💠وَ قَالَ (علیه السلام): لَیْسَتِ الرَّوِیَّهُ کَالْمُعَایَنَهِ مَعَ الْإِبْصَارِ، فَقَدْ تَکْذِبُ الْعُیُونُ أَهْلَهَا
امام علی علیه‌السلام فرمودند:
تفکر و اندیشه همچون دیدن با چشم نیست، چراکه گاه چشم، به صاحبش دروغ مى گوید،

💠 وَ لَا یَغُشُّ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ‏
ولى عقل سلیم به کسى که از او راهنمایى بخواهد غشّ و خیانت نمى کند.

✅در این حکمت حضرت ما را به پیروی از عقل دعوت میکند و متذکر میگردد که حس، توان هدایت انسان را ندارد و چه بسیار که خطا کرده و انسان را دچار هلاکت میکند.

✅خطای دید بسیار زیاد است:
هنگامى که آتش گردان را به دور خود مى گردانند از دور دایره کامل آتش مى بینیم در حالى که آتش همواره در یک نقطه از این دایره بیش نیست؛ ولى چون به سرعت گردش مى کند چشم ما فاصله ها را نمى بیند.

_ زمانى که باران با سرعت مى بارد ما دانه هاى باران را به صورت خط مستقیم مثلا به طول نیم متر، کمتر یا بیشتر، مشاهده مى کنیم در حالى که دانه باران یک نقطه بیشتر نیست.

_ آنگاه که در انتهاى خیابانى که دو طرف آن را درخت پوشانده است مى ایستیم و نگاه به طول خیابان مى کنیم احساس مى کنیم درخت ها هرچه از ما دورتر مى شوند به هم نزدیک تر مى گردند و فاصله آنها پیوسته کم مى شود در حالى که مى دانیم این فقط خطاى باصره است.

_ کسی که سوار کشتی یا ماشین است خودش را ساکن میبیند و اشیاء را در حال حرکت در حالی که او در حال حرکت است و اشیاء ساکن.

_ سراب یکی دیگر از خطاهای دید است. انسان به قطع میرسد که فلان جا آب است ولی حقیقت آن است که آن سراب است نه آب.

❇️و امروزه نیز بحث فضای مجازی و اینترنت خطای دید و تشخیص انسان را بسیار بیشتر کرده است، هوش مصنوعی میتواند با ظرافت بالا عکس ها به فیلم تبدیل کند، صوت هر کسی را به صدای شخص دیگری تبدیل کند و از هیچ، یک تصویر واقعی خلق کند.
معلوم است امروزه باید بیشتر احتیاط کرد و به هیچ وجه بر اثر دیدن چیزی در فضای مجازی به آن قانع نشد و به سبب آن قضاوت نکرد.

💠 وَ لَا یَغُشُّ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ:
از کلام استفاده میشود که حضرت صرف وجود عقل را به عنوان هدایتگر نمیداند، بلکه طلب نصیحت، و طلب راهنمایی از عقل را به عنوان هدایتگر معرفی میکند. ما تا عقل را به کار نیندازیم و از آن استفاده نیکو نکنیم، نمیتوانیم راه را پیدا کنیم و به نتیجه برسیم.

✅ نه تنها عقل، بلکه همه استعدادها و توانایی ها به شرطی به نتیجه میرسند که از آنها استفاده شده و آنها را به کار بست.
در نامه ۶۹ به حارث همدانی فرمود:
تَمَسَّکْ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ وَ اسْتَنْصِحْهُ وَ أَحِلَّ حَلَالَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ…
به ریسمان قرآن چنگ بزن و از آن نصیحت بجوى. حلالش را حلال بدار و حرامش را حرام.

🔺در خطبه ۱۷۶ نیز فرمود:
وَ اعْلَمُوا أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِی لَا یَغُشُّ وَ الْهَادِی الَّذِی لَا یُضِلُّ وَ الْمُحَدِّثُ الَّذِی لَا یَکْذِبُ….
آگاه باشید همانا این قرآن پند دهنده اى است که نمى فریبد، و هدایت کننده اى است که گمراه نمى سازد، و سخنگویى است که هرگز دروغ نمى گوید.
و در ادامه میفرماید:
وَ اسْتَنْصِحُوهُ عَلَى أَنْفُسِکُمْ
و خویشتن را با قرآن اندرز دهید.

❎در مورد اهل بیت نیز باید تبعیت و اطاعت کرد نه اینکه صرفا آنها را دوست داشت:
امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:
اِنَّما اَولیائیَ الَّذینَ سَلَّمُوا لِاَمرِنا وَ اتَّبعُوا آثارَنا و اقتَدَوا بِنا فی کُلِّ اُمُورِنا
دوستان من کسانی اند که تسلیم فرمان مایند و از آثار ما پیروی می کنند و در همه ی امورمان به ما اقتدا می کنند.

⏪عقل، قرآن، اهل بیت، روایات و….
تا وقتی از آنها طلب نکنیم، به درد ما نخواهند خورد.

✅ ما چگونه میتوانیم به درستی از قوه‌ی عقل استفاده کنیم و مثل عقیله بنی هاشم حضرت زینب باشیم؟
عقل به خودی خود توانایی تصمیم درست را دارد، ولی قرار گرفتن عقل در شرایط خاصی او را از انجام وظیفه باز داشته و موجب اختلال در کار عقل ، اندیشه و تصمیم میشود:

1⃣هوای نفس و شهوت:
یکی از بزرگ‌ترین آفات عقل و خردورزی، پیروی از هوای نفس است. اگر شهوت و هوای نفس آمد انسان تصمیماتش به جای عاقلانه، بر اساس شهوت خواهد شد.

📚از امام علی علیه‌السلام در غررالحکم روایت است:
الْهَوَى عَدُوُّ الْعَقْلِ
هوا و هوس دشمن عقلند.
همچنین در روایت دیگری در این کتاب آمده:
الْهَوَى آفَه الْأَلْبَابِ
هوای نفس آفت عقل محض است.

🔺همچنین از امیرالمومنین علیه السلام نقل است:
آفَه الْعَقْلِ‏ الْهَوَى
آفت عقل هوا و هوس است.
انسان باید شهوت های نفسانی را کنار بگذارد یا حداقل نباید در حال شهوت تصمیم بگیرد.

2⃣خود برتر بینی و عجب:
عقل وقتی میتواند درست تصمیم بگیرد که انسان جایگاه خودش را بداند و با مشورت پیش برود. ولی اگر کسی خودش را عقل کل دانست و خودش را از مشورت و نظر دیگران بی نیاز دانست، دچار تصمیمات غیر عاقلانه میشود.
در حکمت۲۱۲ روایت شده:
عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ، أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ.
خودپسندىِ انسان یکى از حسودان عقل اوست.

🔺در غرر الحکم از امام علی علیه‌السلام روایت شده:
الْعُجْبُ یُفْسِدُ الْعَقْل‏
عجب عقل را فاسد میکند.

3⃣آرزوهای طولانی :
انسانی که همه همتش را برای رسیدن به آرزوهای غیر قابل دستیابی معطوف کرده باشد، فقط رسیدن به هدفش را میخواهد و از اینکه خلاف عقل عمل کند هیچ ابایی ندارد.

🔺در خطبه ۷۶ آمده است:
وَ اعْلَمُوا أَنَّ الْأَمَلَ یُسْهِی الْعَقْل‏
بدانید، آرزوها، عقل را به سهو و غفلت وا می‌دارد.

4⃣ طمع‌ورزی:
انسان طماع فقط میخواهد به خواسته اش برسد و برایش مهم نیست این مسیر همراه با بی عقلی باشد یا به خطر افتادن آبرو یا هر چیز دیگری، هر چه هم عقل بخواهد تصمیم درست بگیرد، طمع نمیگذارد.

🔺در حکمت ۲۱۹ حضرت میفرماید:
أَکْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِع‏
خردها بیشتر آنجا به زمین خورند و قربانی شوند، که طمع‌ها و آزمندی‌ها برق زند.

5⃣حبّ افراطی:
حبّ افراطی به افراد و گروه‌ها و احزاب و… موجب می‌گردد تا با ایجاد دل بستگی‌ها افراطی و غیر معقول، چشم عقل نابینا شود و نور آن به خاموشی گراید. در این صورت دیگر از درک حقیقت محروم شده و بر ضلالت‌اش افزوده خواهد شد، و دیگر نمی‌تواند از رهبری عقل بهره‌ای داشته باشد.

🔺در خطبه ۱۰۹ آمده است:
وَ مَنْ عَشِقَ شَیْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ غَیْرِ صَحِیحَهٍ وَ یَسْمَعُ بِأُذُنٍ غَیْرِ سَمِیعَهٍ قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَه‏
کسى که عاشق چیزى شود، چشم خود را کور و قلب خود را بیمار کرده است، عاشق با چشمى نادرست مى‏بیند و با گوشى ناشنوا مى‏شنود، شهوات عقل او را از کار مى‏اندازند.

6⃣بغض افراطی:
بغض بدون ضابطه نسبت به شخص، عمل، یا اندیشه ای باعث گارد گرفتن در مقابل آن میشود و انسان حاضر است پا روی عقل بگذارد ولی بغض و کینه اش را اعمال کند.

🔺در غرر الحکم روایت است:
الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْأَلْبَابَ وَ یُبَعِّدُ الصَّوَابَ
غضب باعث فساد عقل ها و دوری از صواب می‌شود.
حضرت در حکمتی فرمود برخی اینچنین اند برای اینکه به پشت سریشان ضربه وارد کنند حاضرند نیزه را در شکم خود فرو کنند تا ضربه ای به پشت سری بخورد.

7⃣لجاجت و تعصّب ناروا:
یکی دیگر از عوامل رکود عقل، پافشاری بر یک عقیده و عملی است که از پشتوانه استدلال عقلی برخوردار نباشد.این کار موجب می‌شود تا انسان از پیروی عقل محروم شود و از چراغ عقل بهره‌ای برنگیرد.

🔺در حکمت ۱۷۹ آمده است:
اللَّجَاجَهُ تَسُلُّ الرَّأْی‏
لجاجت، فکر و اندیشه را ضایع می‌سازد.

8⃣غضب و عصبانیت:
انسان عصبانی مانند کسی است که در شعله های آتش در حال سوختن است، لذا حال طبیعی ندارد و باید برای تصمیم گرفتن مدتی صبر کند تا آن حالت خشم برطرف شود. تصمیم از روی غضب، بدون تعقل و تفکر خواهد بود.

🔺حکمت ۲۵۵:
الْحِدَّهُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ، لِأَنَّ صَاحِبَهَا یَنْدَمُ؛ فَإِنْ لَمْ یَنْدَمْ، فَجُنُونُهُ مُسْتَحْکِمٌ
طغیان غضب، نوعى جنون و دیوانگى است، چراکه صاحبش بعدا پشیمان مى‌شود و اگر پشیمان نشود دلیل بر آن است که جنونش مستحکم است.

❎ همانگونه که هشت عامل، مانع شکوفایی و تصمیم گیری درست عقل بود، مواردی نیز از عوامل شکوفایی عقل به حساب می آیند. عواملی که پر و بال دادن به آنها تصمیمات انسان را عاقلانه تر میکند:

1⃣علم آموزی:
دانش نقش سازنده ای در همه ی عرصه های زندگی فردی و اجتماعی دارد.
🔺قرآن کریم میفرماید:
《وَتِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ؛ عنکبوت -۴۳》
و این مثل­ها را برای مردم می­زنیم ولی جز دانشوران آن­ها را در نیابند.

✍ عاقلانه رفتار کردن وقتی معنا دارد که انسان در مورد هر چیزی که میخواهد تصمیم بگیرد و وارد آن شود، اول علم لازم برای آن را کسب کند.
صرف داشتن عقل کافی نیست، باید در مورد موضوع بررسی و تحقیق و علم آموزی کرد بعد تصمیم گرفت تا عاقلانه باشد.

🔺امیرالمومنین علی علیه‌السلام میفرمایند:
إنَّکَ مَوزونٌ بِعَقلِکَ ، فزَکِّهِ بِالعِلمِ
همانا تو به عقلت سنجیده مى شوى؛ پس عقل را با دانش پرورش بده.

🔺امام صادق علیه‌السلام میفرمایند:
کَثرَهُ النَّظَرِ فی العِلمِ یَفتَحُ العَقلَ
بسیار اندیشیدن در علم و دانش، عقل را باز و شکوفا مى کند.

🔺امیرالمومنین علی علیه‌السلام:
العَقلُ غَریزهٌ تَزیدُ بالعِلْمِ و التَّجارِبِ
خرد قریحه اى است که با دانش و تجارب زیاد مى شود.
انس با کتاب، انس با نهج البلاغه، انس با علم باعث شکوفایی عقل میشود.

2⃣تفکر:
قرآن کریم میفرماید:
《وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ؛ یونس – ۱۰۰ 》
خداوند پلیدی کفر و جهالت را برای مردمی که عقل را به کار نمیگیرند قرار داده است.

✍تفکر، یعنی پیاده کردن و به کار بستن عقل در زندگی است. هر چه انسان در خارج بیشتر مطابق عقل عمل کند، عقلش روشن تر خواهد شد.
امیرالمومنین علیه‌السلام می‌فرمایند:
أصلُ العَقلِ الفِکرُ ، و ثَمَرتُهُ السَّلامَهُ ریشه خِرد اندیشه است و میوه اش سالم ماندن از خطا و عذاب.

🔺در روایت دیگری از امیرالمومنین علیه‌السلام نقل شده:
بالفِکرِ تَنجَلی غَیاهِبُ الاُمورِ
با اندیشیدن است که تاریکیهاى کارها روشن مى شود.

🔺امام على علیه‌السلام میفرمایند:
الفِکرُ جَلاءُ العُقولِ
اندیشه، جلا دهنده خردهاست.

🔺امام صادق علیه‌السلام:
کَانَ أَکْثَرُ عِبَادَهِ أَبِی ذَرٍّ رَحْمَهُ اللَّهِ عَلَیْهِ خَصْلَتَیْنِ التَّفَکُّرَ وَ الِاعْتِبَارَ.
ابوذر عاقل ترین افراد است و بهترین تصمیمات را میگیرد چون اهل تفکر و اندیشه است.

3⃣تقوا و تزکیه نفس:
قرآن کریم میفرماید:
《یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقَانًا؛ انفال – ۲۹ 》
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر تقوا پیشه کنید، خداوند برای شما وسیله‌ای جهت جدا ساختن حق از باطل قرارمی‌دهد.
_
🔺امیرالمومنین علی علیه‌السلام:
مَن لَم یُهَذِّبْ نفسَهُ لَم یَنتَفِعْ بالعَقلِ
هر که نفْس خود را تهذیب نکند، از خرد بهره مند نشود.

⏪علاوه بر امور معنوی و علمی برخی موارد دیگر هم در روایات به عنوان پرورش دهنده عقل ذکر شده است:

4⃣تجارت، اشتغال:
امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:
لتِّجَارَهُ تَزِیدُ فِی الْعَقْلِ.
تجارت بر عقل می‌افزاید.
در روایت دیگری از امام صادق علیه‌السلام آمده:
تَرْکُ التِّجَارَهِ یَنْقُصُ الْعَقْلَ
ترک تجارت عقل را ناقص میکند.

✍تجارت اینجا شاید به معنای اشتغال باشد. بازنشستگی و دور شدن از ارتباط با دیگران، کار فکری نکردن و…
باعث از دست رفتن عقل میشود. باید انسان حتی در دوران پیری نیز یک تجارت و لو مختصر داشته باشد، حساب و کتاب برخی امور را در دست داشته باشد تا عقل او همچنان فعال باشد و دچار آلزایمر و … نشود.

5⃣آرامش و آسایش:
امام سجاد علیه‌السلام میفرمایند:
خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ مِنْهُنَّ وَاحِدَهً لَمْ یَزَلْ نَاقِصَ اَلْعَیْشِ زَائِلَ اَلْعَقْلِ مَشْغُولَ اَلْقَلْبِ
پنج چیز است که هر کسی یکى از آنها را نداشته باشد زندگیش همواره ناقص و عقلش زائل،و دلش گرفتار خواهد بود.
فَأَوَّلُهُنَّ صِحَّهُ اَلْبَدَنِ
اول سلامتى تن،
وَ اَلثَّانِیَهُ وَ اَلثَّالِثَهُ اَلسَّعَهُ فِی اَلرِّزْقِ وَ اَلدَّارِ
دوم و سوم وسعت روزى و خانه،
وَ اَلرَّابِعَهُ اَلْأَنِیسُ اَلْمُوَافِقُ فَقِیلَ لَهُ وَ مَا اَلْأَنِیسُ اَلْمُوَافِقُ قَالَ اَلزَّوْجَهُ اَلصَّالِحَهُ وَ اَلْوَلَدُ اَلصَّالِحُ وَ اَلْخَلِیطُ اَلصَّالِحُ
چهارم انیس موافق یعنى فرزند و همسر صالح،
وَ اَلْخَامِسَهُ وَ هِیَ تَجْمَعُ هَذِهِ اَلْخِصَالَ اَلدَّعَهُ
پنجم: یعنى آنکه شامل همه این خصلت‌هاست،آسایش.

6⃣استعمال عطر (که مقصود عطر طبیعی است):
پیامبر صلوات الله علیه وآله میفرمایند:
مَا طَابَتْ رَائِحَهُ عَبْدٍ إِلَّا زَادَ عَقْلُهُ
عطر لباس انسان خشک نمی‌شود مگر اینکه عقلش زیاد می‌شود.

اللهم اجعلنا خیر عمر و خیرعمل و خیر ایام