بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۴۰۳/۱۰/۲۹ . ۱۷رجب
💢حکمت ۲۹۰ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام): لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ، لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ.
و فرمود (ع): اگر خداوند، به سبب نافرمانیش، مردم را بیم نمى داد باز هم فرمانبرداریش واجب بود تا سپاس نعمتش را بگزاریم.
💠وَ قَالَ (علیه السلام): لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ
اگر حتی خدا تهدید به عذاب در برابر گناه نکرده بود،
( التَوَعُّد از وعید به معنای بیم دادن، ترساندن و تهدید کردن است)
💠لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
باز هم واجب بود که به خاطر نعمتهایی که عطا کرده است، مورد نافرمانى قرار نگیرد.
⛔️وجوب شکر منعم:
متکلمان، در علم کلام، نخستین مسئله اى را که مورد بحث قرار مى دهند مسئله وجوب معرفه الله است؛
یعنى ما باید به دنبال این مسئله برویم که خالق این جهان کیست و صفاتش چیست؟
چراکه وجود خود را مشمول نعمتهاى فراوان مادى و معنوى مى بینیم و مى دانیم این نعمتها از ما نیست؛
از لحظه انعقاد نطفه ما در رحم مادر، تا لحظه اى که چشم از این جهان فرو مى بندیم نعمت هایى به سوى ما سرازیر است که بسیارى از آنها را حتّى یک گام براى تحصیلش برنداشتیم.
عقل قضاوت مى کند که ما باید به دنبال آفریننده این نعمتها برویم و شکر منعم به جا بیاوریم.
🛑هم شکر منعم واجب است هم ترک معصیت:
مرحوم فیض الاسلام: شکر نعمت به گفتار و کردار، عقلا واجب است.
پس ترک معصیت هم که لازمه اطاعت و سپاسگزارى است واجب خواهد بود
⭕️شکر منعم در امور دنیایی:
در امور دنیایی انسان بحث شکر منعم را واجب میداند. اگر کسی به او هدیه ای داد، یا در لحظات سخت یار او بود،
یا در لحظات نیاز دستش را گرفت و… این لطف و احسان هرگز از یاد او نمیرود و خودش را مدیون او میداند.
ولی انسان در مورد خداوند اینگونه نیست و دچار عصیان میشود.
📕طبق روایات تشکر از خلق لازم است:
“مَنْ لَمْ یَشْکُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ لَمْ یَشْکُرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَل”
امام رضا (ع) میفرمود: هر که سپاس مردم نعمت دهنده را نگوید، سپاس خدای بزرگ را نگفته است.
و” لَا یَشْکُرُ اللَّهَ مَنْ لَا یَشْکُرُ النَّاسَ” ؛
ولی تشکر از خالق باید بسیار متفاوت تر و بالاتر از تشکر از مخلوق باشد
❌تفاوت منعم دنیایی و نعمت خدایی:
◀️در دنیا هر کسی به انسان نعمتی میدهد، خودش نیزیک سودی میبرد. اگر مالی را انفاق کرد بعد یک وامی میگیرد و سود مالی میکند، یا آبرو و وجاهتی پیدا میکند. در حالی که نعمت دادن خداوند فقط سود رساندن است.
وقتی شکر منعم دنیایی واجب است، به طریق اولی تشکر از خدا لازم است.
◀️ نعمت هایی که مردم به یکدیگر میدهند محدود و اندک است ولی نعمت های خدا غیر قابل تصور و اندازه گیری هستند.
نعمت حیات، نعمت عقل، نعمت بازسازی بدن نسبت به اعضای بیمار، نعمت علم آموزی و…
وقتی شکر منعم دنیایی به خاطر نعمت محدود واجب است، به طریق اولی تشکر از خدا با نعمت های بی پایان لازم است.
◀️ نعمت های مردم نوعا بعد از یک سیر و مقدماتی است، اینکه انسان با کسی آشنا شود، به او خدمتی کند، احترام او را حفظ کند و….
در حالی که خداوند ابتدا به ساکن میبخشد.در دعای ماه رجب میخوانیم:
یَا مَنْ یُعْطِی الْکَثِیرَ بِالْقَلِیلِ یَا مَنْ یُعْطِی مَنْ سَأَلَهُ
اى آنکه عطا مى کنى بسیار را به کم اى آنکه هر که سؤال کند عطا مى کنى.
یَا مَنْ یُعْطِی مَنْ لَمْ یَسْأَلْهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ تَحَنُّناً مِنْهُ وَ رَحْمَهً
اى آنکه به هر که سؤال نکند و تو را هم نشناسد باز از لطف و رحمتت عطا مى کنى.
وقتی شکر منعم دنیایی که با خرج آبرو و مسالت چیزی بخشید واجب است، به طریق اولی تشکر از خدا که بی مقدمه و از روی لطف میبخشد لازم است.
◀️ در دنیا، اگر وجوب شکر منعم نشود و به کسی که لطفی به ما کرده بی احترامی شود، آن شخص شکسته شده و به آن منعم خسارت روحی و آبرویی وارد میشود. ولی اگر کسی خدا را نافرمانی کرد، همه ابتلا و گرفتاری اش به خودش باز میگردد.
وقتی شکر منعم دنیایی واجب است با اینکه او به همین تشکر نیاز دارد، به طریق اولی تشکر از خدا لازم است زیرا او هیچ احتیاجی به تشکر ما ندارد.
⛔️توجه به قاعده وجوب شکر نعمت، عبادت ساز است.
در روایتی که عمدتا کتب اهل سنت نقل کرده اند داریم که عایشه میگوید:
إنَّ نَبِیَّ اللّه ِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقومُ مِنَ اللَّیلِ حَتّى تَتَفَطَّرَ قَدَماهُ
پیامبر آن قدر شب زنده دارى کرد تا دو پایش ورم کرد.
فَقُلتُ : لِمَ تَصنَعُ هذا یارَسولَ اللّه وقَد غَفَرَ اللّه ُلَکَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وما تَأَخَّرَ؟
به او عرض کردم: یا رسول اللّه ! چرا چنین مى کنى در حالى که خداوند گناهان گذشته و آینده تو را آمرزیده است؟
قالَ : أفَلا اُحِبُّ أن أکونَ عَبدًا شَکورًا ؟ فرمود: آیا دوست نداشته باشم که بنده اى شکرگزار گردم؟!
پیداست یکی از انگیزه های مهم عبادت، میتواند همین وجوب شکر منعم باشد.
انسانی که مدام خودش را زیر دین و بدهکار بداند، و توجه کند به نعمت های بی حدی که خداوند به او داده است برای عبادت مشتاقتر میشود و عبادت برای او سختی وزحمتی به همراه نخواهد داشت.
🛑هرچه انسان چشمش بازتر باشد و
و نعمت های خدا به خودش را بیشتر ببیند، بیشتر عبودیت پیدا میکند.
ولی کسی که نعمت ها را نبیند یا آنها را کوچک به شمار بیاورد، انگیزه ای برای شکر منعم و عبادت پیدا نمیکند.
درخطبه ۱۸۵ فرمود :
وَ لَوْ فَکَّرُوا فِی عَظِیمِ الْقُدْرَهِ وَ جَسِیمِ النِّعْمَهِ،
اگر در عظمت قدرت خداوند و اهمیّت نعمت او مى اندیشیدند،
لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِیقِ وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِیقِ،
به راه راست باز مى گشتند، و از آتش سوزان دوزخ مى ترسیدند;
وَ لَکِنِ الْقُلُوبُ عَلِیلَهٌ وَ الْبَصَائِرُ مَدْخُولَهٌ
ولى دلها بیمار و چشمهاى بصیرت معیوب است.
اگر انسان به نعمت عظیم الهی نگاه کند، چون شکر منعم لازم است؛ او به اطاعت و عبادت الهی بر میگردد.
⛔️اگر خدا هم نگفته بود، واجب بود عبادت کنیم.
از این حکمت به خوبی استفاده میشود که جمله ای که برخی مردم میگویند درست نیست.
گاهی گفته میشود اگر خدا نماز را واجب نکرده بود من نماز نمی خواندم. اگر خدا شراب را حرام نکرده بود، من شراب میخوردم و…
در حالی که طبق فرمایش حضرت وجوب اطاعت و ترک معصیت اصلا امر مولوی نیست بلکه عقل به آن امر کرده است و شرع به حکم عقل ارشاد و راهنمایی کرده است.
💮مثل جعفر طیار، وجوب شکر منعم را بفهمیم و عمل کنیم.
أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى رَسُولِهِ ص أَنِّی شَکَرْتُ لِجَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَرْبَعَ خِصَالٍ خداوند به پیامبر وحى فرستاد که من چهار خصلت از خصال جعفر بن ابى طالب را دوست میدارم.
فَدَعَاهُ النَّبِیُّ ص فَأَخْبَرَهُ
پیامبر جعفر را فراخواند و از مضمون این وحى او را آگاه ساخت.
فَقَالَ لَوْ لَا أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَخْبَرَکَ مَا أَخْبَرْتُکَ
جعفر گفت: اگر خداوند تو را از این امر با خبر نکرده بود، من تو را با خبر نمیساختم.
مَا شَرِبْتُ خَمْراً قَطُّ لِأَنِّی عَلِمْتُ أَنِّی إِنْ شَرِبْتُهَا زَالَ عَقْلِی
من هرگز شراب ننوشیدهام، زیرا میدانستم که اگر آن را بنوشم عقلم زایل مىشود.
وَ مَا کَذَبْتُ قَطُّ لِأَنَّ الْکَذِبَ یَنْقُصُ الْمُرُوءَهَ و هرگز دروغ نگفتهام ، زیرادروغ، جوانمردی را کم میکند.
وَ مَا زَنَیْتُ قَطُّ لِأَنِّی خِفْتُ أَنِّی إِذَا عَمِلْتُ عُمِلَ بِی
و هرگز زنا نکردهام، زیرا بیم آن داشتم که اگر به ناموس کسى تجاوز کنم به ناموسم تجاوز شود.
وَ مَا عَبَدْتُ صَنَماً قَطُّ لِأَنِّی عَلِمْتُ أَنَّهُ لَا یَضُرُّ وَ لَا یَنْفَعُ
و هرگز بتى را نپرستیدهام، زیرا میدانستم که آن نه زیان میرساند، و نه سود.
قَالَ فَضَرَبَ النَّبِیُّ ص یَدَهُ عَلَى عَاتِقِهِ وَ قَالَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَجْعَلَ لَکَ جَنَاحَیْنِ تَطِیرُ بِهِمَا مَعَ الْمَلَائِکَهِ فِی الْجَنَّهِ. پیامبر دست مرحمت بر شانۀ او زد، و فرمود: سزاوار است که خداوند براى تو دو بال قرار دهد، که بوسیلۀ آنها با فرشتگان در بهشت پرواز کنى.
💠لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
🔻نکته در مورد حکمت :
اگر خدا تهدید به عذاب نکرده بود باز هم نباید گناه میکردیم، حالا که تهدید به عذاب کرده است چه؟!
❌آنجا که خداوند پیامبرش را تهدید میکند، تکلیف دیگران مشخص است.
قرآن کریم میفرماید:
《 قُلْ إِنِّی أَخَافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ؛ انعام – ۱۵》
بگو: «من اگر نافرمانی پروردگارم کنم، از عذاب روز قیامت میترسم!»
و در جای دیگر در تهدید پیامبر که گل سرسبد هستی است میفرماید:
《وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ؛ الحاقه – ۴۴》
اگر او سخنی دروغ بر ما میبست. 《لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ 》
ما او را با قدرت میگرفتیم
《 ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ》
سپس رگ قلبش را قطع میکردیم.
❌در تهدید به عذاب کفار میفرماید:
《إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ نَارًا؛ نساء – ۵۶》
یقیناً کسانی که به آیات ما کافر شدند به زودی آنان را به آتشی شکنجه آور و سوزان مبتلا میکنیم.
《 کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذَابَ؛ نساء – ۶۵ 》
هرگاه پوستشان بریان شود، پوست های دیگری جایگزین آن می کنیم تا عذاب را بچشند.
《 إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَزِیزًا حَکِیمًا 》
یقیناً خدا توانای شکست ناپذیر و حکیم است.
❌در تهدید عصیان کنندگان فرمود:
《وَمَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِیهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِینٌ؛ نساء – ۱۴ 》
و هر که از خدا و رسولش نافرمانی کند و از حدود او تجاوز نماید، خدا او را در آتشی درآورد که در آن جاودانه است و برای او عذابی خوارکننده است.
❌در تهدید مجرمان فرمود:
《مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا یَمُوتُ فِیهَا وَلَا یَحْیَىٰ؛ طه – ۷۴ 》
مسلماً کسی که گنهکار به پیشگاه پروردگارش بیاید، دوزخ برای اوست که در آن نه می میرد ونه زندگی می کند.
❌در اوضاع وخیم گناهکاران فرمود: 《یوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ ۚ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقًا؛ طه – ۱۰۲ 》
آن روزی که در صور دمیده می شود و گنهکاران را در آن روز، کبودچشم و نابینا محشور می کنیم.
💠لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
اگر خدا تهدید به عذاب در برابر گناه نکرده بود، باز هم واجب بود که به خاطر نعمتها مورد نافرمانى قرار نگیرد.
🔻نکته۲:
بدتر از شکر نکردن بر نعمت، معصیت کردن با نعمت است.
درحکمت ۳۳۰ فرمود:
أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ.
کمترین حقى که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمتهایش او را معصیت نکنید.
⛔️یا از نعمت استفاده کن و شاکر باشد یا…
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ لِرَجُلٍ: إِنْ کُنْتَ لَا تُطِیعُ خَالِقَکَ فَلَا تَأْکُلْ رِزْقَهُ
اگر تو نمی خواهی از خدا اطاعت کنی پس رزقش را نخور.
وَ إِنْ کُنْتَ وَالَیْتَ عَدُوَّهُ فَاخْرُجْ عَنْ مِلْکِهِ اگر میخواهی با دشمنان خدا دوستی کنی، از ملک خدا خارج شو.
وَ إِنْ کُنْتَ غَیْرَ قَانِعٍ بِقَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ فَاطْلُبْ رَبّاً سِوَاهُ.
اگر به قضا و قدر خدا راضی نیستی خدای دیگری انتخاب کن.
نمی شود که انسان هم نعمت الهی را مصرف کند، هم با همان نعمت به جنگ با خدا بپردازد.
🛑حقیقت شکر به کار نگرفتن نعمت در گناه است.
امام صادق علیه السلام فرمود :
وَأَنْ لا یَعْصِیَهُ بِنِعْمَتِهِ أَوْ یُخَالِفَهُ بِشَىْءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَنَهْیِهِ بِسَبَبِ نِعْمَتِهِ
شکر به این است که با نعمتش معصیت نکنى و از قدرت و قوّتِ نعمت در امر و نهى او به مخالفت برنخیزى.
💠لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
اگر خدا تهدید به عذاب در برابر گناه نکرده بود، باز هم واجب بود که به خاطر نعمتها مورد نافرمانى قرار نگیرد.
🔻نکته۳:
چون غرق نعمتیم، ملزم به شکر و عبادتیم امام صادق علیه السلام فرمود:
مَکتوبٌ فی التَّوراهِ : اُشکُرْ مَن أنعَمَ علَیکَ و أنعِمْ على مَن شَکَرَکَ
در تورات نوشته شده است : از کسى که به تو نعمتى مى دهد، تشکّر کن و به کسى که از تو سپاسگزارى مى کند، نعمت عطا کن؛
فإنّهُ لا زَوالَ لِلنَّعماءِ إذا شُکِرَت و لا بَقاءَ لها إذا کُفِرَت
زیرا با وجود سپاسگزارى، نعمتها زوال پیدا نمیکنند و با وجود ناسپاسى، نعمتها پایدار نمی مانند ،
و الشُّکرُ زیادَهٌ فی النِّعَمِ و أمانٌ مِنَ الغِیَرِ سپاسگزارى موجب افزایش نعمتها و جلوگیرى از زوال آنهاست .
نسبت به هر کسی نعمتی به تو داد شاکر باش…
💮امام حسین علیه السلام در پاسخ کسى که گفت من مرد گناهکارى هستم و نمى توانم ترک معصیت کنم مرا موعظه اى کن. فرمود:
افْعَلْ خَمْسَهَ أَشْیَاءَ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
پنج چیز را انجام بده سپس هرچه مى خواهى گناه کن.
فَأَوَّلُ ذَلِکَ لا تَأْکُلْ رِزْقَ اللَّهِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ
اول روزىِ خدا را مخور وهرچه مى خواهى گناه کن.
وَالثَّانِی اخْرُجْ مِنْ وَلایَهِ اللَّهِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
دوم از ولایت خدا بیرون رو و هرچه مى خواهى گناه کن.
وَ الثَّالِثُ اطْلُبْ مَوْضِعاً لا یَرَاکَ اللَّهُ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
سوم محلى را طلب کن که خدا تو را در آنجا نبیند و هر گناهى مى خواهى انجام ده
وَ الرَّابِعُ إِذَا جَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ لِیَقْبِضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ
چهارم هنگامى که فرشته مرگ به سراغ تو مى آید تا قبض روحت کند او را از خود دور کن سپس هر گناهى مى خواهى انجام ده.
وَ الْخَامِسُ إِذَا أَدْخَلَکَ مَالِکٌ فِی النَّارِ فَلا تَدْخُلْ فِی النَّارِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْت
پنجم هنگامى که مالک دوزخ تو را وارد آن مى کند مقاومت کن و داخل در آتش مشو و هر گناهى مى خواهى انجام ده.
چون نعمت داده است، حق نداریم گناه کنیم:
نعمت رزق، نعمت ولایت و سرپرستی، نعمت تحت نظاره خدا بودن، نعمت مرگ و رحلت به ابدیت، نعمت ترس از جهنم و عذاب قیامت.
⭕️شاکر باشیم، به شکر عملی:
امام صادق علیه السلام فرمود :
فِی کُلِّ نَفَسٍ مِنْ أَنْفَاسِکَ شُکْرٌ لَازِمٌ لَکَ بَلْ أَلْفٌ أَوْ أَکْثَرُ
براى هر نَفَسى شکرى لازم بلکه هزار شکر یا بیشتر لازم است.
وَ أَدْنَى الشُّکْرِ رُؤْیَهُ النِّعْمَهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ غَیْرِ عِلَّهٍ یَتَعَلَّقُ الْقَلْبُ بِهَا دُونَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الرِّضَا بِمَا أَعْطَى
و کمترین درجۀ شکر این است که نعمت را فقط از خدا بدانى و اسباب و علت دیگرى جز خدا در دل تو جا نداشته باشد و اینکه به عطاى او راضى و خشنود باشى. وَ أَنْ لَا تَعْصِیَهُ بِنِعْمَتِهِ وَ تُخَالِفَهُ بِشَیْءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ بِسَبَبِ نِعْمَتِهِ
و اینکه نعمت او را در راه گناه و معصیت او بکار نبرى و هیچ گونه مخالفتى با اوامر و نواهى او نداشته باشى.
فَکُنْ لِلَّهِ عَبْداً شَاکِراً عَلَى کُلِّ حَالٍ تَجِدِ اللَّهَ رَبّاً کَرِیماً عَلَى کُلِّ حَالٍ
و در هر حال بندۀ شاکر و سپاسگزارى باشى که در جمیع احوال خداوند را پروردگار کریم و بزرگوارى خواهى دید.
اللهم الرزقنا حمد الحامدین
بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۴۰۳/۱۰/۲۹ . ۱۷رجب
💢حکمت ۲۹۰ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام): لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ، لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ.
و فرمود (ع): اگر خداوند، به سبب نافرمانیش، مردم را بیم نمى داد باز هم فرمانبرداریش واجب بود تا سپاس نعمتش را بگزاریم.
💠وَ قَالَ (علیه السلام): لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ
اگر حتی خدا تهدید به عذاب در برابر گناه نکرده بود،
( التَوَعُّد از وعید به معنای بیم دادن، ترساندن و تهدید کردن است)
💠لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
باز هم واجب بود که به خاطر نعمتهایی که عطا کرده است، مورد نافرمانى قرار نگیرد.
⛔️وجوب شکر منعم:
متکلمان، در علم کلام، نخستین مسئله اى را که مورد بحث قرار مى دهند مسئله وجوب معرفه الله است؛
یعنى ما باید به دنبال این مسئله برویم که خالق این جهان کیست و صفاتش چیست؟
چراکه وجود خود را مشمول نعمتهاى فراوان مادى و معنوى مى بینیم و مى دانیم این نعمتها از ما نیست؛
از لحظه انعقاد نطفه ما در رحم مادر، تا لحظه اى که چشم از این جهان فرو مى بندیم نعمت هایى به سوى ما سرازیر است که بسیارى از آنها را حتّى یک گام براى تحصیلش برنداشتیم.
عقل قضاوت مى کند که ما باید به دنبال آفریننده این نعمتها برویم و شکر منعم به جا بیاوریم.
🛑هم شکر منعم واجب است هم ترک معصیت:
مرحوم فیض الاسلام: شکر نعمت به گفتار و کردار، عقلا واجب است.
پس ترک معصیت هم که لازمه اطاعت و سپاسگزارى است واجب خواهد بود
⭕️شکر منعم در امور دنیایی:
در امور دنیایی انسان بحث شکر منعم را واجب میداند. اگر کسی به او هدیه ای داد، یا در لحظات سخت یار او بود،
یا در لحظات نیاز دستش را گرفت و… این لطف و احسان هرگز از یاد او نمیرود و خودش را مدیون او میداند.
ولی انسان در مورد خداوند اینگونه نیست و دچار عصیان میشود.
📕طبق روایات تشکر از خلق لازم است:
“مَنْ لَمْ یَشْکُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ لَمْ یَشْکُرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَل”
امام رضا (ع) میفرمود: هر که سپاس مردم نعمت دهنده را نگوید، سپاس خدای بزرگ را نگفته است.
و” لَا یَشْکُرُ اللَّهَ مَنْ لَا یَشْکُرُ النَّاسَ” ؛
ولی تشکر از خالق باید بسیار متفاوت تر و بالاتر از تشکر از مخلوق باشد
❌تفاوت منعم دنیایی و نعمت خدایی:
◀️در دنیا هر کسی به انسان نعمتی میدهد، خودش نیزیک سودی میبرد. اگر مالی را انفاق کرد بعد یک وامی میگیرد و سود مالی میکند، یا آبرو و وجاهتی پیدا میکند. در حالی که نعمت دادن خداوند فقط سود رساندن است.
وقتی شکر منعم دنیایی واجب است، به طریق اولی تشکر از خدا لازم است.
◀️ نعمت هایی که مردم به یکدیگر میدهند محدود و اندک است ولی نعمت های خدا غیر قابل تصور و اندازه گیری هستند.
نعمت حیات، نعمت عقل، نعمت بازسازی بدن نسبت به اعضای بیمار، نعمت علم آموزی و…
وقتی شکر منعم دنیایی به خاطر نعمت محدود واجب است، به طریق اولی تشکر از خدا با نعمت های بی پایان لازم است.
◀️ نعمت های مردم نوعا بعد از یک سیر و مقدماتی است، اینکه انسان با کسی آشنا شود، به او خدمتی کند، احترام او را حفظ کند و….
در حالی که خداوند ابتدا به ساکن میبخشد.در دعای ماه رجب میخوانیم:
یَا مَنْ یُعْطِی الْکَثِیرَ بِالْقَلِیلِ یَا مَنْ یُعْطِی مَنْ سَأَلَهُ
اى آنکه عطا مى کنى بسیار را به کم اى آنکه هر که سؤال کند عطا مى کنى.
یَا مَنْ یُعْطِی مَنْ لَمْ یَسْأَلْهُ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ تَحَنُّناً مِنْهُ وَ رَحْمَهً
اى آنکه به هر که سؤال نکند و تو را هم نشناسد باز از لطف و رحمتت عطا مى کنى.
وقتی شکر منعم دنیایی که با خرج آبرو و مسالت چیزی بخشید واجب است، به طریق اولی تشکر از خدا که بی مقدمه و از روی لطف میبخشد لازم است.
◀️ در دنیا، اگر وجوب شکر منعم نشود و به کسی که لطفی به ما کرده بی احترامی شود، آن شخص شکسته شده و به آن منعم خسارت روحی و آبرویی وارد میشود. ولی اگر کسی خدا را نافرمانی کرد، همه ابتلا و گرفتاری اش به خودش باز میگردد.
وقتی شکر منعم دنیایی واجب است با اینکه او به همین تشکر نیاز دارد، به طریق اولی تشکر از خدا لازم است زیرا او هیچ احتیاجی به تشکر ما ندارد.
⛔️توجه به قاعده وجوب شکر نعمت، عبادت ساز است.
در روایتی که عمدتا کتب اهل سنت نقل کرده اند داریم که عایشه میگوید:
إنَّ نَبِیَّ اللّه ِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقومُ مِنَ اللَّیلِ حَتّى تَتَفَطَّرَ قَدَماهُ
پیامبر آن قدر شب زنده دارى کرد تا دو پایش ورم کرد.
فَقُلتُ : لِمَ تَصنَعُ هذا یارَسولَ اللّه وقَد غَفَرَ اللّه ُلَکَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وما تَأَخَّرَ؟
به او عرض کردم: یا رسول اللّه ! چرا چنین مى کنى در حالى که خداوند گناهان گذشته و آینده تو را آمرزیده است؟
قالَ : أفَلا اُحِبُّ أن أکونَ عَبدًا شَکورًا ؟ فرمود: آیا دوست نداشته باشم که بنده اى شکرگزار گردم؟!
پیداست یکی از انگیزه های مهم عبادت، میتواند همین وجوب شکر منعم باشد.
انسانی که مدام خودش را زیر دین و بدهکار بداند، و توجه کند به نعمت های بی حدی که خداوند به او داده است برای عبادت مشتاقتر میشود و عبادت برای او سختی وزحمتی به همراه نخواهد داشت.
🛑هرچه انسان چشمش بازتر باشد و
و نعمت های خدا به خودش را بیشتر ببیند، بیشتر عبودیت پیدا میکند.
ولی کسی که نعمت ها را نبیند یا آنها را کوچک به شمار بیاورد، انگیزه ای برای شکر منعم و عبادت پیدا نمیکند.
درخطبه ۱۸۵ فرمود :
وَ لَوْ فَکَّرُوا فِی عَظِیمِ الْقُدْرَهِ وَ جَسِیمِ النِّعْمَهِ،
اگر در عظمت قدرت خداوند و اهمیّت نعمت او مى اندیشیدند،
لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِیقِ وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِیقِ،
به راه راست باز مى گشتند، و از آتش سوزان دوزخ مى ترسیدند;
وَ لَکِنِ الْقُلُوبُ عَلِیلَهٌ وَ الْبَصَائِرُ مَدْخُولَهٌ
ولى دلها بیمار و چشمهاى بصیرت معیوب است.
اگر انسان به نعمت عظیم الهی نگاه کند، چون شکر منعم لازم است؛ او به اطاعت و عبادت الهی بر میگردد.
⛔️اگر خدا هم نگفته بود، واجب بود عبادت کنیم.
از این حکمت به خوبی استفاده میشود که جمله ای که برخی مردم میگویند درست نیست.
گاهی گفته میشود اگر خدا نماز را واجب نکرده بود من نماز نمی خواندم. اگر خدا شراب را حرام نکرده بود، من شراب میخوردم و…
در حالی که طبق فرمایش حضرت وجوب اطاعت و ترک معصیت اصلا امر مولوی نیست بلکه عقل به آن امر کرده است و شرع به حکم عقل ارشاد و راهنمایی کرده است.
💮مثل جعفر طیار، وجوب شکر منعم را بفهمیم و عمل کنیم.
أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى رَسُولِهِ ص أَنِّی شَکَرْتُ لِجَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَرْبَعَ خِصَالٍ خداوند به پیامبر وحى فرستاد که من چهار خصلت از خصال جعفر بن ابى طالب را دوست میدارم.
فَدَعَاهُ النَّبِیُّ ص فَأَخْبَرَهُ
پیامبر جعفر را فراخواند و از مضمون این وحى او را آگاه ساخت.
فَقَالَ لَوْ لَا أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَخْبَرَکَ مَا أَخْبَرْتُکَ
جعفر گفت: اگر خداوند تو را از این امر با خبر نکرده بود، من تو را با خبر نمیساختم.
مَا شَرِبْتُ خَمْراً قَطُّ لِأَنِّی عَلِمْتُ أَنِّی إِنْ شَرِبْتُهَا زَالَ عَقْلِی
من هرگز شراب ننوشیدهام، زیرا میدانستم که اگر آن را بنوشم عقلم زایل مىشود.
وَ مَا کَذَبْتُ قَطُّ لِأَنَّ الْکَذِبَ یَنْقُصُ الْمُرُوءَهَ و هرگز دروغ نگفتهام ، زیرادروغ، جوانمردی را کم میکند.
وَ مَا زَنَیْتُ قَطُّ لِأَنِّی خِفْتُ أَنِّی إِذَا عَمِلْتُ عُمِلَ بِی
و هرگز زنا نکردهام، زیرا بیم آن داشتم که اگر به ناموس کسى تجاوز کنم به ناموسم تجاوز شود.
وَ مَا عَبَدْتُ صَنَماً قَطُّ لِأَنِّی عَلِمْتُ أَنَّهُ لَا یَضُرُّ وَ لَا یَنْفَعُ
و هرگز بتى را نپرستیدهام، زیرا میدانستم که آن نه زیان میرساند، و نه سود.
قَالَ فَضَرَبَ النَّبِیُّ ص یَدَهُ عَلَى عَاتِقِهِ وَ قَالَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یَجْعَلَ لَکَ جَنَاحَیْنِ تَطِیرُ بِهِمَا مَعَ الْمَلَائِکَهِ فِی الْجَنَّهِ. پیامبر دست مرحمت بر شانۀ او زد، و فرمود: سزاوار است که خداوند براى تو دو بال قرار دهد، که بوسیلۀ آنها با فرشتگان در بهشت پرواز کنى.
💠لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
🔻نکته در مورد حکمت :
اگر خدا تهدید به عذاب نکرده بود باز هم نباید گناه میکردیم، حالا که تهدید به عذاب کرده است چه؟!
❌آنجا که خداوند پیامبرش را تهدید میکند، تکلیف دیگران مشخص است.
قرآن کریم میفرماید:
《 قُلْ إِنِّی أَخَافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ؛ انعام – ۱۵》
بگو: «من اگر نافرمانی پروردگارم کنم، از عذاب روز قیامت میترسم!»
و در جای دیگر در تهدید پیامبر که گل سرسبد هستی است میفرماید:
《وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ؛ الحاقه – ۴۴》
اگر او سخنی دروغ بر ما میبست. 《لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ 》
ما او را با قدرت میگرفتیم
《 ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ》
سپس رگ قلبش را قطع میکردیم.
❌در تهدید به عذاب کفار میفرماید:
《إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ نَارًا؛ نساء – ۵۶》
یقیناً کسانی که به آیات ما کافر شدند به زودی آنان را به آتشی شکنجه آور و سوزان مبتلا میکنیم.
《 کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذَابَ؛ نساء – ۶۵ 》
هرگاه پوستشان بریان شود، پوست های دیگری جایگزین آن می کنیم تا عذاب را بچشند.
《 إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَزِیزًا حَکِیمًا 》
یقیناً خدا توانای شکست ناپذیر و حکیم است.
❌در تهدید عصیان کنندگان فرمود:
《وَمَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِیهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِینٌ؛ نساء – ۱۴ 》
و هر که از خدا و رسولش نافرمانی کند و از حدود او تجاوز نماید، خدا او را در آتشی درآورد که در آن جاودانه است و برای او عذابی خوارکننده است.
❌در تهدید مجرمان فرمود:
《مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا یَمُوتُ فِیهَا وَلَا یَحْیَىٰ؛ طه – ۷۴ 》
مسلماً کسی که گنهکار به پیشگاه پروردگارش بیاید، دوزخ برای اوست که در آن نه می میرد ونه زندگی می کند.
❌در اوضاع وخیم گناهکاران فرمود: 《یوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ ۚ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ یَوْمَئِذٍ زُرْقًا؛ طه – ۱۰۲ 》
آن روزی که در صور دمیده می شود و گنهکاران را در آن روز، کبودچشم و نابینا محشور می کنیم.
💠لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
اگر خدا تهدید به عذاب در برابر گناه نکرده بود، باز هم واجب بود که به خاطر نعمتها مورد نافرمانى قرار نگیرد.
🔻نکته۲:
بدتر از شکر نکردن بر نعمت، معصیت کردن با نعمت است.
درحکمت ۳۳۰ فرمود:
أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ.
کمترین حقى که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمتهایش او را معصیت نکنید.
⛔️یا از نعمت استفاده کن و شاکر باشد یا…
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ لِرَجُلٍ: إِنْ کُنْتَ لَا تُطِیعُ خَالِقَکَ فَلَا تَأْکُلْ رِزْقَهُ
اگر تو نمی خواهی از خدا اطاعت کنی پس رزقش را نخور.
وَ إِنْ کُنْتَ وَالَیْتَ عَدُوَّهُ فَاخْرُجْ عَنْ مِلْکِهِ اگر میخواهی با دشمنان خدا دوستی کنی، از ملک خدا خارج شو.
وَ إِنْ کُنْتَ غَیْرَ قَانِعٍ بِقَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ فَاطْلُبْ رَبّاً سِوَاهُ.
اگر به قضا و قدر خدا راضی نیستی خدای دیگری انتخاب کن.
نمی شود که انسان هم نعمت الهی را مصرف کند، هم با همان نعمت به جنگ با خدا بپردازد.
🛑حقیقت شکر به کار نگرفتن نعمت در گناه است.
امام صادق علیه السلام فرمود :
وَأَنْ لا یَعْصِیَهُ بِنِعْمَتِهِ أَوْ یُخَالِفَهُ بِشَىْءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَنَهْیِهِ بِسَبَبِ نِعْمَتِهِ
شکر به این است که با نعمتش معصیت نکنى و از قدرت و قوّتِ نعمت در امر و نهى او به مخالفت برنخیزى.
💠لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
اگر خدا تهدید به عذاب در برابر گناه نکرده بود، باز هم واجب بود که به خاطر نعمتها مورد نافرمانى قرار نگیرد.
🔻نکته۳:
چون غرق نعمتیم، ملزم به شکر و عبادتیم امام صادق علیه السلام فرمود:
مَکتوبٌ فی التَّوراهِ : اُشکُرْ مَن أنعَمَ علَیکَ و أنعِمْ على مَن شَکَرَکَ
در تورات نوشته شده است : از کسى که به تو نعمتى مى دهد، تشکّر کن و به کسى که از تو سپاسگزارى مى کند، نعمت عطا کن؛
فإنّهُ لا زَوالَ لِلنَّعماءِ إذا شُکِرَت و لا بَقاءَ لها إذا کُفِرَت
زیرا با وجود سپاسگزارى، نعمتها زوال پیدا نمیکنند و با وجود ناسپاسى، نعمتها پایدار نمی مانند ،
و الشُّکرُ زیادَهٌ فی النِّعَمِ و أمانٌ مِنَ الغِیَرِ سپاسگزارى موجب افزایش نعمتها و جلوگیرى از زوال آنهاست .
نسبت به هر کسی نعمتی به تو داد شاکر باش…
💮امام حسین علیه السلام در پاسخ کسى که گفت من مرد گناهکارى هستم و نمى توانم ترک معصیت کنم مرا موعظه اى کن. فرمود:
افْعَلْ خَمْسَهَ أَشْیَاءَ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
پنج چیز را انجام بده سپس هرچه مى خواهى گناه کن.
فَأَوَّلُ ذَلِکَ لا تَأْکُلْ رِزْقَ اللَّهِ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ
اول روزىِ خدا را مخور وهرچه مى خواهى گناه کن.
وَالثَّانِی اخْرُجْ مِنْ وَلایَهِ اللَّهِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
دوم از ولایت خدا بیرون رو و هرچه مى خواهى گناه کن.
وَ الثَّالِثُ اطْلُبْ مَوْضِعاً لا یَرَاکَ اللَّهُ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
سوم محلى را طلب کن که خدا تو را در آنجا نبیند و هر گناهى مى خواهى انجام ده
وَ الرَّابِعُ إِذَا جَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ لِیَقْبِضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ وَ أَذْنِبْ مَا شِئْتَ
چهارم هنگامى که فرشته مرگ به سراغ تو مى آید تا قبض روحت کند او را از خود دور کن سپس هر گناهى مى خواهى انجام ده.
وَ الْخَامِسُ إِذَا أَدْخَلَکَ مَالِکٌ فِی النَّارِ فَلا تَدْخُلْ فِی النَّارِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْت
پنجم هنگامى که مالک دوزخ تو را وارد آن مى کند مقاومت کن و داخل در آتش مشو و هر گناهى مى خواهى انجام ده.
چون نعمت داده است، حق نداریم گناه کنیم:
نعمت رزق، نعمت ولایت و سرپرستی، نعمت تحت نظاره خدا بودن، نعمت مرگ و رحلت به ابدیت، نعمت ترس از جهنم و عذاب قیامت.
⭕️شاکر باشیم، به شکر عملی:
امام صادق علیه السلام فرمود :
فِی کُلِّ نَفَسٍ مِنْ أَنْفَاسِکَ شُکْرٌ لَازِمٌ لَکَ بَلْ أَلْفٌ أَوْ أَکْثَرُ
براى هر نَفَسى شکرى لازم بلکه هزار شکر یا بیشتر لازم است.
وَ أَدْنَى الشُّکْرِ رُؤْیَهُ النِّعْمَهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ غَیْرِ عِلَّهٍ یَتَعَلَّقُ الْقَلْبُ بِهَا دُونَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الرِّضَا بِمَا أَعْطَى
و کمترین درجۀ شکر این است که نعمت را فقط از خدا بدانى و اسباب و علت دیگرى جز خدا در دل تو جا نداشته باشد و اینکه به عطاى او راضى و خشنود باشى. وَ أَنْ لَا تَعْصِیَهُ بِنِعْمَتِهِ وَ تُخَالِفَهُ بِشَیْءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ بِسَبَبِ نِعْمَتِهِ
و اینکه نعمت او را در راه گناه و معصیت او بکار نبرى و هیچ گونه مخالفتى با اوامر و نواهى او نداشته باشى.
فَکُنْ لِلَّهِ عَبْداً شَاکِراً عَلَى کُلِّ حَالٍ تَجِدِ اللَّهَ رَبّاً کَرِیماً عَلَى کُلِّ حَالٍ
و در هر حال بندۀ شاکر و سپاسگزارى باشى که در جمیع احوال خداوند را پروردگار کریم و بزرگوارى خواهى دید.
اللهم الرزقنا حمد الحامدین
