:
إنَّهُ سُبْحانَهُ یُحاسِبُ جَمیعَ عِبادِهِ عَلى مِقْدارِ حَلْبِ شاهٍ
خداوند حساب همه بندگان را در زمان کوتاهى به اندازه دوشیدن گوسفند رسیدگى مى کند.

📚در روایت دیگرى آمده است:
إنَّ اللهَ تَعالى یُحاسِبُ الْخَلائِقَ کُلَّهُمْ فی مِقْدارِ لَمْحِ الْبَصَرِ
خداوند حساب همه بندگان را در یک لحظه رسیدگی میکند.
از طرف دیگر ما میگوییم،
“یوم الحساب” و میدانیم که قرآن میفرماید:
《 فِى یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَهٍ؛ معارج – ۱۴ 》
هر روز قیامت پنجاه هزار سال دنیاست.

❌ این دو دسته آیات و روایات با یکدیگر تنافی ندارند زیرا:

◀️ اولا؛ قیامت مثل دنیا نیست که یک روزش برای همه ۲۴ ساعت باشد، بلکه متناسب با هر کسی کم و زیاد است (شبیه همین چیزی که در دنیا می گوییم یک شب مریض بودم، یک عمر گذشت).

💮پیامبر در مورد طولانی بودن روز قیامت فرمود:
وَالَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ إِنَّهُ لَیُخَفَّفُ عَلَى الْمُوْمِنِ حَتَّى یَکُونَ أَخَفَّ عَلَیْهِ مِنْ صَلاهٍ مَکْتُوبَهٍ یُصَلِّیهَا فِی الدُّنْیَا
قسم به کسى که جان من در قبضه قدرت اوست این روز طولانى آنقدر نسبت به فرد باایمان سبک مى شود که حتى از مدت زمان خواندن یک نماز که در دنیا مى خواند کمتر خواهد بود.

◀️ ثانیا؛ حتی شاید برای همان گناهکار هم زمان محاسبه کوتاه باشد و خداوند سریع حسابرسی کند ولی خود نگه داشتن گناهکار در صحرای محشر و نگهداشتن او پای محاسبه یک نوع اضطراب و عذاب برای اوست .
(محاسبه کوتاه است ولی در عین حال او را در دادگاه عدل الهی معطل میکنند تا عذاب بکشد)

⛔️مرحوم کمره ای حکمت ۳۰۰ را به شعر در آورده است:
شد سئوال از علی چگونه خدا*
به حساب بشر رسد یکجا؟
گفت: چونانکه بر گروه بشر *
رزق و روزی رسانده سرتاسر
گفته شد: چون رسد حساب بشر*
از پس غیب بی نگاه و نظر؟
گفت: چونانکه هر دم از پس غیب *
روزی آرد به خلق بی شک و ریب

اللهم اجعل عواقب اومرنا خیراً