💠وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ (علیه السلام) قَالَ لِلْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ مُعَزِّیاً عَنِ ابْنٍ لَهُ:
در روایت دیگرى امام به اشعث بن قیس برای درگذشت فرزندش اینگونه تسلیت گفت.

💠إِنْ صَبَرْتَ صَبْرَ الْأَکَارِمِ
هرگاه همچون بزرگواران صبر پیشه کنى پیروز خواهى شد

💠 وَ إِلَّا سَلَوْتَ سُلُوَّ الْبَهَائِم
و گرنه همچون چهارپایان، خود را به غفلت خواهى زد و بى نصیب مى مانى
[«سلا» از ماده «سُلُوّ» به معناى به فراموشى سپردن و از یاد بردن چیزى است.]

🔸در همین معنا است
حکمت ۲۱۱:
وَ السُّلُوُّ عِوَضُکَ مِمَّنْ غَدَرَ
و فراموشى کیفر پیمان‌شکنان است، مجازات انسانهای بدعهد تحویل نگرفتن و فراموش کردن آنها است
و «اغمار» جمع «غُمر» (بر وزن عمق) به معناى انسان جاهل و نادان است.

⏪این حکمت نیز مانند حکمت قبل در مورد صبر است
آنجا صحبت از ایستادگی آزادمردان در برابر ظلم بود و اینجا صبر در مصیبت

⬇️صبر انواع و اقسام مختلفی دارد:
گاهی گفته میشود: صبر بر مصیبت، صبر بر معصیت، صبر بر طاعت
به تعبیر پیامبر صلی الله علیه و آله : اَلصَّبْرُ ثَلاثَهٌ: صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصیبَهِ، وَ صَبْرٌ عَلَى الطّاعَهِ وَ صَبْرٌ عَنِالْمَعْصیَهِ
صبر، سه نوع است: صبر در هنگام مصیبت، صبر بر طاعت و صبر بر ترک گناه

⬇️گاهی گفته میشود: صبر بر آنچه انسان دوست دارد و باید ترک کند، صبر بر آنچه انسان دوست ندارد
در حکمت ۵۵ فرمود:
الصَّبْرُ صَبْرَانِ، صَبْرٌ عَلَى مَا تَکْرَهُ، وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُّ
صبر بر دو قسم است صبر در برابر انجام کار خوبى که دوست ندارى و صبر بر ترک کار بدى که دوست دارى

گاهی گفته میشود:
1⃣صبر عوام که حبس نفس با کراهت درون است. با رنج فراوان است .

2⃣صبر زهاد و اهل تقوی که بردباری با رضایت است چون توقع ثواب آخرت وجود دارد.

3⃣صبر عارفان که لذت از امور ناپسند است، یعنی: عرفاء از آن سختی لذت می‏برند چون می‏دانند معشوق، آنها را از دیگر بندگان با آن سختی و مصیبت جدا نموده و توجه خاصی به آنها دارد. به تعبیری: اگر با دیگرانش بود میلی چرا ظرف مرا بشکست لیلی..
عرفا مصیبت را توجه خدا به آنها می دانند

⬇️گاهی صبر را بر اساس حالات فرد صابر، به صبر در حال غضب (حلم)،
صبر در حال شهوت (عفت)،
صبر در حال جنگ (شجاعت)
و صبر در مواجهه با دنیا (زهد)
تقسیم کرده‌اند.

⬇️گاهی گفته میشود: صبر احرار و صبر اکارم که در حکمت قبل بیان شد
افراد عاقل و بزرگوار و باشخصیت در برابر مصائب شکیبایى پیشه مى کنند، جزع و فزع به خود راه نمى دهند و مى دانند
این شکیبایى سبب مى شود که آن ها زبان به ناشکرى نگشایند و از خداوند شکایت نکنند و در عمل نیز جزع و فزع ننمایند بلکه خدا را شکر گویند و مصیبت را آزمون الهى یا جبران خطاها و یا مقدمه نعمتى بدانند.

🔹جاهلان، این راه روشن و پرافتخار را رها کرده براى فراموش کردن مصائب، خود را به غفلت و بى خبرى مى زنند و به سرگرمى هاى ناسالم و لهو و لعب مى پردازند; نه اجر صابران را دارند و نه افتخارات آن ها را. روشن است که منظور امام(علیه السلام) این نیست که یکى از این دو راه را انتخاب کنید بلکه منظور این است که اگر راه اوّل را نپذیرفتید به راه دوم خواهید افتاد که رهبر شما در این راه، شیطان و هواى نفس است

🔸حیوان تا وقتی که زخمی روی بدن اوست، متوجه درد هست و ناله میکند. بعد که به مرور زمان خوب شد دیگر نه ناله ای هست و نه یادش می افتد که چنین دردی داشته. اگر انسان هم در هنگام زخم ناله کند؛ بعد که به گذر زمان زخم خوب شد یادش برود؛ این حیوانیت است.

🔹ولی انسان کسی است که وقتی زخم و جراحت روی بدن اوست ابراز درد و غم و شکوه نمیکند و بر آن صبر میکند.
وقتی هم روزگذار بر آن غم گذشت، آن غم را فراموش نمیکند بلکه با کارهای خیر سعی میکند آن شخص از دنیا رفته را یاد کرده و روحش را شاد کند.

🔸کریمان چه کسانی هستند⁉️
غرر الحکم:
الْکَرِیمُ یَزْدَجِرُ عَمَّا یَفْتَخِرُ بِهِ اللَّئِیمُ
بزرگوار از آنچه فرومایه به آن افتخار مى کند، دورى مى نماید
الْکَرِیمُ مَنْ تَجَنَّبَ الْمَحَارِمَ وَ تَنَزَّهَ عَنِ الْعُیُوبِ
بزرگوار کسى است که از حرامها دورى کند و از معایب منزّه باشد.
الْکَرِیمُ یَأْبَى الْعَار
بزرگوار ننگ را نمى پذیرد

🔹بسیاری از بی قراری ها و جزع کردن ها، به مشیت الهی تن ندادن ها ننگی است که به دامن برخی مینشیند و انسان های کریم و بزرگوار هرگز حاضر به پذیرش آنها نیستند

🔸در شعری که منسوب به امیرالمومنین است میخوانیم:
أَ تَصبِر لِلبَلوى عَزاءً وَ حِسبَهً /
فَتُؤجَرُ أَم تَسلو سُلوَّ البِهائِمِ
آیا در برابر مصیبت‌ها برای رسیدن به پاداش و حسنه، صبر می‌کنی تا پاداش یابی، یا اینکه مانند حیوانات، مصیبت را فراموش می‌کنی به اجری هم نمیرسی؟
خُلِقنا رِجالاً لِلتَجَلُّدِ وَ الأَسى /
وَ تَلکَ الغَوانی لِلبُکا وَ المَآتِمِ
مردان مرد برای استواری و اندوه‌مند بودن آفریده شده‌ایم، آن نازپروردگان اند که اهل گریه و ماتم و بی قراری هستند

🔸تسلیت امیرالمومنین به عبدالله بن عباس، در روایت داریم:
وَ عَزَّى عَبْدَ اَللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ عَنْ مَوْلُودٍ صَغِیرٍ مَاتَ لَهُ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ
عبد الله بن عباس فرزند کوچکی داشت که از دنیا رفت، امیرالمومنین علیه السلام برای تسلیت گفتن به او فرمود:
لَمُصِیبَهٌ فِی غَیْرِکَ لَکَ أَجْرُهَا أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ مُصِیبَهٍ فِیکَ لِغَیْرِکَ ثَوَابُهَا
اگر مصیبت بر دیگری وارد شود و تو به سبب تسلی دادن ثواب ببری برای من بهتر از آن است که مصیبت بر تو وارد شود، تو بی قراری کنی و دیگران تو را به صبر دعوت کنند. آنها اجر ببرند و تو هیچ اجری نبری
فَکَانَ لَکَ اَلْأَجْرُ و لاَ بِکَ
من دوست دارم ثواب برای تو باشد، نه به سبب مصیبت تو برای دیگران ثواب ثبت شود
وَ حَسُنَ لَکَ اَلْعَزَاءُ لاَ عَنْکَ
من دوست دارم تو در مرگ عزیزان خوب صبر کنی؛ نه اینکه دیگران در مرگ و مصیبت تو صبر کنند.

🔹برخورد امام صادق علیه السلام در مرگ فرزند:
نُعِیَ إِلَى اَلصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِسْمَاعِیلُ بْنُ جَعْفَرٍ وَ هُوَ أَکْبَرُ أَوْلاَدِهِ وَ هُوَ یُرِیدُ أَنْ یَأْکُلَ
وقتى خبر مرگ اسماعیل فرزند بزرگ پدرم امام صادق علیه السلام را به او خبر دادند آن حضرت در حالى که جماعتى از ندیمانش گرد او جمع بودند و قصد خوردن غذا داشت
وَ قَدِ اِجْتَمَعَ نُدَمَاؤُهُ فَتَبَسَّمَ ثُمَّ دَعَا بِطَعَامِهِ وَ قَعَدَ مَعَ نُدَمَائِهِ وَ جَعَلَ یَأْکُلُ أَحْسَنَ مِنْ أَکْلِهِ سَائِرَ اَلْأَیَّامِ وَ یَحُثُّ نُدَمَاءَهُ
چون این خبر را شنید لبخندى زده و فرمان داد طعام را حاضر کنند و بر سر سفره نشستند و از سایر ایّام بهتر تناول فرمود و غذاى دیگران را خود تقسیم کرد و آنان را به خوردن تحریص میفرمود
وَ یَضَعُ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ یَعْجَبُونَ مِنْهُ أَنْ لاَ یَرَوْنَ لِلْحُزْنِ أَثَراً
و چندان روى بازى داشت که همگى تعجب کردند که چرا از این مصیبت اثرى در رخسار او نمى‌بینند؟!
فَلَمَّا فَرَغَ قَالُوا یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ لَقَدْ رَأَیْنَا عَجَباً أُصِبْتَ بِمِثْلِ هَذَا اَلاِبْنِ وَ أَنْتَ کَمَا تُرَى
چون امام فارغ شد رو به حضرت نموده گفتند:یا ابن رسول اللّٰه! چیزى بسیار عجیب مشاهده مى‌کنیم،شما به مصیبت فقدان فرزند دلبندتان گرفتار شده‌اید و با این حال رخسارتان کاملا عادى است‌؟!
قَالَ وَ مَا لِی لاَ أَکُونُ کَمَا تَرَوْنَ وَ قَدْ جَاءَ فِی خَبَرِ أَصْدَقِ اَلصَّادِقِینَ أَنِّی مَیِّتٌ وَ إِیَّاکُمْ
حضرت فرمود:چرا این چنین نباشم که شما مى‌نگرید و حال آنکه در خبر راستگوترین راستگویان یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که فرموده:من و شما همگى شربت مرگ را خواهیم نوشید
إِنَّ قَوْماً عَرَفُوا اَلْمَوْتَ فَجَعَلُوهُ نُصْبَ أَعْیُنِهِمْ وَ لَمْ یُنْکِرُوا مَنْ یَخْطَفُهُ اَلْمَوْتُ مِنْهُمْ وَ سَلَّمُوا لِأَمْرِ خَالِقِهِمْ عَزَّ وَ جَلَّ
پس آنان که مرگ را شناختند و آن را در پیش چشم خود قرار دادند یعنى فراموشش نکردند البتّه مى‌دانند که مرگ روزى گریبان آنان را خواهد گرفت و ایشان را خواهد ربود،ناگزیر به فرمان و خواست حقّ‌ تسلیم خواهند بود.

🔸البته گریه در آن عزیزان اشکالی ندارد بی صبری و جزع نباید باشد
همان کس که دندان دهد نان دهد؛ همان کس که مصیبت دهد، صبر دهد
حکمت ۱۴۴:
یَنْزِلُ الصَّبْرُ عَلَى قَدْرِ الْمُصِیبَهِ
صبر و شکیبایى به اندازه مصیبت نازل مى شود
وَ مَنْ ضَرَبَ یَدَهُ عَلَى فَخِذِهِ عِنْدَ مُصِیبَتِهِ، حَبِطَ عَمَلُهُ.
و کسى که دستش را به سبب بى تابى و ناشکرى به هنگام مصیبت بر زانو زند اجر او ضایع مى گردد و پاداشى در برابر مصیبت نخواهد داشت

🔹نظام عالم، بر مبنای تسکین مصیبت زده هاست
در کتاب تَنْبِیهِ الْغَافِلِ از حُذیفه بن یمان از انصار رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که:
مَا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى شَیْئًا إِلَّا صَغِیرًا ثُمَّ یَکْبُرُ خداوند هیچ چیزی را نیافریده مگر اینکه در آغاز کوچک است، سپس بزرگ می‌شود
إِلَّا الْمُصِیبَهَ فَإِنَّهُ خَلَقَهَا کَبِیرَهً ثُمَّ تَصْغُرُ
جز مصیبت، که بی‌گمان آن را بزرگ آفریده، سپس کوچک می‌شود.

🔸همه چیز عالم ابتدا کوچک است و بعد بزرگ میشود. مانند نهال و کودک و علم. ولی غم و مصیبت در ابتدا بزرگ جلوه میکند و بعد کوچک میشود. به جای بیقراری و ابراز درد و مصیبت؛ اگر کامی آرام باشیم داغ برای ما قابل تحمل میشود

🔸 صبر هدیه الهی است
امیرالمومنین علیه السلام :
اَلصَّبْرُ عَلَی اَلْمَصَائِبِ مِنْ أَفْضَلِ اَلْمَوَاهِبِ
شکیبایی در برابر مصیبت‌ها، از برترین موهبت‌هاست.

🔹 اگر صبر را از این جهت نگاه کنیم که تسلیم شدن در برابر قضا و قدر الهی است، این تسلیم شدن در برابر خدا یک نعمت بزرگ است که خداوند به انسان ارزانی داشته است و انسان باید شاکر این نعمت باشد.

🔻ذکر چند نکته :

⬇️ نکته اول :
تسلیت پر مضمون امیرالمومنین به اشعث بن قیس، حکمت ۲۹۱ :
یَا أَشْعَثُ، إِنْ تَحْزَنْ عَلَى ابْنِکَ فَقَدِ اسْتَحَقَّتْ مِنْکَ ذَلِکَ الرَّحِمُ
اى اشعث! اگر به سبب از دست دادن پسرت محزون شوى جاى سرزنش نیست، زیرا این به واسطه پیوند نَسَب و مقام پدرى است
وَ إِنْ تَصْبِرْ فَفِی اللَّهِ مِنْ کُلِّ مُصِیبَهٍ خَلَفٌ
و اگر شکیبایى پیشه کنى، خداوند به جاى هر مصیبتى عوضى قرار مى دهد.
یَا أَشْعَثُ إِنْ صَبَرْتَ جَرَى عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ
اى اشعث! اگر صبر کنى، مقدرات الهى بر تو جارى مى شود و پاداش خواهى داشت
وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَى عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ
و اگر بى تابى کنى بازهم مقدرات، مسیر خود را طى مى کند؛ ولى تو گناهکار خواهى بود.
یَا أَشْعَثُ ابْنُکَ سَرَّکَ وَ هُوَ بَلَاءٌ وَ فِتْنَهٌ، وَ حَزَنَکَ وَ هُوَ ثَوَابٌ وَ رَحْمَهٌ
اى اشعث! فرزندت تو را مسرور ساخت در حالى که سبب آزمایش و فتنه بر تو بود؛ ولى تو را محزون ساخت در حالى که براى تو ثواب و رحمت است بنابراین نباید نگران باشى.

↙️ اگر بنا به گریه و زاری باشد، روزی که بچه به دنیا می آید باید گریه کرد چرا که انسان به وادی امتحان و فتنه افتاده است. ولی روزی که فرزند از دنیا رفت روز خوشحالی است چرا که امتحان و فتنه تمام شده

⬇️ نکته دوم:
نشانه‌ی صبر چیست، نشانه ی جزع چیست⁉️
یکی از نشانه هایی که برای انسان صبور وجود دارد این است که او بعد از وفات عزیزش، گوشه گیر و منزوی و خاموش نمیشود؛ بلکه محبتش به آن عزیزِ از دست داده باعث میشود که برای شادی روح او کاری کند.

↩️روایات در مورد انجام کار خیر برای اموات زیاد است
در کتاب مستدرک الوسائل بابی داریم تحت عنوان:
بَابُ اسْتِحْبَابِ الصَّلَاهِ عَنِ الْمَیِّتِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّدَقَهِ وَ الْبِرِّ وَ الْعِتْقِ عَنْهُ وَ الدُّعَاءِ لَهُ وَ التَّرَحُّمِ عَلَیْهِ وَ التَّشْرِیکِ بَیْنَ اثْنَیْنِ فِی رَکْعَتَیْنِ وَ فِی الْحَج‏
باب استحباب خواندن نماز برای مرده، و روزه، و حج، و صدقه، و نیکی و کار خیر، و آزاد کردن بردۀ به جای او، و دعا کردن برای او، و ترحم بر او، و شریک کردن دو نفر در ثواب دو رکعت نماز و در ثواب حج.
راوی میگوید:
قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ ع: الدُّعَاءُ یَنْفَعُ الْمَیِّتَ؟ قَالَ: نَعَمْ، حَتَّى إِنَّهُ لَیَکُونُ فِی ضِیقٍ فَیُوَسَّعُ عَلَیْهِ
به امام کاظم علیه السلام گفتم: آیا دعا به مرده سود می‌رساند؟ فرمود: آری، حتی اگر مرده در تنگنا باشد، به برکت دعا گشایش برایش حاصل می‌شود
وَ یَکُونُ مَسْخُوطاً عَلَیْهِ فَیُرْضَى عَنْهُ
و اگر مورد خشم الهی باشد، دعا سبب می‌شود از او راضی می‌شوند.. قَالَ: قُلْتُ: فَیَعْلَمُ مَنْ دَعَا لَهُ؟ قَالَ: نَعَمْ
راوی گفت: گفتم: پس آیا مرده می‌داند چه کسی برایش دعا کرده است؟ فرمود: آری

🔸 امام صادق علیه السلام :
إِنَّ مِنْ حَقِّ الْوَالِدَیْنِ عَلَى وَلَدِهِمَا أَنْ یَقْضِیَ دُیُونَهُمَا
بی‌گمان از جمله حقوق والدین بر فرزندشان این است که بدهی‌های آنان را بپردازد
وَ یُوفِیَ نُذُورَهُمَا وَ لَا یَسْتَسِبَّ لَهُمَا نذرهایشان را ادا کند و با رفتار ناشایست سبب آبرو ریزی برای آنان نشود.

🔹پیامبرصلی الله علیه و آله :
مَا أُهْدِیَ إِلَى الْمَیِّتِ هَدِیَّهٌ وَ لَا أُتْحِفَ تُحْفَهٌ أَفْضَلُ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ
هیچ هدیه و پیشکشی به مرده داده نشده که برتر از استغفار و طلب آمرزش برای او باشد.

🔸پیامبر صلی الله علیه و آله :
لَا یَأْتِی عَلَى الْمَیِّتِ سَاعَهٌ أَشَدُّ مِنْ أَوَّلِ لَیْلَهٍ، فَارْحَمُوا مَوْتَاکُمْ بِالصَّدَقَهِ
ساعتی سخت‌تر از شب اول قبر بر مرده نمی‌گذرد. پس بر مردگان خود به دادن صدقه رحم کنید.

🔸 عن سَعْدِ بنِ عُبادهَ -رضی الله عنه- أنَّ أُمَّهُ ماتتْ فقال:
«یا رسولَ الله، إنَّ أُمِّی مَاتَتْ فَأَتَصَدَّقُ عنها؟ قال: نعم، قال: فأیُّ الصدقهِ أفضلُ؟
قال: سَقْیُ الماء
سعد بن عباده به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد مادرم از دنیا رفته است آیا از جانب او صدقه بدهم؟
حضرت فرمود بله
سعد بن عباده پرسیده کدام صدقه بهتر است. فرمود آب دادن به تشنگان

🔹آن زمان به دلیل فضای کویری حضرت بنا به نیاز جامعه این را فرمود اکنون هم یکی از نیازهای جامعه کارهای فرهنگی ،اعتقادی است

🔸یکی از این کارها نوشتن کتاب است که هم سبب شادی روح در گذشته میشود و هم سبب نجات زندگان از خطرات.

🔹مرحوم شهید ثانی به عنوان یکی از بزرگترین علمای شیعه، مصیبت های فراوانی دید.
فرزندان پسر ایشان همین که به سن نوجوانی میرسیدند از دنیا می رفتند، ایشان وقتی درد زیادی را متحمل شدند کتابی نوشتند به نام
“مُسکِّن الفؤاد عند فقد الأحبه و الأولاد”
ایشان آیات و روایات باب صبر را به طور کامل جمع آوری کرده اند و کتاب بسیار خوبی برای گذر از دوران سخت مصیبت نوشته اند.

غفرالله لی و لکم الحمدلله رب العالمین