خطبه ۱۸۲

متن:

عَود إلى الحمد:
وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْکَائِنِ، قَبْلَ أَنْ یَکُونَ کُرْسِیٌّ أَوْ عَرْشٌ أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضٌ أَوْ جَانٌّ أَوْ إِنْسٌ. لَا یُدْرَکُ بِوَهْمٍ وَ لَا یُقَدَّرُ بِفَهْمٍ وَ لَا یَشْغَلُهُ سَائِلٌ وَ لَا یَنْقُصُهُ نَائِلٌ، وَ لَا یَنْظُرُ بِعَیْنٍ وَ لَا یُحَدُّ بِأَیْنٍ وَ لَا یُوصَفُ بِالْأَزْوَاجِ وَ لَا یَخْلُقُ بِعِلَاجٍ وَ لَا یُدْرَکُ بِالْحَوَاسِّ وَ لَا یُقَاسُ بِالنَّاسِ. الَّذِی کَلَّمَ مُوسى تَکْلِیماً وَ أَرَاهُ مِنْ آیَاتِهِ عَظِیماً بِلَا جَوَارِحَ وَ لَا أَدَوَاتٍ وَ لَا نُطْقٍ وَ لَا لَهَوَاتٍ؛ بَلْ إِنْ کُنْتَ صَادِقاً أَیُّهَا الْمُتَکَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّکَ، فَصِفْ جِبْرِیلَ وَ مِیکَائِیلَ وَ جُنُودَ الْمَلَائِکَهِ الْمُقَرَّبِینَ فِی حُجُرَاتِ الْقُدُسِ، مُرْجَحِنِّینَ مُتَوَلِّهَهً عُقُولُهُمْ أَنْ یَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِینَ، فَإِنَّمَا یُدْرَکُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو الْهَیْئَاتِ وَ الْأَدَوَاتِ وَ مَنْ یَنْقَضِی إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ؛ فَلَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، أَضَاءَ بِنُورِهِ کُلَّ ظَلَامٍ وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ کُلَّ نُورٍ.

الوصیه بالتقوى:
أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِی أَلْبَسَکُمُ الرِّیَاشَ وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمُ الْمَعَاشَ؛ فَلَوْ أَنَّ أَحَداً یَجِدُ إِلَى الْبَقَاءِ سُلَّماً أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِیلًا، لَکَانَ ذَلِکَ سُلَیْمَانَ بْنَ دَاوُدَ (علیه السلام) الَّذِی سُخِّرَ لَهُ مُلْکُ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ مَعَ النُّبُوَّهِ وَ عَظِیمِ الزُّلْفَهِ، فَلَمَّا اسْتَوْفَى طُعْمَتَهُ وَ اسْتَکْمَلَ مُدَّتَهُ، رَمَتْهُ قِسِیُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ وَ أَصْبَحَتِ الدِّیَارُ مِنْهُ خَالِیَهً وَ الْمَسَاکِنُ مُعَطَّلَهً وَ وَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ. وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْقُرُونِ السَّالِفَهِ لَعِبْرَهً، أَیْنَ الْعَمَالِقَهُ وَ أَبْنَاءُ الْعَمَالِقَهِ؟ أَیْنَ الْفَرَاعِنَهُ وَ أَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَهِ؟ أَیْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسِّ الَّذِینَ قَتَلُوا النَّبِیِّینَ وَ أَطْفَئُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِینَ وَ أَحْیَوْا سُنَنَ الْجَبَّارِینَ؟ أَیْنَ الَّذِینَ سَارُوا بِالْجُیُوشِ وَ هَزَمُوا [الْأُلُوفَ] بِالْأُلُوفِ وَ عَسْکَرُوا الْعَسَاکِرَ وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ.

ترجمه:

ستایش مخصوص خداوندى است که پیش از آن که کرسى یا عرش یا آسمان و زمین یا جن و انسى موجود باشد وجود داشته است. خداوندى که نه با فکر و عقل ژرف اندیشان درک مى شود و نه با نیروى فهم اندازه اى براى او مى توان تعیین کرد. هیچ درخواست کننده اى او را به خود (از دیگرى) مشغول نمى سازد و هیچ گاه بخشش و عطایش از خزانه بى کرانش نمى کاهد.
نه به وسیله چشم مى بیند و نه در مکانى محدود مى شود. نه همتا و همسرى دارد و نه در آفرینش نیاز به وسیله اى; نه با حواس درک مى شود و نه با مردم مقایسه مى گردد. او همان کسى است که با موسى سخن گفت و آیات بزرگش را به او نشان داد بى آنکه نیاز به اعضا و ابزار و زبان و حنجره داشته باشد. اى کسى که خود را براى بیان اوصاف پروردگارت به زحمت افکنده اى! اگر راست مى گویى جبرئیل و میکائیل و لشکر فرشتگان مقربین را وصف کن، همانها که دربارگاه قدس به عبادت و خضوع مشغولند و عقولشان از این که خداوند احسن الخالقین را وصف کند در حیرت فرو مانده است. (آرى!) کسى را مى توان با صفات شناخت که داراى هیأت و اعضا و ابزارى باشد و عمرش در زمان معینى سپرى گردد، معبودى جز او نیست معبودى که با نور خویش هر ظلمتى را روشن ساخته و با تاریکیهایى که آفریده هر نورى را در ظلمت فرو برده است.

اى بندگان خدا ! شما را به تقوا و پرهیزگارى در برابر خداوند سفارش مى کنم; همان خدایى که لباسهاى فاخر به شما پوشانید و وسایل زندگى را به فراوانى در اختیارتان قرار داد. (هشیار باشید دنیا شما را نفریبد چرا که هرگز پایدار نیست).
اگر کسى راهى به سوى بقا و جاودانگى یا جلوگیرى از مرگ پیدا مى کرد چنین کسى به یقین سلیمان بن داود(علیه السلام) بود. همان کس که خداوند حکومت جن و انس را افزون بر نبوّت و قرب پروردگار مسخّر وى ساخت; ولى آن گاه که آخرین روزى اش را برگرفت و مدّت زندگانى اش پایان یافت، کمانهاى فنا تیرهاى مرگ را به سوى او پرتاب کردند و دار و دیار از او خالى گشت، مسکنها (و قصرها)ى او بى صاحب ماند و گروهى دیگر، آن را به ارث بردند.
(آرى) در قرون گذشته براى شما درسهاى عبرت فراوانى است. کجا هستند «عمالقه» و فرزندان «عمالقه؟!» کجایند فرعونها و فرزندانشان؟ و کجا هستند صاحبان شهرهاى رسّ; همانها که پیامبران را کشتند و چراغ پرفروغ سنّتهاى فرستادگان خدا را خاموش کردند و سنّتهاى جباران را زنده ساختند؟ کجایند آنها که با لشکرهاى گران به راه افتادند و هزاران نفر را شکست دادند و متوارى ساختند; همانها که سپاهیان فراوان گرد آوردند و شهرهاى بسیار بنا نهادند.

تفسیر:

حضرت از بحث «سُبْحانَ اللهِ» وارد بحث «الْحَمْدُ لِلَّهِ» می‌شود:

وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الْکائِنِ قَبْلَ أَنْ یَکُونَ کُرْسِیٌّ أَوْ عَرْشٌ، أَوِ السَّماءُ أَوْ أَرْضٌ، أَوْ جانٌّ أَوْ إِنْسٌ.

حمد مختص خدایی است که پیش از آنکه عرش و کرسی باشند، او بوده است [کائن].

پیش از آسمان و زمین و پیش از جن و انس، خدا وجود داشت.

وَلا یُدْرَکُ بِوَهْمٍ، وَلا یُقَدَّرُ بِفَهْمٍ.

حمد مختص خدایی است که کسی نمی‌تواند با وهم خود بر او احاطه پیدا کند.

همچنین نمی‌توان او را بافهم، مقدر و اندازه‌گیری کرد.

فهم، به معنای درک کلیات است.

وهم، به معنای درک جزئیات است.

انسان به‌وسیلهٔ فهم، یک سلسله امور کلی را درک می‌کند و به‌وسیلهٔ وهم، کلیات را بر جزئیات تطبیق می‌دهد. سپس می‌فهمد که سیب شیرین است؛ وقتی شیء خارجی را سیب می‌بیند، نتیجه می‌گیرد که باید شیرین باشد.

مسئول درک کلیات، فهم است.

مسئول تشخیص مصداق‌ها، وهم است.

این وهم، با وهم و خیالِ اصطلاحی متفاوت است.

وَلا یَشْغَلُهُ السّائِلُ.

حمد مختص خدایی است که اگر هزاران نفر دست نیاز بلند کنند، درخواست هر یک از آنان، او را از رسیدگی به دیگری بازنمی‌دارد.

ما به سبب محدودیت‌هایی که داریم، نمی‌توانیم پاسخ‌گوی نیاز همهٔ اشخاص باشیم؛ اما دربارهٔ خدا چنین نیست. خدا به هر یک از نیازهای مخلوقاتش پاسخ می‌دهد؛ همان‌گونه که در خطبهٔ ۱۷۸ آمده است:

《لا یَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ، وَلا یُغَیِّرُهُ الزَّمانُ، وَلا یَحْوِیهِ الْمَکانُ》

خدا آن‌قدر به تو توجه دارد که گویی تو تنها مخلوق او هستی.

وَلا یَنْقُصُهُ نائِلٌ.

حمد برای خدایی است که هرچه عطا کند، خزائن او تمام نمی‌شود. هیچ نقصی به رزق او وارد نمی‌شود. خزائن او محدود نیست؛ ارادهٔ الهی رزق را پدید می‌آورد و مقدار محدودی نیست که بخواهد آن را تقسیم کند.

در حدیث قدسی، دارایی خداوند چنین تشبیه شده است: اگر تمام مخلوقات از اول تا آخر جمع شوند و همهٔ خواسته‌هایشان را بخواهند و من در یک‌لحظه تمام خواسته‌های آنان را برآورده کنم، این کار چیزی از دارایی من کم نمی‌کند:

《ما نَقَصَ ذلِکَ مِمّا عِنْدی إِلّا کَما یَنْقُصُ الْمِخْیَطُ إِذا أُدْخِلَ الْبَحْرَ》

همان‌گونه که اگر نخ و سوزنی را در دریا فروببریم و بیرون آوریم، آیا چیزی از دریا کم می‌شود؟

دارایی خدا نیز چنین است؛ اگر روزی به همهٔ مخلوقات هرچه خواسته‌اند عطا کند، چیزی از دارایی او کم نمی‌شود.

البته این حدیث، تشبیهی برای درک بهتر دارایی خداست؛ وگرنه حتی به اندازهٔ سرسوزن نیز از دارایی خدا کم نمی‌شود؛ زیرا او نامحدود است.

وَلا یَنْظُرُ بِعَیْنٍ.

در برخی متون «لا یُنْظَرُ» آمده است که آن نیز درست است.

خداوند با چشم نمی‌بیند: «لا یَنْظُرُ».

همچنین با چشم دیده نمی‌شود: «لا یُنْظَرُ»؛ زیرا جسم نیست.

وَلا یُحَدُّ بِأَیْنٍ.

خداوند به مکان محدود نیست و مکان او را در برنمی‌گیرد.

وَلا یُوصَفُ بِالْأَزْواجِ.

او به زوجیت، یعنی مثل و مانند، وصف نمی‌شود.

لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ.

و درعین‌حال:

یا مَنْ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلاءُ.

خدا مِثل ندارد، ولی مَثَل دارد؛ همان‌گونه که علی نمایندهٔ خداست و مَثَل خدا شمرده می‌شود.

وَلا یَخْلُقُ بِعِلاجٍ.

خدا در آفرینش عالم، از کسی کمک، چاره یا ابزاری [علاج] طلب نکرد.

وَلا یُدْرَکُ بِالْحَواسِّ.

خدا به‌وسیلهٔ حواس، مانند گوش، چشم و لامسه، درک نمی‌شود.

وَلا یُقاسُ بِالنّاسِ.

خدا با مردم قابل‌قیاس نیست.

یکی از مهم‌ترین عواملی که موجب تزلزل توحید در جوامع می‌شود و انسان را به ساختن بت می‌کشاند، همین است که خدا را با مردم مقایسه می‌کنند.

ما نیز علم داریم، اما میان علم ما و علم خدا هیچ شباهتی نیست.

الَّذی کَلَّمَ مُوسی تَکْلیماً وَأَراهُ مِنْ آیاتِهِ عَظیماً.

حمد مختص خدایی است که با موسی سخن گفت.

اگر موسی کلیم است، به سبب همین سخن‌گفتن خدا با اوست.

خدا آیات عظیم خود را به موسی نشان داد.

بِلا جَوارِحَ وَلا أَدَواتٍ.

سخن‌گفتن خدا با ابزار نبود؛ او بدون نطق و زبان سخن گفت.

وَلا نُطْقٍ وَلا لَهَواتٍ.

خدا سخن گفت، اما نه با ارتعاش تارهای صوتی و زبان.

سخن‌گفتن او شکل خاصی داشت و همین، خود نشانه‌ای از آیات عظیم اوست.

خدا اصواتی خلق می‌کرد که موسی آن‌ها را از شش جهت می‌شنید؛ صدا، موسی را احاطه کرده بود.

بَلْ إِنْ کُنْتَ صادِقاً أَیُّهَا الْمُتَکَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّکَ.

ای کسی که برای توصیف خدا خود را به‌زحمت می‌اندازی،

فَصِفْ جِبْریلَ وَمیکائیلَ وَجُنودَ الْمَلائِکَهِ الْمُقَرَّبینَ.

تو نمی‌توانی خدا را توصیف کنی. اگر در ادعای خود صادق هستی، دو فرشتهٔ مقرب الهی، یعنی جبرئیل و میکائیل، را توصیف کن.

در پایان خطبهٔ ۱۱۲ نیز مطلبی شبیه به این آمده است: آیا هنگامی که به خانه‌ای وارد می‌شود، از او آگاه می‌شوی یا وقتی جان کسی را می‌ستاند، او را می‌بینی؟ چگونه جنین را در رحم مادر می‌میرند؟ مَلَک‌الموت از کدام عضو مادر به درون می‌رود؟ آیا روح به فرمان پروردگارش به او پاسخ می‌دهد یا همراه کودک در درون شکم مادر جای گرفته است؟ کسی که از وصف مخلوقی چون خود عاجز است، خدای خود را چگونه وصف تواند کرد؟

《کَیْفَ یَصِفُ إِلهَهُ مَنْ یَعْجِزُ عَنْ صِفَهِ مَخْلُوقٍ مِثْلِهِ؟》

اگر صادق هستی که می‌توانی خدا را وصف کنی، پس فرشته‌ای چون جبرئیل یا میکائیل را توصیف کن؛ یا دست‌کم یکی از سربازان عادی آنان را وصف کن.

کسی نمی‌تواند خدا را وصف کند.

حتی توان وصف ملائک را نیز ندارد.

ملائک مقربی که پیوسته در خضوع و خشوع‌اند.

وَجُنودَ الْمَلائِکَهِ الْمُقَرَّبینَ فی حُجُراتِ الْقُدْسِ مُرْجَحِنّینَ.

در حال خضوع و خشوع [مُرْجَحِنّینَ].

حضرت یک مرحله کار را آسان‌تر می‌کند و می‌فرماید: فرشتگان مقرب را نه؛ اگر در ادعای خود صادق هستی، سربازان فرشتگان مقرب را توصیف کن؛ درحالی‌که آنان در حجره‌هایی مقدس، در حال خضوع و خشوع‌اند.

مُتَوَلِّهَهً عُقولُهُمْ أَنْ یَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخالِقینَ.

درحالی‌که خود آن ملائکه نیز از محدود و موصوف کردن خدایی که «أَحْسَنَ الْخالِقینَ» است، عاجزند و در شناخت او حیران و سرگردان‌اند.

وقتی ثابت شد که ما نمی‌توانیم کوچک‌ترین ملائکه را وصف کنیم، حضرت می‌فرماید: به فرض که بتوانید ملائکه را وصف کنید که نمی‌توانید، در توصیف خدا هیچ راهی ندارید؛ زیرا خود ملائکه نیز در فهم و وصف «أَحْسَنَ الْخالِقینَ» درمانده و عاجزند.

حتی خود ملائکهٔ مقرب نیز نمی‌توانند خالق خود را وصف کنند.

عقل آنان واله و حیران می‌شود که «أَحْسَنَ الْخالِقینَ» را محدود کنند.

فَإِنَّما یُدْرَکُ بِالصِّفاتِ ذَوُو الْهَیْئاتِ وَالْأَدَواتِ وَمَنْ یَنْقَضی إِذا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَناءِ.

تنها چیزهایی را می‌توان با توصیف درک کرد که سه ویژگی داشته باشند:

۱. هیئت و شکل داشته باشند.

۲. ابزار و اعضا داشته باشند.

۳. هنگامی که سرآمد عمرشان رسید، فانی شوند و مرگ داشته باشند.

اما خدا هیچ‌یک از این سه ویژگی را ندارد؛ پس قابل‌توصیف نیز نیست.

فَلا إِلهَ إِلّا هُوَ.

پس خدایی جز او نیست؛ همان که همهٔ تاریکی‌ها را با نور خود روشن کرده است.

به «لا إِلهَ إِلّا هُوَ» اقرار کنید. حضرت در پایان و برای توصیف خدا می‌فرماید بهترین توصیف این است که بگوییم: هیچ خدایی جز او نیست.

أَضاءَ بِنورِهِ کُلَّ ظَلامٍ وَأَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ کُلَّ نورٍ.

همان خدایی که هر تاریکی را با نور خود روشن کرده و هر نوری را با ظلمت خود تاریک ساخته است.

برای این جمله سه معنا ذکر می‌شود:

۱. خدا کسی است که با نور روز، تاریکی شب را از بین برده و با تاریکی شب، نور روز را از بین می‌برد. شب‌وروز دو آیت از قدرت الهی هستند.

۲. خدا با نور معرفت الله، تاریکی جهل را از میان برده و با تاریکی جهل و ناآگاهی از خدا، نور معنویت، تقوا و اخلاق را از بین می‌برد. نور در معرفت الله است و ظلمت در نشناختن خدا.

۳. خدا می‌تواند با نور خود، پیشروی انسان را در تاریک‌ترین لحظات روشن کند؛ دست او را بگیرد و از گرفتاری نجات دهد.

همان‌گونه که اگر کسی به خود، علم خود و پول خود متکی شود، خدا می‌تواند راه را چنان بر او تاریک کند که راه را از چاه تشخیص ندهد. باید به خدا توکل کرد، نه به خود.

أُوصیکُمْ عِبادَ اللهِ بِتَقْوَی اللهِ الَّذی أَلْبَسَکُمُ الرِّیاشَ.

ای بندگان خدا، شما را به تقوای خدایی سفارش می‌کنم که لباس‌های متنوع بر شما پوشاند.

و لباس را برای شما همچون حصنی استوار قرارداد و شما را از آزار و آسیب‌های محیطی حفظ کرد.

این از باب وجوب شکرِ مُنعِم است؛ کاری عقلایی است و تنها به دین اختصاص ندارد.

شاکر نعمت‌های او باشید و شکر نعمت او، تقواست.

«ریاش» هم می‌تواند به معنای لباس ظاهری باشد و هم لباس معنوی تقوا؛ لباسی که ما را از گناهان حفظ می‌کند. باتوجه‌به «معاش» در جملهٔ بعد، معنای ظاهری آن ارجح است.

وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمُ الْمَعاشَ.

تقوای خدایی را رعایت کنید که وسایل راحتی، عیش و امنیت شما را فراهم کرده است.

《وَجَعَلْنا لَکُمْ فیها مَعایِشَ قَلیلاً ما تَشْکُرونَ

اعراف – ۱۰》

پس از آفرینش، برای شما اسباب معیشت فراهم کرد؛ اما چه اندک شکرگزاری می‌کنید.

«معاش» معنایی گسترده دارد؛ از خوراک و غذا گرفته تا هر چیزی که امکانات رفاهی و موجب عیش و راحتی ما باشد. برای نمونه، آهن؛ اگر آهن نبود، استحکامی وجود نداشت و امنیت و آرامشی در کار نبود. از باب وجوب شکرِ مُنعِم، تقوای الهی را رعایت کنید.

موضوع بعدی، مرگ است.

حلقهٔ اتصال دو نعمت یادشده و شکر نعمت با مرگ این است که در میان نعمت‌های فراوان، مراقب باشید فریب دنیا را نخورید و احساس ماندگاری و بقا در دنیا به شما دست ندهد. حب دنیا سبب گناهان بسیار می‌شود.

امید زندگی ابدی و جاودانه در دنیا نداشته باشید. این امید واهی، راه گناه را باز می‌کند.

فَلَوْ أَنَّ أَحَداً یَجِدُ إِلَی الْبَقاءِ سُلَّماً أَوْ إِلی دَفْعِ الْمَوْتِ سَبیلاً لَکانَ ذلِکَ سُلَیْمانَ بْنَ داوودَ عَلَیْهِ السَّلامُ.

اگر کسی راهی به‌سوی جاودانگی می‌یافت یا راه فرار از مرگ را پیدا می‌کرد، سزاوارتر از همه سلیمان نبی بود. فرمانروایی تمام دنیا در اختیار او بود، اما او نیز از دنیا رفت. پیامبران بزرگ رفتند و شما نیز خواهید رفت.

الَّذی سُخِّرَ لَهُ مُلْکُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ.

حضرت سلیمان چهار ویژگی داشت که باوجود آن‌ها، دنیا به او وفا نکرد.

فرمانروایی بر تمام جن و انس، پرندگان، وحوش و تسخیر باد، همه در اختیار او بود.

مَعَ النُّبُوَّهِ وَعَظیمِ الرُّلْفَهِ.

او در کنار نبوت، تقربی عظیم [زلفه] به خدا داشت.

فَلَمّا اسْتَوْفی طُعْمَتَهُ، وَاسْتَکْمَلَ مُدَّتِهِ.

وقتی رزق معین او به پایان رسید و مدت عمرش کامل شد.

«استیفا» یعنی چیزی را به طور کامل به‌دست‌آوردن.

رَمَتْهُ قِسِیُّ الْفَناءِ بِنِبالِ الْمَوْتِ.

کمان نابودی تیری به نام مرگ دارد و آن تیر به‌سوی سلیمان نبی پرتاب شد.

《فَلَمّا قَضَیْنا عَلَیْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلی مَوْتِهِ إِلّا دابَّهُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ

سَبَأ – ۱۴》

هنگامی که مرگ او را مقرر کردیم، هیچ‌چیز آنان را از مرگ او آگاه نکرد، مگر جنبنده‌ای زمینی، یعنی موریانه که عصای او را خورد و مرگش آشکار شد.

وَأَصْبَحَتِ الدِّیارُ مِنْهُ خالِیَهً.

تمام سرزمین او از سلیمان پیامبر خالی شد.

وَالْمَساکِنُ مُعَطَّلَهٌ.

زمین‌وزمان، همهٔ قصرها، خانه‌ها و سرزمین‌ها ماندند و او رفت.

وَوَرِثَها قَوْمٌ آخَرونَ.

و گروهی دیگر، حکومت و اموال او را به ارث بردند.

وجه ارتباط بخش نخست، یعنی نعمت‌ها و شکر نعمت، با مرگ این است که مراقب باشید فراوانی نعمت، شما را به احساس جاودانگی در دنیا نکشاند.

باید تقوا را در نظر گرفت و توجه داشت که مرگی در پیش است و باید به آن یقین داشت.

وَإِنَّ لَکُمْ فِی الْقُرونِ السّالِفَهِ لَعِبْرَهً.

در اقوام گذشته و تاریخ، برای شما خردمندان عبرت‌هایی وجود دارد؛ از این عبرت‌ها پند بگیرید.

《إِنَّ فی ذلِکَ لَعِبْرَهً لِأُولِی الْأَلْبابِ

آل‌عمران – ۱۳》

دیگران پیش از ما اموال بیشتر و قدرت شدیدتری داشتند، اما نتوانستند از رفتن جلوگیری کنند؛ ما که در برابر آنان چیزی نیستیم.

《فَیَنْظُروا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

کانوا أَکْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّهً وَآثاراً فِی الْأَرْضِ فَما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانوا یَکْسِبونَ

غافر – ۸۲》

آیا در زمین سیر نمی‌کنند و نمی‌نگرند که عاقبت گذشتگان چگونه بود؟ آنان بسیار نیرومندتر، پرشمارتر و دارای آثار بیشتری در زمین بودند؛ اما آن همه اندوخته، آنان را از عذاب و مرگ نجات نداد.

أَیْنَ الْعَمالِقَهُ وَأَبْناءُ الْعَمالِقَهِ؟

عمالقه و فرزندان عمالقه کجایند؟

عمالقه، یکی از نوادگان نوح پیامبر، عمالق نام داشت. عمالقه قومی درشت‌هیکل و نیرومند بودند؛ حکومتی طولانی و سرزمینی بسیار وسیع تحت سیطرهٔ خود داشتند، اما مشرک و فاسد بودند و سرانجام با عذاب الهی از بین رفتند.

أَیْنَ الْفَراعِنَهُ وَأَبْناءُ الْفَراعِنَهِ؟

فراعنه و فرزندان فراعنه کجایند؟

فراعنه، لفظی عام برای پادشاهان بود و افراد آن تغییر می‌کردند.

آن پادشاهان مصر کجایند؟

وجه نام‌گذاری «أَبْناءُ الْمُلوکِ» این است که پادشاهان در برابر نام، شهرت و مقام خود، مسئولیت‌هایی نیز دارند؛ مردم از آنان انتظارهایی دارند و مورد بازخواست قرار می‌گیرند.

اما فرزندان پادشاهان کسانی هستند که همهٔ امکانات پادشاه را دارند، اما نه مورد سؤال‌وجواب قرار می‌گیرند و نه مسئولیتی دارند.

ازاین‌رو لذت‌های دنیایی آنان از پادشاهان بیشتر است.

به همین دلیل فرمود: فرزندان فراعنه کجایند؟

غرق در لذت و کام‌جویی بودند، اما همه‌چیزتمام شد و رفتند. روزی ما نیز خواهیم رفت.

أَیْنَ أَصْحابُ مَدائِنِ الرُّسِّ الَّذینَ قَتَلُوا النَّبِیِّینَ؟

ساکنان سرزمین رَسّ کجایند؟

آنان کسانی بودند که پیامبران خود را کشتند.

برخی گفته‌اند آنان در رود ارس کنونی ساکن بوده‌اند.

دربارهٔ اصحاب رَسّ قول‌های مختلفی گفته شده است، اما آنچه قطعی است این است که آنان درخت صنوبر که درختی خاص بود، را پرستش می‌کردند.

پس از گرایش و پرستش مردم، پیامبری بر آنان آمد و با این شرک مبارزه کرد. با دعای همان پیامبر، آن درخت خشک شد.

این امر موجب ناراحتی قوم شد و آنان پیامبر خود را در گودالی انداختند و او را به شهادت رساندند. سپس گرفتار عذاب الهی شدند و نابود گشتند.

حضرت پاک‌ترین افراد که یکی از آنان سلیمان است، را مثال می‌زند و در نهایت بدترین افراد را نیز مثال می‌زند تا روشن شود که مرگ برای همهٔ مخلوقات است.

وَأَطْفَؤُوا سُنَنَ الْمُرْسَلینَ وَأَحْیَوْا سُنَنَ الْجَبّارینَ.

سنت پیامبران را خاموش کردند و سنت جباران را زنده ساختند.

همه رفتند؛ از تمام آثار، نام و یادشان چیزی باقی نماند، جز امکان عبرت‌گرفتن.

أَیْنَ الَّذینَ سارُوا بِالْجُیوشِ، وَهَزَمُوا الْأُلوفَ؟

کجایند کسانی که هنگام حرکت، سپاهشان چنان عظمت و سنگینی داشت که پای بر زمین می‌کوبیدند و زمین به لرزه درمی‌آمد، و دشمنانشان را با هزاران سرباز شکست می‌دادند؟

وَعَسْکَرُوا الْعَساکِرَ، وَمَدَّنُوا الْمَدائِنَ.

کجایند آنان که سپاه‌های بزرگ داشتند و شهرهای بزرگ می‌ساختند؟

درس کلی این بخش از خطبه آن است که مرگ هر انسان در زمان مقرر خود فرامی‌رسد و تأثیری در روزی انسان ندارد؛ همان‌گونه که دربارهٔ امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر آمده است که تأثیری در روزی انسان ندارد.

اللَّهُمَّ أَعْطِنا ما أَغْفَلْناهُ.