خطبه ۱۱۰

متن:

وَ صَدَقَهُ الْعَلَانِیَهِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِیتَهَ السُّوءِ، وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِی مَصَارِعَ الْهَوَانِ.
أَفِیضُوا فِی ذِکْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّکْرِ، وَ ارْغَبُوا فِیمَا وَعَدَ الْمُتَّقِینَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ، وَ اقْتَدُوا بِهَدْیِ نَبِیِّکُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْیِ، وَ اسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَى السُّنَنِ.
فضل القرآن:
وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ، وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ، وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ، وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ. وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمِهِ کَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِی لَا یَسْتَفِیقُ مِنْ جَهْلِهِ، بَلِ الْحُجَّهُ عَلَیْهِ أَعْظَمُ وَ الْحَسْرَهُ لَهُ أَلْزَمُ وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَلْوَمُ.

ترجمه:

و صدقه آشکار که از مرگ هاى بد پیشگیرى مى کند و خدمت به خلق که از لغزش ها و شکست هاى خفّت بار جلوگیرى مى کند.

پیوسته به یاد خدا باشید که بهترین یادهاست! و به آنچه خداوند به پرهیزکاران وعده داده است، علاقه مند باشید که وعده او صادق ترین وعده هاست! به راه و رسم پیامبرتان اقتدا کنید، که بهترین راه و رسم هاست! دستورها و سنّت او را به کار بندید که هدایت کننده ترین سنّت هاست! قرآن را فرا گیرید که بهترین گفته هاست! و در آن بیندیشید که بهار قلب هاست! از نور آن شفا و درمان بطلبید که شفاى دلها(ى بیمار) است! و آن را به نیکوترین وجه تلاوت کنید، که نیکوترین سخن هاست.
به یقین، عالمى که به غیر علمش عمل مى کند، همچون جاهل سرگردانى است که هرگز از جهل خویش بیرون نمى آید; بلکه حجّت بر او عظیم تر، حسرتش پایدارتر، و سرزنش او در پیشگاه خدا سزاوارتر است!

تفسیر:

 معروف به خطبه دیباج

خطبه‌ای که امیرالمؤمنین مهم‌ترین راه‌های تقرّب و توسّل و تمسّک به خدای متعال را بیان می‌فرماید که شامل ده مورد است و جای تأمّل دارد.

بهترین چیزی که انسان‌ها می‌توانند با آن به خدا نزدیک شوند.

۱- ایمان به خدا و رسول. ۲- جهاد. ۳- کَلِمَهُ الْخَلَاصِ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ. ۴- اقامه صلوه. ۵- زکات. ۶- روزه. ۷- حج. ۸- صله ارحام. ۹- صدقه‌سرّ و عیان. ۱۰- تبعیت

اگر بخواهیم حرف حضرت را دسته‌بندی کنیم، نُه مورد قبل مصادیق بودند؛ برای تقرّب به این مورد دهم عمل کنید.

صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ تَقِی مَصَارِعَ الْهَوَانِ

۱۰- کارهای خوب انجام دهید، چه کارهای خوبی که شخصیّت انسان را بالا ببرد، چه کارهایی که جنبه اجتماعی و عام‌المنفعه داشته باشد.

کارهای خیر، نگهدارنده [تَقِی] و حفظ‌کننده از قتلگاه [مَصَارِعَ] ذلّت و خواری است.

سطحی از دغدغه‌های انسان‌های آزاده و شرافتمند این است که آبرویشان نرود و دچار ذلّت و خواری نشوند.

بسیاری حاضرند تمام سرمایه‌شان را بدهند و از مهلکه‌ای که بیم ازدست‌رفتن آبرو و عزّت در آن هست، نجات پیدا کنند.

لذا می‌فرماید: اگر می‌خواهید از این مهلکه نجات پیدا کنید، اهل کار خیر و نیکی باشید؛ چون هم تقرّب به خدا را دارید، هم دوری از ذلّت و خواری را.

اگر می‌خواهید خداوند برکتی به شما دهد که تا آخر عمر باعزت و به‌دور از ذلّت زندگی کنید، فقط و فقط در کار خیر باشید. دور شما یک محافظ و سپری قرار می‌گیرد که شما را از افتادن در ذلّت و خواری نجات می‌دهد.

أَفِیضُوا فِی ذِکرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّکرِ

غرق شوید، روان شوید [أَفِیضُوا] در ذکر خدا.

حرفی عرفانی و سیر و سلوکی است.

ذکر یکی از آداب سیروسلوک است؛ فرمود: اهل ذکر باشید، غرق در ذکر باشید.

ذکر به معنای یاد است، یعنی توجّهی که مدام و همیشگی باشد؛ یاد خدا برای شما ملکه باشد، لحظه‌ای از یاد خدا غافل نشوید، (مثلاً در روزه ماه رمضان فکر و ذهن و وهم و خیال تماماً به یاد خدا باشد، نه‌فقط تشنگی و گرسنگی …).

وقتی از ما خواستند، پس می‌شود و باید رسید.

بهترین ذکر در عالم، یاد خداست.

علاقه‌مندی به فکر، ذکر و یاد خدا آرامش‌بخش است، «أَلَا بِذِکرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»

آگاه باشید، با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد. ذکر الله آرامش و مُسَکِّن تمام عمر است، نه لحظه‌ای کوتاه.

وَ ارْغَبُوا فِیمَا وَعَدَ الْمُتَّقِینَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ

رغبت و اشتیاق داشته باشید نسبت به آن چیزی که خدا وعده آن را به متّقین داده است.

کسانی که ده مرحله فوق را انجام داده و به مرحله تقوا رسیده باشند، خداوند برایشان بهشت را (جایزه) قرار داده. پس کاملاً واضح است که باید به بهشت رفتن علاقه‌مند بود.

یک نوع عبادت مثل عبادت تُجّار است که به‌ظاهر بهشت خدا را می‌خواهند و به زبان جاری می‌کنند.

اگر انسان مقابل خود نور امید و رحمت را نبیند، چند سال بعد در عملکرد خود سست می‌شود؛ اما وقتی مقابل راه، بهشت را ببیند، حتماً عامل به احکام و مسائل می‌شود.

تعبیر دعای کمیل که خدایا ما را اگر به جهنّم ببری، از آنجا فریاد سر خواهیم داد که خودت را می‌خواهیم، و این جملات مربوط به امیرالمؤمنین و انبیاء است؛ جملاتی که مخصوص عموم مردم است، أَصْدَقُ رغبت داشتن به وعده‌های خداوند که حتماً و قطعاً خداوند انجام می‌دهد.

حضرت می‌فرماید:

چرا توسّل به نبوّت و امامت است.

وَ اقْتَدُوا بِهَدْی نَبِیکمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْی وَ اسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَی السُّنَنِ

صحبت از نبوّت و امامت است؛ توسّل یعنی پیروی عملی؛ در قلب محبّت، ولی بالاتر از آن این است که راهشان را ادامه دهیم.

اقتدا کنید، مشتاق شوید؛ هیچ مسیری کریمانه‌تر از این راه نیست که ما را کریم بار بیاورد و نتیجه و سرانجام خوبی داشته باشد.

تمسّک جویید، پیروی کنید [اسْتَنُّوا] به راه پیغمبر، چرا که هدایت‌کننده است و جز این راهی برای پیروزی نیست.

اولین دستور امیرالمؤمنین به ما این است که اگر می‌خواهید پیروز شوید، باید از راه پیغمبر تبعیّت کنید.

چهار نکته در مورد ارزش قرآن می‌فرماید:

وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ

۱- قرآن را بیاموزید که کلام خدا أَحْسَنُ الذِّکرِ و الحدیث و بهترین گفتار است.

کرامت آن بهترین کرامت، بخشش آن بهترین بخشش، خلقت آن بهترین خلقت؛ یعنی از تمامی جنبه‌ها احسن است.

ما هم باید بر همه جوانب احسن شویم؛ اخلاق و رفتارمان با جامعه و خانواده خوب باشد، نه اینکه بیرون از خانه خوب و داخل منزل اخلاق بدی داشته باشیم یا برعکس. از همه لحاظ و جوانب باید احسن باشیم.

تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ؛ هیچ سخن و گفتاری بهتر و باعظمت‌تر از قرآن پیدا نمی‌کنید؛ از لحاظ ظاهر، فصاحت، بلاغت، مضمون که هیچ؛ هیچ رساله و مقاله‌ای هم در دنیا به مقام قرآن نمی‌رسد.

وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ

۲- بعد از آشنایی با کلمات قرآن باید دنبال تفکّر و تأمّل باشید.

تَفَقُّه شرایط و مقدّمات دارد؛ نقطه مقابل تَفَقُّه، تفسیر به رأی است.

فرمود هرکسی قرآن را تفسیر به رأی کند، جایگاهش آتش است. باتوجه‌به پیش‌نیازها باید قرآن را تَفَقُّه کرد.

رَبِیعُ الْقُلُوبِ شکوفایی دل‌هاست؛ قلب ما زمستانی و خزان‌زده است؛ تنها وقتی این باغ خزان‌زده شکوفا می‌شود که قرآن باشد.

وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ

۳- از قرآن طلب شفا و نور کنید؛ قرآن نور است، نورِ قرآن طبیب است؛ از نور قرآن طلب شفا کنید.

قرآن نور است و شفا؛ برای هرکسی شفا نمی‌دهد؛ انسان باید به این فهم برسد که قرآن شفا می‌دهد تا شفا بگیرد. قرآن هم شفای درد ظاهری و جسمی است، هم شفای دردهای روحی و باطنی.

قرآن مطب نیست که هرکسی را با پول درمان کند؛ البتّه با دو شرط شفابخش است.

اول اینکه: هرکسی ظالم به نفس، خلق و خدا باشد، به این طبابت گاه راه ندارد. شاید ظلم و گناهی داشته و توبه کرده؛ این برای شفا پذیرفته است. اما کسی که هنوز دنبال ظلم است، به شفای قرآن راه ندارد.

«وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لَا یزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَسَارًا» اسری – ۸۰

ظالمان از نور قرآن شفا و بهره‌ای نمی‌گیرند.

شرط دوم: «لَا یمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»

ظاهر قرآن را انسان‌هایی که اهل غسل و طهارت باشند می‌توانند مسح کنند و باطن آن را کسانی که اهل و طالب طهارت هستند و می‌خواهند به روحانیّت برسند.

وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ

۴- آنچه که ما مأمور به آن هستیم، تلاوت است که به معنای قرائت همراه با تأمّل است. ما باید در قرائت آیات متوجّه باشیم آیه در مورد عذاب است یا بشارت، و احوالات مربوطه در ما نمایان شود. هرجا لازم به لبّیک باشد پاسخ دهیم؛ این می‌شود تلاوت.

وظیفه ما برای تلاوت این است که قرآن را یاد بگیریم، تَفَقُّه و تفکّر نماییم و از نور قرآن بهره ببریم و به مردم هم برسانیم.

سفره تک‌خوری نباشد؛ طوری قرآن را به مردم بخوانیم که طالب باشند و بر سر این سفره بنشینند. اگر قرآن یا نهج‌البلاغه را برای خودمان بخواهیم نمی‌شود؛ باید برای دیگران هم دست‌وپا بزنیم و راه رستگاری و نجات را به ایشان نشان دهیم. همان‌طور که اساتید دست ما را گرفتند و بر این سفره نشاندند، ما هم باید مردم را سر این سفره بابرکت بیاوریم.

این قرآنی که می‌خوانیم دارای أَحْسَنُ الْقَصَصِ است. قرآن کتاب تاریخی، فلسفی، فقهی و قصه نیست؛ قرآن، قرآن است؛ اگر هم قصه دارد، أَنْفَعُ الْقَصَصِ برای عبرت، پند و نصیحت است. یعنی عبرت بگیرید از مسیر اشتباهی که دیگران رفتند و شما در مسیر درست بروید؛ راه را به بیراهه تغییر ندهید.

اگر خواستید برای گروهی تعلیم قرآن را شروع کنید، اول سراغ قصه‌های قرآنی بروید و حرف و مضمون کلّی قصه را با مصادیق امروزی و کنونی بیان کنید تا قرآن‌آموز بفهمد که مفاهیم و مصادیق قرآنی چیست و آن را با آموزه‌ها و اتّفاقات جامعه انطباق دهیم؛ چرا که مبهم گفتن کلّیات دردی را دوا نمی‌کند. مصادیق و فهمیدن قرآن راهگشای ما باشد.

چهار مطلب: یادگیری قرآن، تأمّل‌کردن بر آیات آن، نور گرفتن از قرآن، و به دیگران آموختن.

وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیرِ عِلْمِهِ کالْجَاهِلِ الْحَائِرِ

اگر خواستید به یکی از فطرت‌های سیروسلوک روی بیاورید، مواظب شیّادها باشید؛ عالمان بی‌عمل، آنهایی که خوب حرف می‌زنند و بهره‌ای از عمل و اخلاق نبرده‌اند. آنهایی که دزد ایمان شما هستند؛ هم خودتان مواظب باشید عالم بی‌عمل نشوید، هم دچار چنین افرادی نشوید، چرا که شما را به قهقرا می‌کشاند.

إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَیرِ عِلْمِهِ آن عالمی که مخالف علم خود عمل می‌کند.

می‌داند نمازجمعه در دوران غیبت واجب یا حرام است؛ ولی خلاف آن فتوا می‌دهد. روز اول ماه رمضان جوری سخن می‌گوید تا جامعه اسلامی را دچار هرج‌ومرج کند؛ چه دانه‌درشت علم باشد، چه از طبقات پایین‌تر. می‌داند و صددرصد مخالف عمل می‌کند.

عالمی که خود را به خواب‌زده، هیچ‌گاه از خواب جهالت بیدار نخواهد شد؛ اگر مطابق علم عمل نکند، جاهل، حیرت‌زده [حَائِرِ] و سرگردان است؛ عالم بدون عمل بدتر از جاهل است. چه کنیم که جاهل بودن هم عذرش پذیرفته نیست.

روز قیامت از جاهل بودن هم سؤال می‌شود که موقعیّت و امکانات بود، چرا یاد نگرفتی؟

حال که یاد گرفتی، چرا عمل نکردی؟

در روایت آمده: یک عالم بی‌عمل در قیامت چنان کار او گیر است که هفتاد و نه جاهل به بهشت می‌روند، اما عالِم در گیرودار حساب است.

می‌دانست و خلاف گفت!

می‌دانست و برای دفاع موضع نگرفت!

مرحوم آیت‌الله ناصری بعد از فتنه ۸۸ وقتی فهمید دشمن با تمام قوا و قوّت رهبری را مورد هدف قرار داده‌اند، آبرو وسط گذاشت و از رهبری دفاع کرد. عالم باشد و آبرو خرج نکند؟! برای جایگاه ولایت‌فقیه، برای امامت و… حرف نزند؟!

جاهل نمی‌دانست و حرف نزد؛ چرا که از بیماری جهل خود شفا نگرفت.

«وَ جَحَدُوا بِهَا وَ اسْتَیقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا» نمل – ۱۴

موسی را انکار کردند؛ ولی یقین داشتند که موسی حق است و کار او سحر و چشم‌بندی نیست؛ اما خلاف گفتند؛ ببینید عاقبت آنها چه شد!

الَّذِی لَا یسْتَفِیقُ مِنْ جَهْلِهِ بَلِ الْحُجَّهُ عَلَیهِ أَعْظَمُ

عالم بی‌عمل چونان جاهل سرگردانی است که از بیماری جهل و نادانی خودش شفا نخواهد گرفت و حجّت بر او قوی‌تر است.

قیامت برهانی که خدا دارد از همه برهان‌ها بالاتر است، چرا که تو در مقام عمل خلف وعده کرده‌ای و هیچ راه فراری هم نداری.

وَ الْحَسْرَهُ لَهُ أَلْزَمُ

حسرت و اندوه با او همراه است. حسرت قیامت به‌جز عذاب هیچ سودی ندارد.

وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ أَلْوَمُ

و در پیشگاه خدا به نکوهش و سرزنش سزاوارتر است.

همین که می‌داند باید چه کند، این می‌شود عالِم. من و شما که آشنای صحبت‌های امام علی هستیم در نهج‌البلاغه و کیفیّت زهد ایشان را دیدیم، ما هم می‌شویم عالم.

می‌دانید مولا به دنیا بی‌رغبت بود؛ چرا برخلاف ایشان تا دنیا را دیدید دولپی خوردید؟ چرا که ما هم در حدّ خودمان عالمیم.

مرحوم شیخ حرّ عاملی در کتاب خود از امام علی می‌فرماید: تورات با پنج جمله تمام می‌شود؛ خیلی این جملات را دوست می‌دارم که بعد از بیدارشدن از خواب کسی این جملات را برایم بخواند و مرا متوجّه و متذکّر به این جملات کند:

۱- الْعَالِمُ الَّذِی… إِبْلِیسَ سَوَاءٌ، عالمی که به علمش عمل نکند با شیطان برابر است.

وظیفه ما در مرتبه اول انتقال نیست؛ سه مورد در مورد خودمان است و مرحله آخر این است که زکات یادگرفتنمان را بدهیم.

۲- السُّلْطَانُ… بِرَعِیتِهِ، آن سلطانی که به زیردست و رعیّت خودش رحم نکند و عدالت را رعایت نکند، او فرعون است.

۳- الْفَقِیرُ… طَمَعَ فِی مَالٍ فَهُوَ وَ الْکلْبُ سَوَاءٌ، فقیری که خود را در برابر اغنیا و دیگران خوار و ذلیل می‌کند، او با سگ برابر است.

آدمی که حرّیّت و آزادگی خود را برای ریالی زیر پا بگذارد، برابر با سگی است که خود را برای لقمه‌ای نان جلو صاحبش له می‌کند.

۴- وَ الْقَانِعُ… أَجِیرٌ سَوَاءٌ، ثروتمندی که سود مال و دارایی او به دیگران نرسد، برده‌ای بیش نیست؛ چرا که برده‌ترین بردگان است در مقابل ثروتش.

۵- امْرَأَهٌ… خَرَجَتْ لِغَیرِ ضَرُورَهٍ، خانمی که بدون ضرورت و لو از همسر خود اجازه داشته باشد از خانه خارج شود، از کنیز بدتر است.

معلوم است اختیاری از خود ندارد؛ بی‌دلیل و بدون ضرورت و هدف از خانه بیرون می‌رود.

وَ مِنَ اللَّهِ التَّوْفِیقُ