💠وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ بَالَغَ فِی الْخُصُومَهِ أَثِمَ
کسى که در دشمنى با مخالفان افراط کند، آلوده گناه مى شود.

💠 وَ مَنْ قَصَّرَ فِیهَا ظُلِمَ
و کسى که کوتاهى کند بر خود ستم کرده و حقش ضایع مى گردد.

💠وَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَتَّقِیَ اللَّهَ مَنْ خَاصَمَ.
و کسى که در مقام خصومت برآید نمى تواند حق تقوا را رعایت کند.

🔹در مجموعه معارف اسلامی، چهار اصطلاح (بغض، کینه، عداوت، خصومت) به چشم میخورند که در عین نزدیکی معنا، هر کدام اشاره به مراحلی دارند که در پی هم ایجاد می شوند و هر مرتبه ای زمینه را برای مرحله بعد فراهم می کند

🔸۱. بغض:
به معنای تنفر نفس از چیزی است و در مقابل حبّ قرار می گیرد و لذا حبّ به معنای تمایل نفسانی می باشد.

🔹۲. حِقد:
مرحله ای قوی تر از بغض است وآن به معنای عداوت باطنی است، غضب و خشمی که در قلب آدمی جایگزین شود و خارج نگردد و عیان نشود، حقد نامیده می شود.

↙️این دو وصف، از اوصاف نفسانی هستند و هیچگاه عیان نمی شوند.

🔸۳. عداوت :
از ماده «عدا» به معنای تجاوز آشکار از حدود است، به عبارت دیگر کینه آشکار شده عداوت شمرده می شود.
ظاهر شدنی که همه میدانند ولی به درگیری نرسیده است

🔹۴. خصومت :
به معنای نزاع و درگیری و مجادله طرفین است که منجر به غلبه یکی بر دیگری گردد میشود
.
↙️ این دو وصف ظهور و بروز خارجی دارند و عیان اند

🔻نکته
اگر چه این چهار لفظ هر کدام معنای خاص به خود را دارد ویک مرحله را شامل میشود ولی در روایات گاه این کلمات به جای یکدیگر استعمال شده اند.

🔸خصومت و دشمنی آثار سوء فراوانی دارد که در روایات به آنها اشاره شده است:

🔹الف. ثمره دشمنی، دل‌مشغولی و باز ماندن از کارهای مهم است
امام صادق علیه السلآم فرمود :
إِیَّاکُمْ وَ الْخُصُومَهَ فَإِنَّهَا تَشْغَلُ الْقَلْبَ وَ تُورِثُ النِّفَاقَ وَ تَکْسِبُ الضَّغَائِن
بپرهیزید از ستیزه و دشمنى، زیرا دل را به خود مشغول میکند و نفاق به بار می آورد و موجب پدید آمدن کینه در دلها میشود.

🔸ب. دشمنی نشان دهنده‌ی بی خردی است. حضرت در غررالحکم فرمود:
الْمُخَاصَمَهُ تُبْدِی سَفَهَ الرَّجُلِ ‏
دشمنى کردن نشان دهنده سفاهت و بی خردی انسان است

🔹ج. خصومت ارزش انسان را از بین میبرد
پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :
مَن لاحَى الرِّجالَ سَقَطَت مُروءَتُهُ و ذَهَبَت کَرامَتُهُ .
هرکه با مردم به ستیزه درآید ، انسانیتش ساقط شود و حرمتش از بین برود.

🔸د. خصومت و دشمنی انسان را به حیوانیت میرساند.
إِنَّ السِّبَاعَ هَمُّهَا الْعُدْوَانُ عَلَى غَیْرِهَا بدرستی که این درندگان هستند که همه همتشان حمله به دیگران است

🔹و. خصومت و دشمنی نشانه بی مبالاتی است.
عِلَّهُ الْمُعَادَاهِ قِلَّهُ الْمُبَالاه
دشمنی و خصومت نشان دهنده بی مبالاتی به حقوق مردم و قوانین الهی است.

🔸ه‍. دشمنی، هلاکتی دارد.
حضرت علی علیه السلام در غرائب الحدیث ۳ فرمودند:
إِنَّ لِلْخُصُومَهِ قُحَماً
خصومت هلاکت دارد

⏪در این حکمت حضرت سه نکته در مورد خصومت و دشمنی بیان میکند:

1⃣ زیاده روی در خصومت انسان را به گناه می کشاند.
معمولا خصومت و ستیز با دیگران قابل کنترل نیست، حتى بهترین افراد وقتى گرفتار آن مى شوند و آتش خشم و غضب در آنان شعله ور مى گردد قادر به کنترل خویشتن نیستند عصبانیت مرتبه ای از دیوانگی است.
انسان گرفتار گناهانى از قبیل ظلم و ستم، گفتن سخنان ناروا، ریختن آبروى دیگران و اذیت و آزار مسلمانان مى شوند. چه بسیار قتل ها و جراحت ها که در اثر همین خصومت و دشمنی به وجود می آید.

2⃣ ناتوانی در اعاده حق، باعث تضییع حق میشود.
قرآن مجید نیز در ذیل آیات نهى از ربا مى فرماید:
لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ
نه ظلم کنید و نه ظلم به شما شود.
اگر چه این آیه درباره رباخواران است؛ ولى در حقیقت یک شعار وسیع اسلامى است که دستور مى دهد به همان نسبت که مسلمانان باید از ستمگرى بپرهیزند باید از تن دادن به ظلم نیز اجتناب کنند.
در خطبه ۲۹ آمده:
لَا یَمْنَعُ الضَّیْمَ الذَّلِیلُ
بدانید که افراد ضعیف و پست هستند که نمى توانند ظلم و ستم را از خود دور کنند.

3⃣ وارد شدن در نزاع و خصومت اکثرا همراه با آفت و ظلم است.
به طور معمول و در اکثر مواقع از آنجایی که خشم و خصومت همراه با از کار افتادن عقل است، نمی توان بدون آفت و خسارت از خصومت خارج شد و در اکثر موارد رعایت عدالت در خصومت کاری سخت یا نشدنی است.

🔹 در بخش اول حضرت می فرماید :
ظلم نکنید،
در بخش دوم میفرماید مظلوم نباشید،
در مرحله سوم میفرماید ورود به خصومت نوعا همراه با ظلم است.

🔹خصومت با ظلم ممنوع، خصومت با عُجب ممنوع
در مسائل علمی گاهی که نظرات با هم اختلاف پیدا می کنند، به نزاع و خصومت میرسد.

📙ابن ابی الحدیددر کتاب خود میگوید:
و قد نَهی العُلَماء عن الجَدَل و الخُصُومَه فی الکلام و الفقه و قالوا إنهما مظنهُ المُباهاه و طلب الرئاسه و الغلبه
علمای علم اخلاق حتی در امور مهمی مثل فقه و عقاید نیز از بحث و مجادله ای که باعث خود برتر بینی و تفاخر و ریاست طلبی بشود منع کرده اند
و أما الخُصومَه فی غیرِ العِلمِ کمُنازِعهِ الناس بعضُهم بعضاً فی أمورهم الدنیائیه فقد جاءَ فی ذَمِّها و الَنهی عَنها شَیءٌ کَثیر
روایات و آیات زیادی در باب اجتناب از خصومت های دنیایی وارد شده است

⁉️سوال:
حالا که نه میتوان مظلوم بود نه ظالم، نه میتوان سالم از خصومت خارج شد، وظیفه چیست؟!

◀️ اولا : پیشگیری
وظیفه وارد نشدن در خصومت است؛ تا آنجایی که میشود.
افراد باشخصیت و متّقى سعى مى کنند حتى الامکان با کسى به جر و بحث و ستیز و خصومت برنخیزند و از مواضع خصومت دوری کنند.

◀️ ثانیا: صرفنظراز حق خود؛
اگر جایی هیچ راهی جز ورود به مخاصمه نداشته باشند، از بعضى حقوق خود صرف نظر مى کنند و آن را به مخالف مى دهند تا در این میدان خطرناک وارد نشوند. تا جایی که میشود از حقوق شخصی صرف نظر شود تا وارد مرحله ظلم نگردد
درخطبه ۱۵۱ آمده:
وَ اقْدَمُوا عَلَى اللَّهِ مَظْلُومِینَ وَ لَا تَقْدَمُوا عَلَیْهِ ظَالِمِین‏
بر خدا مظلوم وارد شوید، ولی به هیچ وجه با ظلم بر خدا وارد نشوید.
در منهاج البراعه آمده:
اَنَّ اَلْخُصُومَهُ دَاءٌ لاَ دَوَاءَ لَهُ وَ لَا یَحْصُلُ مِنْها اِلاّ الضَّرَرَ وَ الْخَسَارَ
خصومت و دشمنی درد بی درمان است و تنها نتیجه اش ضرر و خسارت است
فَانَّ الدَّاخِلَ فِیهَا اِذَا بَالَغَ یاثِمٌ وَ یَبْتَلِی بِالْخِسَارِ اَلاِخْرَوِیِّ
زیرا کسی که وارد خصومت شد و زیاده روی کرد ظلم کرده و به خسارت اخروی دچار میشود
وَ اَنْ قَصُرَ ظُلْمٌ وَ یُبْتَلِی بِالخِسارِ الدُّنْیَوِیَّ
و اگرهم کوتاهی کند، حقش ضایع میشود و خسارت دنیوی متحمل میشود
…فَلَابُدَّ لَهُ مِنْ عُدْمِ اَلدُّخُولِ فِی الْخُصُومِهِ وَ الْوُقُوفِ دَائِماً عَلَی الصُّلْحُ وَ الصَّلَاحُ
پس بهترین کار این است که انسان در خصومت و دشمنی داخل نشود و بر مسیر صلح و صفا باشد.
اگر جایی ظلمی واقع شد مظلوم شدن بهتر از ظالم شدن است.

⏪خصومت و دشمنی در آئینه روایات

🔸۱. دشمنی با مردم در حد شرک است
پیامبر صلی الله علیه و آله :
ما نُهِیتُ عن شَیءٍ بَعدَ عِبادَهِ الأوثانِ ما نُهِیتُ عَن مُلاحاهِ الرِّجالِ
من بعد از نهى شدن از بت پرستى، از چیزى به اندازه کشمکش کردن با مردمان نهى نشدم.

🔹۲. دشمنی بدی ها را آشکار میکند.
پیامبر صلی الله علیه وآله:
إیّاکُم و مُشارَّهَ النّاسِ ؛ فإنَّها تُظهِرُ العَرَّهَ و تَدفِنُ الغُرَّهَ
از مخاصمه کردن با مردم بپرهیزید، که این کار عیبها را برملا مى سازد و خوبیها را دفن مى کند.
وقتی انسان در سرازیری دشمنی و خصومت افتاد،هر کدام از دو طرف تلاش میکنند برای سرکوب کردن دیگری در زندگی او بگردند و نقاط ضعفی پیدا کنند و آبروی انسان را ببرند.

🔸۳. شوخی های نابجا شروع دشمنی است. امیرالمومنین علیه السلام :
لِکلِّ شَی ءٍ بَذْرٌ وَبَذْرُ العَداوَهِ الْمِزاحُ
هر چیزی بذری دارد و بذر عداوت شوخی می باشد.
بسیار پیش می آید که انسان در مواجهه با دوستانش شروع به شوخی میکند، شوخی هایی که باعث رنجش خاطر شخص میشود ولی به هر دلیلی نمیتواند جبران کند و همین شوخی دوستی را تبدیل به دشمنی میکند.
حضرت درنامه ۳۱ فرمود :
وَ لَا تُضِیعَنَّ حَقَّ أَخِیکَ اتِّکَالًا عَلَى مَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ
هیچ گاه حقّ برادرت را، به اعتماد روابط دوستانه اى که با او دارى ضایع مگردان
فَإِنَّهُ لَیْسَ لَکَ بِأَخٍ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّه
چه، آن کس که حقّ او را ضایع مى کنى دیگر برادرت نیست.

🔹۴. بی مبالاتی علت دشمنی است
امیرالمومنین علیه السلام :
عِلَّهُ الْمُعاداهِ قِلَّهُ الْمُبالاتِ
عامل دشمنی با خدا و خلق او، بی مبالاتی نسبت به احکام الهی است.
بی مبالاتی به احکام الهی، بی مبالاتی در گفتگو ، نشست و برخاست و بی توجهی به حقوق دیگران از عوامل و علل ایجاد کننده حقد و کینه و دشمنی است

🔸۴. تخریب دیگران، عامل دشمنی است امام صادق علیه السلام فرمود:
الاستِقصاءُ فُرقَهٌ ، الانتِقادُ عَداوَهٌ
باریک بینى و مو شکافى امور دوستان مایه جدایى است، و خرده گیرى، مایه دشمنى است
انتقاد اگر درست و خیرخواهانه باشد در ذیل امر به معروف جای میگیرد و خیلی ارزش مند است ولی گاهی هدف از انتقاد زیر سوال بردن طرف مقابل است
انتقاد منصفانه باشد خیر خواهانه باشد و واقعا انتقاد درست باشد که اگر نباشد باعث ایجاد خصومت میگردد

غفرالله لی و لکم الحمدلله رب العالمین