💠وَ قَالَ (علیه السلام): الْحِلْمُ عَشِیرَهٌ
حلم همچون یک قوم و قبیله است.

♻️حقیقت حلم همان بردبارى در برابر اهانت ها و سخنان درشت و سخیف و بى ادبانه افراد نادان است و همیشه در جوامع انسانى چنین افرادى بوده و هستند که گاهى از سر حسادت و یا نادانى، افراد باشخصیت را مورد اهانت قرار داده و مى دهند.

✅️یکى از دستورات اسلام سکوت و تحمل در برابر سفیهان است.
قرآن مجید مى فرماید:
《وَ عِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الاَْرْضِ هَوْناً وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَماً؛ فرقان – ۶۳ 》
بندگان خاص خداوند رحمان، کسانى هستند که با آرامش و بى تکبّر بر زمین راه مى روند; و هنگامى که جاهلان آن ها را مخاطب سازند و سخنان نابخردانه گویند، به آن ها سلام مى گویند و با بى اعتنایى و بزرگوارى مى گذرند.
قرآن در جاى دیگر در وصف مومنین مى فرماید:
《 وَ إِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِرَاماً؛ فرقان – ۷۲ 》
وهنگامى که با لغو وبیهودگى برخورد کنند، بزرگوارانه از آن مى گذرند.

⏪ وجه شباهت حلم و عشیره:
عشیره و خانواده جایگاه خاص و کاربرد زیادی برای افراد دارند که توجه به آنها میتواند جایگاه و حقیقت حلم را برای انسان روشن کند.

1️⃣ عشیره پشتوانه و حامی است.
حضرت در خطبه ۲۳ فرمود:
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا یَسْتَغْنِی الرَّجُلُ وَ إِنْ کَانَ ذَا مَالٍ عَنْ [عَشِیرَتِهِ] عِتْرَتِهِ وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَلْسِنَتِهِمْ، وَ هُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَیْطَهً مِنْ وَرَائِهِ وَ أَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ وَ أَعْطَفُهُمْ عَلَیْهِ عِنْدَ نَازِلَهٍ إِذَا [إِنْ] نَزَلَتْ بِهِ
اى مردم! انسان، هر چند ثروتمند باشد، از اقوام و بستگان خود، بى نیاز نیست که از وى، با دست و زبان دفاع کنند. آنها در واقع، بزرگ ترین گروهى هستند که از او پشتیبانى مى کنند و پریشانى و مشکلات را از میان مى برند و به هنگام بروز حوادثِ سخت، نسبت به او، از همه، مهربان ترند.

◀️ در حکمت ۲۰۶ نهج البلاغه فرمود: أَوَّلُ عِوَضِ الْحَلِیمِ مِنْ حِلْمِهِ أَنَّ النَّاسَ أَنْصَارُهُ عَلَى الْجَاهِلِ
نخستین سودى که شخص حلیم از حلم خود مى برد این است که مردم در برابر شخص جاهل از او حمایت مى کنند.

✅️اولین ثمره ی حلم آن است که دیگران در برابر انسانهای سفیه به کمک انسان می آیند.
امیرالمومنین فرمود:
بالحِلمِ تَکثُرُ الأنْصارُ
با بردبارى است که یاران زیاد مى شوند.
امیرالمومنین در غررالحکم فرمود:
وَجَدْتُ الحِلمَ و الاحْتِمالَ أنْصَرَ لی مِن شُجْعانِ الرِّجالِ
بردبارى و تحمّل را بیشتر از مردان شجاع، یاور خود یافتم.

♻️ همانگونه که عشیره و خانواده حامی است؛ حلم نیز حمایتگر است. حتی در سخت ترین میادین نیز کمک میکند.
به تعبیر ابن ابی الحدید:
الْحِلْمُ جُنُودٌ مُجَنَّدَهٌ، لَا أَرْزَاقَ لَهَا
حلم و بردباری، سربازانی سازمان‌یافته هستند که هیچ هزینه‌ای ندارند.

❇️ بردباری نیرویی همیشه حاضر و آماده است که برای نگهداری آن هزینه‌ای لازم نیست.
بدون حلم، انسان بی پناه میشود.
همانگونه که حلم عشیره و حامی است، بی صبری و تحمل نکردن انسان را بی پناه خواهد کرد.
حضرت در حکمت ۲۱۱ فرمود:
وَالْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِیه
حلم و بردبارى دهان بند سفیهان است.

♻️ طبیعی است که اگر حیوان درنده ای به انسان حمله کند، به او آسیب خواهد رساند. تنها راه نجات از حیوان درنده بستن دهان اوست. این کار از دست هیچ کسی بر نمی آید مگر حلم و صبر و بردباری.

2️⃣ عشیره عامل شناخته شدن است.
قرآن کریم میفرماید:
《یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ؛ حجرات – ۱۳ 》
ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و ملت ها و قبیله ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. بی تردید گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست. یقیناً خدا دانا و آگاه است.

❎ همانطور که قبیله سبب شناخته شدن است، حلم هم سبب شناخته شدن مومنین است.

❎همانگونه که قبیله اوس و خزرج و بنی هاشم . .. داریم، عشیره حلم و شجاعت و صبر و عقل و… هم داریم.
امیرالمومنین درغرر الحکم فرمود: 
أَلَا وَ إِنَّ أَهْلَ الْبَیْتِ أَبْوَابُ الْحِلْمِ
آگاه باشید! همانا خاندان پیامبر درهای بردباری و شکیبایی هستند.

✅️اهل بیت ابواب حلم اند، کسی هم که میخواهد محب و شیعه اهل بیت شناخته شود؛ باید اهل حلم باشد.
امیر المومنین در  غرر الحکم فرمود: 
إِنَّ أَفْضَلَ أَخْلَاقِ الرِّجَالِ الْحِلْمُ
به راستی که برترین اخلاق مردان، بردباری وخویشتنداری است.

✅️ همانطور که با رنگ پوست، معلوم میشود انسان برای چه قبیله و سرزمینی است.با اخلاق نیکو و حلم نیز معلوم میشود انسان برای چه تفکر و اندیشه ای است.
امیرالمومنین در پایان خطبه قاصعه فرمود:
إِنِّی لَمِنْ قَوْمٍ لَا تَأْخُذُهُمْ فِی اللَّهِ لَوْمَهُ لَائِمٍ
من از قومی هستم که آنها در مسیر خدایی از سرزنش هیچ سرزنش کننده ای هراس ندارند.
این قوم که یک تیره و طایفه ی اجتماعی نیست، یک طائفه و قوم و قبیله فکری و عقیدتی است.

3️⃣ سومین وجه تشابه حلم با قبیله :
قبیله، لباس انسان است.
یکی از مزایای لباس، پوشاندن عورتها، زشتیها و پلیدیهاست.
قرآن کریم در مورد کوچکترین جزء قبیله که خانواده و زن و شوهر هستند. میفرماید:
《هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ؛ بقره – ۱۸۷ 》
آنان برای شما لباسند و شما برای آنان لباسید.

✳️اگر قبیله برای انسان لباس است، حلم هم برای انسان لباس است.
و امیرالمومنین در حکمت ۴۲۴ میفرماید: الْحِلْمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ
حلم پرده اى است پوشاننده.

⏪ لباس آثار زیادی دارد:

1️⃣لباس عیوب را میپوشاند، خانواده و حلم نیز عیب پوش اند.

2️⃣لباس از سرما و گرما حفظ میکند، خانواده و حلم سپری هستند که آفات زمانه مثل سفیهان به انسان آسیب نرسانند.

3️⃣لباس باعث زینت انسان است، خانواده باعث افتخار و سربلندی است، حلم هم باعث عزت و افتخار است.

💠الْحِلْمُ عَشِیرَهٌ
آیا حلم، باز کردن راه برای ظالم نیست⁉️

❎ندانستن اصول هر کاری باعث افراط و تفریط در آن میشود. اگر ندانیم حد و حدود حلم چیست یا دچار غضب میشویم؛ یا دچار ظلم پذیری. در حالی که هر دو حالت مورد نهی شدید دین است.
قرآن کریم میفرماید:
《فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَیْکُمْ؛ بقره – ۱۹۴ 》
هر که بر شما تعدّی کرد، شما هم به مثل آن بر او تعدّی کنید.
قرآن در جای دیگری میفرماید:
《وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا ؛ اسری – ۳۳》
و هر کس مظلوم و به ناحق کشته شود، برای وارثش تسلّطی بر قاتل جهت خونخواهی، دیه و عفو قرار داده ایم.
و در یک قاعده کلی میفرماید:
《 لَا تَظْلِمُونَ وَ لَا تُظْلَمُونَ؛ بقره – ۲۷۹ 》
نه ستم می کنید و نه مورد ستم قرار می گیرید.

❇️ پاسخ آنکه: حلم و بردبارى جایى دارد و مطالبه حقوق جاى دیگر.
رُدُّ الحَجَرمِن حَیثُ جاءَ،
سنگ را به همان جا بازگردانید که از آنجا پرتاب شده است.
جایگاه حلم آن است که انسان خودش را از سفیهان و نادانان دور کند به نحوی که آنها نتوانند سدّ راه انسان شوند و مانع رسیدن به اهداف مهم بشوند.
در مواجهه با بد اخلاقی ها و عصبانیت های مقطعی دیگران، ما توصیه به حلم شده ایم تا از آفات بزرگتری جلوگیری کنیم.

❇️ اما آنجا که یک عده بخواهند از طریق خشم و غضب به گرده ی دیگران سوار بشوند و عادت آنها این شده باشد، انسان باید جلوی آنها بایستد و از حق خودش دفاع کند.
به تعبیر امیرالمومنین:
الْحَلِیمُ‏ مَنِ‏ احْتَمَلَ‏ إِخْوَانَهُ
حلیم کسی است که در برابر دوستان و برادرانش حلم دارد.

⏪ حلمِ ذلت آور خوب نیست.
امیرالمومنین فرمود:
آفهُ الحِلمِ الذُّلُّ
آفتِ بردبارى، خوارى است.

❎ بنا بود ما با سفیه درگیر نشویم تا دچار ذلت و خواری نشویم، ولی اگر خود حلم انسان را به خواری بکشاند؛ اینجا دیگر حلم جایگاهی ندارد.
ملاک ذلت این نیست که هر شخصی خیال کند جواب ندادن باعث ضعف و کم آوردن اوست. ملاک ذلت یعنی شکسته شدن حرمت مومن و توهین به مقدسات اوست.

⏪حلم در برابر پر روها خوب نیست.
پیامبر فرمود:
إِذَا رَأَیْتُمُ الْمُتَوَاضِعِینَ مِنْ أُمَّتِی فَتَوَاضَعُوا لَهُمْ وَ إِذَا رَأَیْتُمُ الْمُتَکَبِّرِینَ فَتَکَبَّرُوا عَلَیْهِمْ فَإِنَّ ذَلِکَ لَهُمْ مَذَلَّهٌ وَ صَغَار
هر گاه فروتنان از امت مرا دیدید، شما نیز در مقابل آنان فروتن و متواضع باشید، و هر گاه متکبران و فخر فروشان را دیدید، برخوردی مشابه با خودشان داشته باشید؛ زیرا این کار سبب خواری و کوچک شدن آنان می‌شود.

📚 همین حدیث در مورد حلم نیز صادق است. ابن ابی الحدید از امیرالمومنین نقل میکند:
التَّکَبُرُ علی المتکبِّرِ هُوَ التّواضُعِ بِعَیْنِهِ
تکبر در مقابل گردنکشان، خود نوعی فروتنی است.

⏪ پس ملاک کلی این است:

◀️آنجا که بنا باشد حلم ماباعث پر رو کردن طرف مقابل باشد، نباید حلم داشت.

◀️و آنجا که بنا باشد پاسخ دادن ما تشفّی صدر باشد (نه رضایت خدا)، نباید پاسخ داد.

◀️روایات در مورد حلم
حلم، آبی بر آتش غضب
امیرالمومنین فرمود:
أَلْحِـلْمُ یُطْـفِئُ نارَ الغـَضَبِ وَالحِدَّهُ تُؤَجِّـجُ إِحْـراقَهُ
بردبارى و حلم، آتش خشم را فرو مى نشاند و حدّت و تندى، غضب را بر افروخته تر مى سازد.

❎سفیه دنبال درگیری و آبرو ریزی است، مایوسش کن.
امیرالمومنین فرمود:
إذا حَلُمتَ عن السَّفیهِ غَمَمْتَه فَزِدْه غمّاً بحِلْمِکَ عنه
دهنگامى که در برابر شخص سفیه و نادان بردبارى نشان دهى غمگین مى شود. حال که چنین است با حلم خود بر غم و اندوه او بیفزا.

✅️ افراد سفیه و نادان دوست دارند عکس العملى در برابر آن ها نشان داده شود تا به کار خود ادامه دهند و عقده دل را بگشایند اما هنگامى که به آن ها بى اعتنایى شود غمگین مىشوند .

❇️ به قول شاعر: 
وَ لِلْکَفِّ عَنْ شَتْمِ اللَّئِیمِ تَکَرُّماً / 
أَضَرُّ لَهُ مِنْ شَتْمِهِ حِینَ یَشْتِمُ
خودداری از دشنام دادن به فرد پست،
از روی بزرگواری، برای او آسیب‌زننده‌تر از دشنامی است که وقتی او دشنام می‌دهد به او بدهی.

♻️جام حلم تلخ است، باید آن را کم کم نوشید. امیرالمومنین فرمود:
تَجَرُّعُ غَصَصِ الحِلمِ یُطفِئُ نارَ الغَضَبِ
اندوه هاى بردبارى را جرعه جرعه نوشیدن، آتش خشم را خاموش مى کند.
همانگونه که در معنای صبر آمده، صبر شیره ی تلخ درختی است و حلم نیز از همان سنخ است؛
لذا این شیره تلخ را نمیشود یکباره سر کشید باید کم کم خورد تا تمام شود. باید خود را کم کم حلیم کرد.

⏪اولین مرحله ی حلم، بازیگری حلم است.
حضرت درحکمت ۲۰۷ فرمود:
إِنْ لَمْ تَکُنْ حَلِیماً فَتَحَلَّمْ، فَإِنَّهُ قَلَّ مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ إِلَّا أَوْشَکَ أَنْ یَکُونَ مِنْهُمْ
اگر حلیم و بردبار نیستى خود را به بردبارى وادار کن و همانند حلیمان عمل کن زیرا کمتر شده است کسى خود را شبیه قومى کند و سرانجام از آنان نشود.

⏪ بالاترین مرحله ی حلم،  زندگی با حلم است.
امیرالمومنین فرمود:
إِنَّمَا الْحَلیمُ مَنْ إِذا قَدَرَ عَفا وَکانَ الْحِلْمُ غالِبا عَلی کلِّ أَمْرِهِ
بردبار کسی است که قدرت داشته باشد اما گذشت کند و بردباری بر تمامی امور او غالب باشد.

⏪حلم عشیره است یعنی همیشگی است.
در معنای لفظ “عشیره” دو احتمال وجود دارد:

◀️ الف. از آنجایی که عرب قائل است عدد ۱۰، عدد کامل است، عشیره یعنی جمع بالاتر از ده که جمع کامل و قابل توجهی است.

◀️ ب. عشیره میتواند از لفظ “معاشرت” گرفته شده باشد؛ یعنی جمعیتی که با یکدیگر انس و الفت و معاشرت نیکو دارند.
بنا بر معنای دوم ” الْحِلْمُ عَشِیرَهٌ” ؛ یعنی حلم باید مورد معاشرت و انس باشد، باید انسان با آن ارتباط دائم و همیشگی داشته باشد نه اینکه گاهی حلیم باشد  و گاهی حلیم نباشد.

📚سیر و سلوک از طریق حلم ممکن است. عنوان بصری میگوید:
قُلْتُ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَوْصِنِی
به امام صادق عرض کردم مرا نصیحتى فرما.
قَالَ أُوصِیکَ بِتِسْعَهِ أَشْیَاءَ فَإِنَّهَا وَصِیَّتِی لِمُرِیدِی الطَّرِیقِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَ اللَّهَ أَسْأَلُ أَنْ یُوَفِّقَکَ لِاسْتِعْمَالِهِ
فرمود: تو را به نه چیز سفارش مى کنم، و این نه چیز سفارش من است به کسانى که پویندگان راه به سوى خدا هستند، و از خداوند مى خواهم که تو را در عمل به آنها توفیق عنایت فرماید.
ثَلَاثَهٌ مِنْهَا فِی رِیَاضَهِ النَّفْسِ وَ ثَلَاثَهٌ مِنْهَا فِی الْحِلْمِ وَ ثَلَاثَهٌ مِنْهَا فِی الْعِلْمِ
سه تاى آنها در تربیت نفس است، و سه تاى آنها در بردبارى، و سه تاى آنها در علم.
فَاحْفَظْهَا وَ إِیَّاکَ وَ التَّهَاوُنَ بِهَا قَالَ عُنْوَانُ فَفَرَّغْتُ قَلْبِی لَهُ
آنها را به خاطر بسپار، و در مورد آنها سهل انگارى مکن، عنوان گوید: دلم را براى شنیدن آماده ساختم.

*⃣ اما سه وصیتى که به تربیت نفس مربوط مى شود:
۱. اینکه آنچه را اشتها ندارى نخور، زیرا موجب حماقت و نادانى مى شود
۲. اینکه تا گرسنه نشدى غذا نخور
۳. واینکه هر گاه خواستى غذا بخورى غذایت حلال باشد و بسم اللَّه بگو
و به یاد آور سخن رسول خدا را که فرمود: آدمى ظرفى را بدتر از شکمش پر نکند. در این صورت اگر ناچار شد، یک سوم آن را براى غذایش، و یک سومش را براى نوشیدنى، و یک سوم دیگر را براى نفس کشیدن بگذارد.

⏪ وَ أَمَّا اللَّوَاتِی فِی الْحِلْمِ
اما آن سه خصلت که در بردبارى است.

1⃣ فَمَنْ قَالَ لَکَ إِنْ قُلْتَ وَاحِدَهً سَمِعْتَ عَشْراً فَقُلْ إِنْ قُلْتَ عَشْراً لَمْ تَسْمَعْ وَاحِدَهً
اول اینکه، اگر کسى به تو گفت: اگر یکى بگویى ده تا مى شنوى، بگو: اگر ده تا هم بگویى یکى نمى شنوى.

2️⃣ وَ مَنْ شَتَمَکَ فَقُلْ لَهُ إِنْ کُنْتَ صَادِقاً فِیمَا تَقُولُ فَأَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ یَغْفِرَ لِی وَ إِنْ کُنْتَ کَاذِباً فِیمَا تَقُولُ فَاللَّهَ أَسْأَلُ أَنْ یَغْفِرَ لَکَ
دوم اینکه، اگر کسى دشنامت داد بگو: اگر تو راست مى گویى از خدا مى خواهم که مرا ببخشد، و اگر دروغ مى گویى از خدا مى خواهم که تو را ببخشد.

3️⃣ وَ مَنْ وَعَدَکَ بِالْخَنَا  فَعِدْهُ بِالنَّصِیحَهِ وَ الرِّعَاءِ
سوم اینکه: اگر کسى تو را تهدید به ستم نمود، تو او را اندرز ده و برایش دعا کن.

⏪ و اما آن سه خصلت که درباره علم است:
۱. اینکه، آنچه را نمى دانى از علما بپرس، و هرگز براى اذیت کردن و آزمایش نمودن آنها سؤال نکن،
۲. اینکه از عمل کردن به رأى خود بر حذر باش، و در هر چه احتیاط را مناسب مى بینى احتیاط کن،
۳. اینکه از فتوى دادن بگریز همان گونه که از دست شیر مى گریزى، و گردن خود را پل براى مردم قرار مده.
(با فتوای نامناسب دادن، گناه مردم را به دوش نکش)

📚حلم که داشته باشی، هم شجاعی، هم زیرک
طبری در تاریخش میگوید: 
کَانَتْ فِی فَارِسَ امْرَأَهٌ لَمْ تَلِدْ إِلَّا الْمُلُوکَ الْأَبْطَالَ
در فارس زنی بود که جز پادشاهان پهلوان به دنیا نیاورده بود._همه فرزندان او به جایی رسیده بودند،
فَدَعَاهَا کِسْرَی فَقَالَ: إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَبْعَثَ إِلَی الرُّومِ جَیْشًا وَ أَسْتَعْمِلَ عَلَیْهِمْ رَجُلًا مِنْ بَنِیکَ، فَأَشِیرِی عَلَیَّ أَیَّهُمْ أَسْتَعْمِلُ؟
خسرو پرویز او را فرا خواند و گفت:
من می‌خواهم سپاهی به سوی روم بفرستم و مردی از پسرانت را بر آنان بگمارم. پس به من نظر بده که کدام یک از آنان را بگمارم؟
قَالَتْ: هَذَا فُلَانٌ وَ هُوَ أَرْوَغُ مِنْ ثَعْلَبٍ وَ أَحْذَرُ مِنْ صَقْرٍ
زن گفت: این یکی از روباه موذی‌تر و از شاهین هشیارتر است.
وَ هَذَا فلان وَ هُوَ أَنْفَذُ مِنْ سِنَانٍ
و این یکی از نیزه برنده‌تر است.
وَ هَذَا فلان وَ هُوَ أَحْلَمُ مِنْ کَذَا
و این یکی از هر چیزی بردبارتر است، فَاسْتَعْمِلْ أَیَّهُمْ شِئْتَ
پس هر کدام را که خواستی به فرماندهی انتخاب کن.
قَالَ: فَإِنِّی قَدِ اسْتَعْمَلْتُ الْحَلِیمَ ، فَسَارَ إِلَی الرُّومِ وَ ظَهَرَ عَلَیْهِمْ
پادشاه گفت: من همان بردبار را برگزیدم. پس او به سوی روم رفت و بر آنان پیروز شد.

✅️اگر انسان صبر وحلم داشته باشد، تیزهوشی وشجاعت هم در کنارش خواهد آمد.واگر انسان بردبار نبود، این دیوانگی است.
امیرالمومنین فرمود: صبر وحوصله نداشتن، یک وجه از دیوانگی است.
این دیوانگی یا بعد از مدتی خوب می شودکه مجنون ادواری گویند، یا خوب نمی شود که مجنون دائمی گویند.

✅️غضب انسان را به دیوانگی می کشاندولی صبر و حوصله همه فضائل را برای انسان خواهد آورد.

🔽نکاتی در مورد این حکمت:

1️⃣ حلم انسان را عزیز میکند.
وَ قَالَ مُعَاوِیَهُ إِذَا لَمْ یَکُنِ  اَلْهَاشِمِیُّ  جَوَاداً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ
معاویه گفت: ا گربنی هاشم سخاوتمند نباشد، به قوم خود شبیه نیست.
وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ اَلزُّبَیْرِیُّ شُجَاعاً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ 
و اگر زبیری شجاع نباشد، به قوم خود شبیه نیست.
وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ اَلْأُمَوِیُّ حَلِیماً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ
و اگر اموی بردبار نباشد، به قوم خود شبیه نیست.
وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ اَلْمَخْزُومِیُّ تَیَّاهاً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ
و اگر مخزومی متکبر نباشد، به قوم خود شبیه نیست!
فَبَلَغَ ذَلِکَ اَلْحَسَنَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ مَا أَحْسَنَ مَا نَظَرَ لِقَوْمِهِ
این سخن به امام حسن رسید. فرمود: چه زیبا معاویه برای قوم خود اندیشیده است!
أَرَادَ أَنْ یَجُودَ بَنُو هَاشِمٍ بِأَمْوَالِهِمْ فَیَفْتَقِرَ
 او می‌خواهد که: بنی‌هاشم با ثروت‌های خود بخشش کنند تا فقیر شوند.
وَ تُزْهَی‌ بَنُو مَخْزُومٍ فَتُبْغَضَ وَ تُشْنَأَ  بنی‌مخزوم تکبر کنند تا مورد نفرت و انزجار قرار گیرند.
وَ تُحَارِبَ بَنُو اَلزُّبَیْرِ فَیَتَفَانَوْا 
بنی‌ زبیر بجنگند تا نابود شوند.
وَ تَحْلُمَ بَنُو أُمَیَّهَ فَتُحَبَّ
و بنی‌امیه بردباری کنند تا محبوب گردند.

⏪نکاتی در مورد این حکمت:

1️⃣ حلم انسان را عزیز میکند.
وَ قَالَ مُعَاوِیَهُ إِذَا لَمْ یَکُنِ  اَلْهَاشِمِیُّ  جَوَاداً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ
معاویه گفت: ا گربنی هاشم سخاوتمند نباشد، به قوم خود شبیه نیست.
وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ اَلزُّبَیْرِیُّ شُجَاعاً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ 
و اگر زبیری شجاع نباشد، به قوم خود شبیه نیست.
وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ اَلْأُمَوِیُّ حَلِیماً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ
و اگر اموی بردبار نباشد، به قوم خود شبیه نیست.
وَ إِذَا لَمْ یَکُنِ اَلْمَخْزُومِیُّ تَیَّاهاً لَمْ یُشْبِهْ قَوْمَهُ
و اگر مخزومی متکبر نباشد، به قوم خود شبیه نیست!
فَبَلَغَ ذَلِکَ اَلْحَسَنَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ مَا أَحْسَنَ مَا نَظَرَ لِقَوْمِهِ
این سخن به امام حسن رسید. فرمود: چه زیبا معاویه برای قوم خود اندیشیده است!
أَرَادَ أَنْ یَجُودَ بَنُو هَاشِمٍ بِأَمْوَالِهِمْ فَیَفْتَقِرَ
 او می‌خواهد که: بنی‌هاشم با ثروت‌های خود بخشش کنند تا فقیر شوند.
وَ تُزْهَی‌ بَنُو مَخْزُومٍ فَتُبْغَضَ وَ تُشْنَأَ  بنی‌مخزوم تکبر کنند تا مورد نفرت و انزجار قرار گیرند.
وَ تُحَارِبَ بَنُو اَلزُّبَیْرِ فَیَتَفَانَوْا 
بنی‌ زبیر بجنگند تا نابود شوند.
وَ تَحْلُمَ بَنُو أُمَیَّهَ فَتُحَبَّ
و بنی‌امیه بردباری کنند تا محبوب گردند.

2️⃣ راه های تشخیص حلیم بودن یا نبودن . امام صادق فرمود:
الْحِلْمُ یَدُورُ عَلَى خَمْسَهِ أَوْجُهٍ
حلم در پنج حالت صورت مى ‏گیرد.

1️⃣ أَنْ یَکُونَ عَزِیزاً فَیُذَلَّ
کسی که عزّت داشته است، ولی از طرف دیگران خوار و کوچک گردیده شود واو عصبانی نشود.

2️⃣ أَوْ یَکُونَ صَادِقاً فَیُتَّهَمَ
در حالتى که راست می‌گوید، ولی متهم به دروغ‌گویی شود و صبر کند.

3️⃣ أَوْ یَدْعُوَ إِلَى الْحَقِّ فَیُسْتَخَفَّ بِهِ
درجایی که مردم را به حقّ دعوت می‌کند ولی مردم گوش به سخنش نکنند و به او اهانت کرده و او را سبک شمارند و او بگذرد.

4️⃣ أَوْ أَنْ یُؤْذَى بِلَا جُرْمٍ
بدون ‏اینکه جرم و گناهى مرتکب شود، به او اذیت و آزار رسانند واو صبور باشد.

5️⃣ أَوْ أَنْ یَطْلُبَ بِالْحَقِّ فَیُخَالِفُوهُ فِیهِ
و یا مطالبه و درخواست حق نماید و او را در آن حق مخالفت کنند واو بردباری کند.
فَإِذَا آتَیْتَ کُلًّا مِنْهَا حَقَّهُ فَقَدْ أَصَبْتَ.
پس اگر در این مواضع بردباری کرده و حقّ حلم را به‌جای آوری، مى‏توان گفت که حلیم هستی.

غفرالله لی ولکم، الحمد لله رب العالمین