بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمت ها
۱۴۰۱/۰۷/۰۱ــ۳۰ ربیع الاول
💢حکمت ۴۰۶💢
وَ قَالَ (علیه السلام): مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ؛ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ، اتِّکَالًا عَلَى اللَّه.
و امام (علیهالسلام) فرمود: چه نیکوست فروتنى توانگران در برابر بینوایان، براى به دست آوردن خشنودى خداوند، و نیکوتر از آن، مناعت بینوایان است در برابر توانگران به سبب توکلى که بر خداى دارند.
💠وَ قَالَ (علیه السلام): مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ
امام علی علیهالسلام:چـه زیباسـت تواضع و فروتنى ثروتمندان در برابر فقرا، براى رسیدن به پاداش هاى الهى؛
💠 وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ، اتِّکَالًا عَلَى اللَّه
و از آن بهتر بى اعتنایى و بزرگ منشى مستمندان است در برابر اغنیا براى توکل بر خدا.
✍️اگر به این سخن امیرالمؤمنین در مورد فقر و ثروتمندی جامه عمل بپوشانیم،اولا عزت به دست میآید. (هم ثروتمند و هم فقیر عزیز زندگی میکند)، و دوما بسیاری از مشکلات اقتصادی جامعه حل خواهد شد.
🔹«تیه» در لغت به دو معنا آمده است:
۱_سرگردانى؛ همان گونه که خداوند در قرآن مجید درباره قوم بنى اسرائیل و سرگردانى آن ها در صحراى سینا به مدت چهل سال مى فرماید:
أَرْبَعِینَ سَنَهً یَتِیهُونَ فِى الاَْرْضِ
۲_ تکبر و بزرگ منشى و بى اعتنایى . مقصود امام در این حکمت همین معنا است.
✅حضرت در این حکمت در مورد زیبا و زیبا تر دو توصیه میکند، توصیه های زیبایی که هم عزت آفرین است، هم باعث برطرف شدن مشکلات اقتصادی جامعه میشود.
چه چیزی است که باعث تباهى جامعه و شکاف وسیع طبقاتى مى شود:
تکبر صاحبان ثروت و خضوع ذلت بار مستمندان در برابر آنها. در واقع این دو رذیله اخلاقى علاوه بر این که چهره جامعه انسانى را زشت و نفرت انگیز مى کند سرچشمه انواع نابسامانى ها، عداوت ها و کینه ها و بى ثباتى هاست.
✳️شکاف طبقاتی و آفات فراوان آن:
📚در کتاب منهاج البراعه آمده:
إِنَّ الْقِسْمَ الْبَشَرَ بِالْغِنَى وَ الْفَقْرِ إِلَى طَبَقَتَیْنِ مُتَفَاوِتَیْنِ مُتَبَاعِدَتَیْنِ، وَ مِنْ هَذَا الْاِنْقِسَامِ یَتَوَلَّدُ مَفَاسِدُ اجْتِمَاعِیَّهٌ کَثِیرَهٌ مِنَ الظُّلْمِ وَ الطُّغْیَانِ وَ الْکِبْرِ وَ الْعِصْیَانِ
به راستی که تقسیم کردن انسانها به دلیل ثروت و فقر به دو طبقه نابرابر و دور از هم، و از این تقسیمبندی، مفاسد اجتماعی زیادی مانند ستم، سرکشی، تکبر و نافرمانی پدید میآید،
وَ مِنْ أَهَمِّ مَفَاسِدِ الْإِنْسَانِیَّهِ وَ الدِّینِیَّهِ وَ خُصُوصًا الدِّینِ الْإِسْلَامِیِّ مَحْوُ الْمُفَارَقَاتِ وَ نَفْیُ الطَّبَقَاتِ وَ سَوْقُ الْبَشَرِ إِلَى مُجْتَمَعٍ أُخَوِیٍّ مَلُوَّهُ الْمُوَاسَاهُ وَ الْمُسَاوَاهُ
و از مهمترین مفاسد مخالف انسانیت و دین، و به ویژه دین اسلام، زدودن تبعیضها و نفی طبقات اجتماعی و راندن انسانها به سوی جامعهای برادرانه است که ویژگیهای آن دلسوزی و برابری است.
💠مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ
چـه زیباسـت تواضع و فروتنى ثروتمندان در برابر فقرا، براى رسیدن به پاداش هاى الهى.
✍️حضرت در جمله اول، اغنیا و ثروتمندان را به تواضع دعوت مى کند و به آن ها مژده پاداش الهى مى دهد.
❇️تواضع در عمل باید باشد:
وقتى افرادى که امکانات مالى فراوان دارند در برابر نیازمندان تواضع کنند یعنی به درد دل آن ها گوش فرا دهند و مشکلاتشان را تا آن جا که در توان دارند حل کنند، کینه ها تبدیل به دوستى، و فاصله ها مبدل به نزدیکى خواهد شد و اغنیا علاوه بر پاداش هاى الهى آرامشى نیز در این جهان خواهند داشت که زندگى را براى آن ها شیرین مى کند.
✍️ تواضع از سوى هر کسى زیباست ولى از سوى اغنیا و ثروتمندان زیباتر است چراکه نشان مى دهد آن ها به سبب ثروت، بر مرکب غرور سوار نشده اند و خود را گم نکرده اند و این فضیلت بزرگى است که به هنگام فزونى نعمت هاى الهى، انسان خود را فراموش نکند.
✅بخشش اغنیا، رعایت حق الله است:
اغنیا نباید فراموش کنند که همه اموال و ثروت ها از آنِ خداست و همه ما نمایندگان و خلفاى او در استفاده از آن اموال هستیم همان گونه که قرآن مجید در آیه ۷ سوره حدید مى فرماید:
وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُّسْتَخْلَفِینَ فِیهِ
انفاق کنید از آنچه خداوند شما را نماینده خود در آن قرار داده است.
✍️مثل الان که در صورت ناتوانی یا نبود فرصت کسی را برای انجام امور مالی وکیل میگیریم. به تعبیر قرآن ثروتمند وکیل خداست.
✳️رعایت عزت فقرا تا این حد لازم است:
🔺امام صادق علیهالسلام به اسحاق بن عمار فرمود:
یا إِسْحَاقُ، کیفَ تَصْنَعُ بِزَکاهِ مَالِک إِذَا حَضَرَتْ؟
ای اسحاق، وقتی که می خواهی زکات مالت را بدهی، چگونه می دهی؟
فَقُلْتُ: یأْتُونِّی إِلَی الْمَنْزِلِ فَأُعْطِیهِمْ
من عرض کردم: مستحقین را خبر می کنم می آیند به منزل من، در آنجا سهم هر کدام را می دهم،
فَقَالَ: أَرَاک یا إِسْحَاقُ قَدْ أَذْلَلْتَ الْمُؤْمِنِینَ، فَإِیاک إِیاک
فرمود: ای اسحاق، می بینم که مؤمنان را ذلیل می کنی؟ مبادا این کار را بکنی،
إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یقُولُ: مَنْ أَذَلَّ بِی وَلِیاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِی بِالْمُحَارَبَهِ
زیرا خداوند فرموده: هر کس ولی مرا خوار و ذلیل کند، با من به جنگ برخاسته است.
✍️کمک به فقرا وظیفه ثروتمندان است ولی باید عزت فقیر نیز از بین نرود.
ثروتمند باید متواضع باشد، خودش به در خانه فقیر برود و با احترام کمک را به او برساند، چرا که حضور فرد ثروتمند بر در خانه فقیر و دیدن شدت فقر باعث میشود کمک بیشتری صورت بگیرد ، نسبت به زمانی که هزینه را کارت به کارت میکند و یا فقیر نزد او میآید.
❇️ نه ذلت درخواست به فقرا بدهید، نه رنج شکر را:
📚در تاریخ بغداد آمده است:
شخص ثروتمندی بود که هر گاه نیازمندان برای ابراز حاجت به در خانهی او می آمدند، او غلامش را دم در میفرستاد تا نیازمندان نخواهند با شرمندگی درخواستشان را به خود او بگویند. وقتی پول را به آنها میداد. آنها درخواست ملاقات و تشکر میکردند. او به غلامش میگفت: أَقْرِئْهُمْ سَلَامِی وَ قُلْ لَهُمْ إِنِّی رَفَعْتُ عَنْکُمْ ذُلَّ الْمَسْأَلَهِ فَلَا أُحمِّلُکُمْ مُؤُونَهَ الشُّکْرِ
سلام مرا به ایشان برسان و به آنان بگو: من خواری درخواست کردن را از دوش شما برداشتم، پس الان زحمت تشکر کردن را به دوشتان نمیگذارم.
💠مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ
💠وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ، اتِّکَالًا عَلَى اللَّه
و از آن بهتر بى اعتنایى و بزرگ منشى مستمندان است در برابر اغنیا براى توکل بر خدا.
✅زیباتر از زیبایی:
امیرالمومنین علی علیهالسلام در این بخش زیباتر از احسان و بخشش بی منت ثروتمندان را در این میداند که که شخصی فقیر باشد، فقر هم به او فشار بیاورد ولی او به خاطر خدا، به خاطر توکلی که به خدا دارد لب باز نکند، آبرو فروشی نکند و از خدا درخواست کمک کند.
❎ اتکاء به غیر خدا شرک است:
اگر نیازمندان دست حاجت به سوى اغنیا دراز کنند و خود را در برابر آنان ذلیل و خوار نمایند از یک سو شخصیت خود را پایمال کرده اند و از سوى دیگر به جاى این که به خدا پناه ببرند به غیر خدا پناه برده اند و این نوعى شرک خفى است.
🔺حضرت در حکمت ۲۲۸ فرمود:
مَنْ أَتَى غَنِیاً فَتَوَاضَعَ لَهُ لِغِنَاهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ
کسى که به سراغ ثروتمندى براى ثروتش برود و در برابر او تواضع کند دو سوم دینش از دست رفته است.
✍️ ایمان داراى سه رکن است: معرفت قلبى، اقرار زبانى و عمل به ارکان.
کسى که در برابر چنین ثروتمندى خضوع مى کند در واقع اقرار زبانى به توحید را با کلمات تملق آمیزش درهم شکسته و همچنین خضوعى که باید در برابر ذات پاک پروردگار داشته باشد به وسیله خضوع در مقابل این ثروتمند، به شرک آلوده کرده است. بنابراین، دو رکن از ارکان ایمان را بر باد داده هرچند ایمان قلبى او محفوظ مانده باشد.
❇️ثروتمند بخشنده دو اجر میگیرد:
🔺 در روایت داریم:
ذَکَرَ رَجُلٌ عِنْدَ أَبِى عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) الاَْغْنِیاءَ وَ وَقَعَ فِیهِمْ
مردى نزد امام صادق علیهالسلام سخن از اغنیا به میان آورد و درباره آن ها بدگویى کرد.
فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) اسْکُتْ فَإِنَّ الْغَنِى إِذَا کَانَ وَصُولاً لِرَحِمِهِ بَارّاً بِإِخْوَانِهِ أَضْعَفَ اللَّهُ لَهُ الاَْجْرَ ضِعْفَینِ
امام علیهالسلام فرمود: ساکت باش، اگر غنى صله رحم به جا آورد و به برادران دینى خود نیکى کند خداوند اجر او را دو چندان خواهد داد.
لاَِنَّ اللَّهَ یقُولُ وَما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِى تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِى الْغُرُفاتِ آمِنُون
زیرا در قرآن مجید فرموده: اموال و اولادتان شما را به ما نزدیک نمى کند مگر کسى که ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد که پاداش آن ها به دلیل اعمالشان دو چندان است و در غرفه هاى بهشتى در امنیت خواهند بود.
❇️بخشش بی مانند امام مجتبی:
در روایت داریم مردى خدمت امام مجتبی رسید و اظهار فقر و پریشانى فراوان کرد و این دو بیت شعر را براى بیان نهایت فقر و درماندگى خود تقدیم نمود:
لَمْ یَبْقَ لِى شیءٌ یُباعُ بِدِرْهَم * یَکْفِیکَ مَنظَرُ حالَتى عَن مُخبَرى
چیزى در بساط من باقى نمانده که حتى یک درهم ارزش داشته باشد. نگاه به چهره من کافى است و نیازى به خبر دادن نیست (به تعبیر فارسی رنگ رخساره خبر میدهد از سر درون)
إلاّ بَقایا ماءِ وَجهٍ صُنْتُه * ألاّ یُباعَ وقَد وجَدتُک مُشتَرى
تنها چیزى که باقى مانده آبرویم است که آن را هرگز نفروخته ام ولى اکنون تو را مشترى یافتم و مى خواهم به تو بفروشم.
امام مجتبى(علیه السلام) وکیل خویش را طلبید و فرمود:
چقدر مال نزد توست؟
عرض کرد:
دوازده هزار درهم.
فرمود:
همه آن را به این مرد فقیر بده، من از او شرمنده ام.
عرض کرد:
چیزى براى مخارج روزانه نمى ماند.
فرمود:
آن را به این مرد فقیر بده و حسن ظن به خدا داشته باش، خداوند جبران مى کند.
سپس امام(علیه السلام) آن مرد فقیر را طلبید و پول ها را به او داد و این دو بیت شعر را در جواب اشعارش فرمود:
عاجَلْتَنا فأتاک وابِلُ بِرّنا * طَلاًّ ولو أمهَلْتَنا لم تُمطِرِ
به سراغ ما آمدى و باران فیض ما به سراغ تو آمد و اگر دیر آمده بودى شرمنده مى شدیم.
فَخُذِ القَلیلَ وک ن کأنَّک لم تَبِع * ما صُنْتَهُ وکأنّنا لم نَشْتَرى
با این حال این مقدار کم را بگیر و چنان باش که گویى آبرویت را که محفوظ مى داشتى به ما نفروختى و ما هم از تو چیزى نخریدیم.
✅در فقر، عزتمند باشیم:
جَاءَ ابْنٌ لِسُلَیْمَانَ بْنِ عَبْدِالْمَلِکِ فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ طَاوُسِ الْیَمَانِیِّ، فَلَمْ یَلْتَفِتْ إِلَیْهِ
پسر سلیمان بن عبدالملک خلیفه اموی آمد و کنار طاووس یمانی نشست، ولی طاووس به سوی او توجهی نکرد.
فَقِیلَ لَهُ: جَلَسَ إِلَیْکَ ابْنُ الْخَلِیفَهِ فَلَمْ تَلْتَفِتْ إِلَیْهِ؟
به طاووس گفته شد: پسر خلیفه نزد تو نشست، پس چرا به او توجه نکردی؟
فَقَالَ: أَرَدْتُ أَنْ یَعْلَمَ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى عِبَادًا یَزْهَدُونَ فِیمَا فِی یَدَیْهِ.
گفت: خواستم بداند که خداوند متعال بندگانی دارد که به مال و مقام و پول این افراد بیرغبت هستند.
✳️خواهش هنگام نیاز و پرخاش هنگام توانگری:
در حکمت ۴۰۶ امیرالمومنین در مورد زیبا و زیباتر سخن گفتند و در نامه ۳۱ همین موضوع با عنوان “زشت و زشت تر” مطرح شده است:
وَ اعْلَمْ یَا بُنَیَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ، رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاکَ
پسرم! بدان که «رزق و روزى» بر دو گونه است: یک نوع آن است که به جستجوى آن برمى خیزى و نوع دیگرى آن که او به سراغ تو خواهد آمد حتى اگر به دنبالش نروى خود به دنبال تو مى آید؛
مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَهِ وَ الْجَفَاءَ عِنْدَ الْغِنَى
چه زشت است خضوع در برابر دیگران به هنگام نیاز و جفا و خشونت به هنگام بى نیازى و توانگرى.
✍️حضرت فرمود اگر ثروتمندی متواضع باش و اگر فقیری عزیز باش و خود را خوار نکن.
✳️زیبا و زیباتر در روایتی دیگر:
امیرالمؤمنین علیهالسلام:
سِتـَّهُ أَشْیاءَ حَسَنٌ وَلکِنَّها مِنْ سِتـَّهٍ أَحْسَنُ
شش چیز نیکوست، ولى از شش کس نیکوتر است.
1⃣العـَـدْلُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الاُْمـَراءِ أَحْسَنُ
عدل و داد نیکوست، ولى از زمامداران و امیران نیکوتر است.
2⃣ الصَّبـْرُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الْفـُـقَراء أَحْسَنُ
صبر و بردبارى نیکوست، امّا از فقرا نیکوتر است.
3⃣ وَالْوَرَعُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الْعُـلَماءِ أَحْسَنُ
پارسایى و تقوا نیکوست، امّا از علما و دانشمندان نیکوتر است.
4⃣ وَالسَّخاءُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الاَْغْنِیاءِ أَحْسَنُ
سخاوت و بخشش نیکوست، ولى از ثروتمندان نیکوتر است.
5⃣وَالتـَّوْبَهُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الشَّبابِ أَحْسَنُ
توبه و به سوى خدا برگشتن نیکو و زیباست، امّا از جوانان زیباتر است.
6⃣وَالْحَیاءُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ النِّساءِ أَحْسَنُ
حیا وعفت، نیکوست، ولى از زنان نیکوتر است.
💠مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ
چـه زیباسـت تواضع و فروتنى ثروتمندان در برابر فقرا، براى رسیدن به پاداش هاى الهى،
💠وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ، اتِّکَالًا عَلَى اللَّه
و از آن بهتر بى اعتنایى و بزرگ منشى مستمندان است در برابر اغنیا براى توکل بر خدا.
✅نکته اول:
این حکمت را امیرالمؤمنین علیهالسلام در خواب به کسی فرموده:
📚سید عبدالزهرا حسینی خطیب در مصادر نهج البلاغه و علامه شوشتری در بهج الصباغه شان صدور حکمت ۴۰۶ را اینگونه بیان میکنند:
در حالات شخصی به نام ” فتح بن شُخرف” آمده است که:
عَنْهُ أَنَّهُ خَتَمَ الْقُرْآنَ عَلَی جَبَلٍ بِأَنْطَاکِیَّهَ، فَرَأَی عَلِیًّا عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی الْمَنَامِ، فَسَأَلَهُ أَنْ یُعَلِّمَهُ کَلِمَهَ خَیْرٍ
او قرآن را بر کوهی در انطاکیه ختم کرد، پس شب امیرالمؤمنین را در خواب دید و از او درخواست کرد که کلمهای خیر و پندآموز به او بیاموزد.
قَالَ: فَبَسَطَ کَفَّهُ إِلَیَّ، فَإِذَا فِیهَا مَکْتُوبٌ سَطْرَانِ، فَإِذَا هُمَا
فتح بن شخرف میگوید: پس امیرالمومنین کف دستش را به سویم گشود، و در آن دو سطر نوشته شده بود.
مَا رَأَیْتُ أَحْسَنَ مِنْ تَوَاضُعِ الْغَنِیِّ لِلْفَقِیرِ یَطْلُبُ ثَوَابَ اللَّهِ، وَ أَحْسَنَ مِنْ ذَلِکَ تِیْهُ الْفَقِیرِ عَلَی الْغَنِیِّ ثِقَهً بِاللَّهِ
بهتر از تواضع ثروتمند در برابر فقیر برای طلب پاداش خدا ندیدهام، و بهتر از آن [هم] تکبر فقیر بر ثروتمند به سبب اعتماد به خدا ندیدهام.
فَقُلْتُ: زِدْنِی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ. قَالَ: فَبَسَطَ کَفَّهُ، فَإِذَا فِیهَا مَکْتُوبٌ
گفتم: ای امیرالمؤمنین، نکته دیگری نیز به من بفرمایید.: پس حضرت کف دستش را گشود و در آن نوشته شده بود.
کُنْتَ مَیِّتًا فَصِرْتَ حَیًّا، وَ عَنْ قَلِیلٍ تَعُودُ مَیِّتًا
مرده بودی، پس زنده شدی و به زودی دوباره مرده خواهی شد.
أَعْیا بِدَارِ الْفَنَاءِ بَیْتًا، فَابْنِ بِدَارِ الْبَقَاءِ بَیْتًا
خودت را با ساختن خانهای در سرای فنا به زحمت میاندازی، پس در سرای بقا خانهای بساز.
✍️جالب آنکه در هر چهار موردی که این جمله از امیرالمومنین رسیده است، همه در عالم رویا بوده اند.
✅نکته دوم:
راه بقاء ثروت و قدرت، دست برداشتن از تکبر و تسلیم در برابر خداست:
اینگونه نیست که اگر ثروتمندان در برابر فقرا تکبر به خرج دادند و به آنها کمکم نکردند، دارایی های آنها حفظ بشود. به هیچ وجه اینگونه نیست. امیرالمومنین در خطبه ۱۹۲ (خطبه قاصعه) که برای کبر شکنی و تعصب شکنی بیان شده است فرمود:
وَ لَقَدْ دَخَلَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ وَ مَعَهُ أَخُوهُ هَارُونُ عَلَى فِرْعَوْنَ وَ عَلَیْهِمَا مَدَارِعُ الصُّوفِ وَ بِأَیْدِیهِمَا الْعِصِیُّ
موسى بن عمران با برادرش هارون بر فرعون وارد شدند در حالى که پیراهنهاى بلند پشمین به تن داشتند و در دست هر کدام عصایى همچون عصاى چوپانها بود.
فَشَرَطَا لَهُ إِنْ أَسْلَمَ بَقَاءَ مُلْکِهِ وَ دَوَامَ عِزِّهِ؛
او را دعوت به سوى خداوند یگانه کردند و با او شرط کردند که اگر تسلیم فرمان خدا شود عزّت و قدرتش پایدار و حکومتش بر قرار خواهد بود
فَقَالَ أَ لَا تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَیْنِ یَشْرِطَانِ لِی دَوَامَ الْعِزِّ وَ بَقَاءَ الْمُلْکِ وَ هُمَا بِمَا تَرَوْنَ مِنْ حَالِ الْفَقْرِ وَ الذُّلِّ؟
ولى فرعون گفت: آیا از این دو نفر تعجّب نمى کنید که بقاى ملک و دوام عزّتم را تضمین مى کنند در حالى که فقر و ذلّت از سر و وضعشان مى بارد؟!
فَهَلَّا أُلْقِیَ عَلَیْهِمَا أَسَاوِرَهٌ مِنْ ذَهَبٍ؟ اگر راست مى گویند چرا دستبندهایى از طلا از سوى خدا به آنها داده نشده است؟
إِعْظَاماً لِلذَّهَبِ وَ جَمْعِهِ وَ احْتِقَاراً لِلصُّوفِ وَ لُبْسِهِ
این سخن را فرعون به جهت بزرگ شمردن طلا و گردآورى آن و تحقیر پشم و پوشیدن آن گفت:
در حالى که اگر خداوند سبحان مى خواست به هنگام مبعوث ساختن پیامبرانش درهاى گنجهاى طلا و معادن و باغهاى خرّم و سرسبز را به روى آنها بگشاید.
وَ لَکِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِی قُوَّهٍ فِی عَزَائِمِهِمْ
اما خداوند سبحان پیامبران خود را از نظر عزم و اراده، قوى ساخت.
✍️اگر کسی میخواهد بقای ملک و عزتش را داشته باشد باید تسلیم گوش به فرمان خدا باشد و نسبت به فقرا انفاق کند.
🔺همچنین در غرر الحکم آمده: بِخَفْضِ اَلْجَنَاحِ تَنْتَظِمُ اَلْأُمُورُ
با افتادگى کارها نظم و ترتیب پیدا مىکند.
✍️ اگر کسی خواست امورش سر و سامان پیدا کنند و در مسییر هموار بدون دردسر قرار بگیرد باید اهل تواضع باشد، مخصوصا این تواضع برای نیازمندان تاکید شده است.
✅نکته سوم:
حفظ حرمت سائل در هنگان بخشش، ضروری است:
👈فقیر را فرستاده خدا بداینم:
🔺حکمت ۳۰۴:
إِنَّ الْمِسْکِینَ رَسُولُ اللَّهِ، فَمَنْ مَنَعَهُ فَقَدْ مَنَعَ اللَّهَ وَ مَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَى اللَّهَ
مستمند، فرستاده خداست، کسى که از او دریغ دارد از خدا دریغ داشته و کسى که به او عطا کند به خداوند عطا کرده است.
👈صدقه قبل از سائل، به دست خدا میرسد:
🔺امیرالمؤمنین علیهالسلام:
تَصَدَّقْتُ یَوْماً بِدِینَارٍ فَقَالَ لِی رَسُولُ اللَّه أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ صَدَقَهَ الْمُؤْمِن لَا تَخْرُجُ مِنْ یَدِهِ حَتَّى تَفُکَّ بِهَا عَنْ لَحْیَیْ سَبْعِینَ شَیْطَاناً
روزی یک دینار صدقه دادم. پس رسول الله به من فرمود : آیا نمی دانی که صدقه مؤمن از دستش خارج نمی شود مگر اینکه از بین ۷۰ شیطان عبور کند.
وَ مَا تَقَعُ فِی یَد السَّائِلِ حَتَّى تَقَعَ فِی یَدِ الرَّبِّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى
و در دست سائل واقع نمی شود تا اینکه در دست پروردگار تبارک و تعالی واقع شود!
أَلَمْ تَقْرَأْ هَذِه الْآیَهَ أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبادِه و یَأْخُذُ الصَّدَقات
آیا این آیه را قرائت نکرده ای : « آیا نمی دانند که خداوند توبه را از بندگانش قبول می کند و صدقات را می گیرد.
👈نگهبان صدقات، خود خداست:
🔺امام صادق علیهالسلام:
إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ شَیْئاً إِلَّا وَ لَهُ خَازِنٌ یَخْزُنُهُ إِلَّا الصَّدَقَهَ فَإِنَّ الرَّبَّ یَلِیها بِنَفْسه
خداوند هیچ چیزی خلق نکرده است مگر اینکه یک نگهبان آن را نگهداری می کند به جز صدقه که همانا پرودگار آن را خودش به عهده می گیرد.
وَ کَانَ أَبِی إِذَا تَصَدَّقَ بِشَیْ ءٍ وَضَعَهُ فِی یَدِ السَّائِل ثُمَّ ارْتَجَعَهُ مِنْهُ فَقَبَّلَهُ و شَمَّهُ ثُمَّ رَدَّهُ فِی یَدِ السَّائِل
و پدرم وقتی که چیزی صدقه می داد، آن را در دست سائل می گذاشت و سپس آن را از او پس می گرفت و آن را می بوسید و آن را می بوئید و سپس دوباره به دست سائل بر می گرداند.
و ذَلِک أَنَّهَا تَقَعُ فِی یَد اللَّهِ قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِی یَد السَّائِل فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُقَبِّلَهَا إِذْ وَلِیَهَا اللَّه
و این به آن علت است که صدقه در دست خدا قرار می گیرد قبل از اینکه در دست سائل قرار گیرد، پس دوست داشتم که آن را ببوسم از این جهت که خداوند عهده دار گرفتن آن است!
بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمت ها
۱۴۰۱/۰۷/۰۱ــ۳۰ ربیع الاول
💢حکمت ۴۰۶💢
وَ قَالَ (علیه السلام): مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ؛ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ، اتِّکَالًا عَلَى اللَّه.
و امام (علیهالسلام) فرمود: چه نیکوست فروتنى توانگران در برابر بینوایان، براى به دست آوردن خشنودى خداوند، و نیکوتر از آن، مناعت بینوایان است در برابر توانگران به سبب توکلى که بر خداى دارند.
💠وَ قَالَ (علیه السلام): مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ
امام علی علیهالسلام:چـه زیباسـت تواضع و فروتنى ثروتمندان در برابر فقرا، براى رسیدن به پاداش هاى الهى؛
💠 وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ، اتِّکَالًا عَلَى اللَّه
و از آن بهتر بى اعتنایى و بزرگ منشى مستمندان است در برابر اغنیا براى توکل بر خدا.
✍️اگر به این سخن امیرالمؤمنین در مورد فقر و ثروتمندی جامه عمل بپوشانیم،اولا عزت به دست میآید. (هم ثروتمند و هم فقیر عزیز زندگی میکند)، و دوما بسیاری از مشکلات اقتصادی جامعه حل خواهد شد.
🔹«تیه» در لغت به دو معنا آمده است:
۱_سرگردانى؛ همان گونه که خداوند در قرآن مجید درباره قوم بنى اسرائیل و سرگردانى آن ها در صحراى سینا به مدت چهل سال مى فرماید:
أَرْبَعِینَ سَنَهً یَتِیهُونَ فِى الاَْرْضِ
۲_ تکبر و بزرگ منشى و بى اعتنایى . مقصود امام در این حکمت همین معنا است.
✅حضرت در این حکمت در مورد زیبا و زیبا تر دو توصیه میکند، توصیه های زیبایی که هم عزت آفرین است، هم باعث برطرف شدن مشکلات اقتصادی جامعه میشود.
چه چیزی است که باعث تباهى جامعه و شکاف وسیع طبقاتى مى شود:
تکبر صاحبان ثروت و خضوع ذلت بار مستمندان در برابر آنها. در واقع این دو رذیله اخلاقى علاوه بر این که چهره جامعه انسانى را زشت و نفرت انگیز مى کند سرچشمه انواع نابسامانى ها، عداوت ها و کینه ها و بى ثباتى هاست.
✳️شکاف طبقاتی و آفات فراوان آن:
📚در کتاب منهاج البراعه آمده:
إِنَّ الْقِسْمَ الْبَشَرَ بِالْغِنَى وَ الْفَقْرِ إِلَى طَبَقَتَیْنِ مُتَفَاوِتَیْنِ مُتَبَاعِدَتَیْنِ، وَ مِنْ هَذَا الْاِنْقِسَامِ یَتَوَلَّدُ مَفَاسِدُ اجْتِمَاعِیَّهٌ کَثِیرَهٌ مِنَ الظُّلْمِ وَ الطُّغْیَانِ وَ الْکِبْرِ وَ الْعِصْیَانِ
به راستی که تقسیم کردن انسانها به دلیل ثروت و فقر به دو طبقه نابرابر و دور از هم، و از این تقسیمبندی، مفاسد اجتماعی زیادی مانند ستم، سرکشی، تکبر و نافرمانی پدید میآید،
وَ مِنْ أَهَمِّ مَفَاسِدِ الْإِنْسَانِیَّهِ وَ الدِّینِیَّهِ وَ خُصُوصًا الدِّینِ الْإِسْلَامِیِّ مَحْوُ الْمُفَارَقَاتِ وَ نَفْیُ الطَّبَقَاتِ وَ سَوْقُ الْبَشَرِ إِلَى مُجْتَمَعٍ أُخَوِیٍّ مَلُوَّهُ الْمُوَاسَاهُ وَ الْمُسَاوَاهُ
و از مهمترین مفاسد مخالف انسانیت و دین، و به ویژه دین اسلام، زدودن تبعیضها و نفی طبقات اجتماعی و راندن انسانها به سوی جامعهای برادرانه است که ویژگیهای آن دلسوزی و برابری است.
💠مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ
چـه زیباسـت تواضع و فروتنى ثروتمندان در برابر فقرا، براى رسیدن به پاداش هاى الهى.
✍️حضرت در جمله اول، اغنیا و ثروتمندان را به تواضع دعوت مى کند و به آن ها مژده پاداش الهى مى دهد.
❇️تواضع در عمل باید باشد:
وقتى افرادى که امکانات مالى فراوان دارند در برابر نیازمندان تواضع کنند یعنی به درد دل آن ها گوش فرا دهند و مشکلاتشان را تا آن جا که در توان دارند حل کنند، کینه ها تبدیل به دوستى، و فاصله ها مبدل به نزدیکى خواهد شد و اغنیا علاوه بر پاداش هاى الهى آرامشى نیز در این جهان خواهند داشت که زندگى را براى آن ها شیرین مى کند.
✍️ تواضع از سوى هر کسى زیباست ولى از سوى اغنیا و ثروتمندان زیباتر است چراکه نشان مى دهد آن ها به سبب ثروت، بر مرکب غرور سوار نشده اند و خود را گم نکرده اند و این فضیلت بزرگى است که به هنگام فزونى نعمت هاى الهى، انسان خود را فراموش نکند.
✅بخشش اغنیا، رعایت حق الله است:
اغنیا نباید فراموش کنند که همه اموال و ثروت ها از آنِ خداست و همه ما نمایندگان و خلفاى او در استفاده از آن اموال هستیم همان گونه که قرآن مجید در آیه ۷ سوره حدید مى فرماید:
وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُّسْتَخْلَفِینَ فِیهِ
انفاق کنید از آنچه خداوند شما را نماینده خود در آن قرار داده است.
✍️مثل الان که در صورت ناتوانی یا نبود فرصت کسی را برای انجام امور مالی وکیل میگیریم. به تعبیر قرآن ثروتمند وکیل خداست.
✳️رعایت عزت فقرا تا این حد لازم است:
🔺امام صادق علیهالسلام به اسحاق بن عمار فرمود:
یا إِسْحَاقُ، کیفَ تَصْنَعُ بِزَکاهِ مَالِک إِذَا حَضَرَتْ؟
ای اسحاق، وقتی که می خواهی زکات مالت را بدهی، چگونه می دهی؟
فَقُلْتُ: یأْتُونِّی إِلَی الْمَنْزِلِ فَأُعْطِیهِمْ
من عرض کردم: مستحقین را خبر می کنم می آیند به منزل من، در آنجا سهم هر کدام را می دهم،
فَقَالَ: أَرَاک یا إِسْحَاقُ قَدْ أَذْلَلْتَ الْمُؤْمِنِینَ، فَإِیاک إِیاک
فرمود: ای اسحاق، می بینم که مؤمنان را ذلیل می کنی؟ مبادا این کار را بکنی،
إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یقُولُ: مَنْ أَذَلَّ بِی وَلِیاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِی بِالْمُحَارَبَهِ
زیرا خداوند فرموده: هر کس ولی مرا خوار و ذلیل کند، با من به جنگ برخاسته است.
✍️کمک به فقرا وظیفه ثروتمندان است ولی باید عزت فقیر نیز از بین نرود.
ثروتمند باید متواضع باشد، خودش به در خانه فقیر برود و با احترام کمک را به او برساند، چرا که حضور فرد ثروتمند بر در خانه فقیر و دیدن شدت فقر باعث میشود کمک بیشتری صورت بگیرد ، نسبت به زمانی که هزینه را کارت به کارت میکند و یا فقیر نزد او میآید.
❇️ نه ذلت درخواست به فقرا بدهید، نه رنج شکر را:
📚در تاریخ بغداد آمده است:
شخص ثروتمندی بود که هر گاه نیازمندان برای ابراز حاجت به در خانهی او می آمدند، او غلامش را دم در میفرستاد تا نیازمندان نخواهند با شرمندگی درخواستشان را به خود او بگویند. وقتی پول را به آنها میداد. آنها درخواست ملاقات و تشکر میکردند. او به غلامش میگفت: أَقْرِئْهُمْ سَلَامِی وَ قُلْ لَهُمْ إِنِّی رَفَعْتُ عَنْکُمْ ذُلَّ الْمَسْأَلَهِ فَلَا أُحمِّلُکُمْ مُؤُونَهَ الشُّکْرِ
سلام مرا به ایشان برسان و به آنان بگو: من خواری درخواست کردن را از دوش شما برداشتم، پس الان زحمت تشکر کردن را به دوشتان نمیگذارم.
💠مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ
💠وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ، اتِّکَالًا عَلَى اللَّه
و از آن بهتر بى اعتنایى و بزرگ منشى مستمندان است در برابر اغنیا براى توکل بر خدا.
✅زیباتر از زیبایی:
امیرالمومنین علی علیهالسلام در این بخش زیباتر از احسان و بخشش بی منت ثروتمندان را در این میداند که که شخصی فقیر باشد، فقر هم به او فشار بیاورد ولی او به خاطر خدا، به خاطر توکلی که به خدا دارد لب باز نکند، آبرو فروشی نکند و از خدا درخواست کمک کند.
❎ اتکاء به غیر خدا شرک است:
اگر نیازمندان دست حاجت به سوى اغنیا دراز کنند و خود را در برابر آنان ذلیل و خوار نمایند از یک سو شخصیت خود را پایمال کرده اند و از سوى دیگر به جاى این که به خدا پناه ببرند به غیر خدا پناه برده اند و این نوعى شرک خفى است.
🔺حضرت در حکمت ۲۲۸ فرمود:
مَنْ أَتَى غَنِیاً فَتَوَاضَعَ لَهُ لِغِنَاهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ
کسى که به سراغ ثروتمندى براى ثروتش برود و در برابر او تواضع کند دو سوم دینش از دست رفته است.
✍️ ایمان داراى سه رکن است: معرفت قلبى، اقرار زبانى و عمل به ارکان.
کسى که در برابر چنین ثروتمندى خضوع مى کند در واقع اقرار زبانى به توحید را با کلمات تملق آمیزش درهم شکسته و همچنین خضوعى که باید در برابر ذات پاک پروردگار داشته باشد به وسیله خضوع در مقابل این ثروتمند، به شرک آلوده کرده است. بنابراین، دو رکن از ارکان ایمان را بر باد داده هرچند ایمان قلبى او محفوظ مانده باشد.
❇️ثروتمند بخشنده دو اجر میگیرد:
🔺 در روایت داریم:
ذَکَرَ رَجُلٌ عِنْدَ أَبِى عَبْدِاللَّهِ(علیه السلام) الاَْغْنِیاءَ وَ وَقَعَ فِیهِمْ
مردى نزد امام صادق علیهالسلام سخن از اغنیا به میان آورد و درباره آن ها بدگویى کرد.
فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) اسْکُتْ فَإِنَّ الْغَنِى إِذَا کَانَ وَصُولاً لِرَحِمِهِ بَارّاً بِإِخْوَانِهِ أَضْعَفَ اللَّهُ لَهُ الاَْجْرَ ضِعْفَینِ
امام علیهالسلام فرمود: ساکت باش، اگر غنى صله رحم به جا آورد و به برادران دینى خود نیکى کند خداوند اجر او را دو چندان خواهد داد.
لاَِنَّ اللَّهَ یقُولُ وَما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِى تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِى الْغُرُفاتِ آمِنُون
زیرا در قرآن مجید فرموده: اموال و اولادتان شما را به ما نزدیک نمى کند مگر کسى که ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد که پاداش آن ها به دلیل اعمالشان دو چندان است و در غرفه هاى بهشتى در امنیت خواهند بود.
❇️بخشش بی مانند امام مجتبی:
در روایت داریم مردى خدمت امام مجتبی رسید و اظهار فقر و پریشانى فراوان کرد و این دو بیت شعر را براى بیان نهایت فقر و درماندگى خود تقدیم نمود:
لَمْ یَبْقَ لِى شیءٌ یُباعُ بِدِرْهَم * یَکْفِیکَ مَنظَرُ حالَتى عَن مُخبَرى
چیزى در بساط من باقى نمانده که حتى یک درهم ارزش داشته باشد. نگاه به چهره من کافى است و نیازى به خبر دادن نیست (به تعبیر فارسی رنگ رخساره خبر میدهد از سر درون)
إلاّ بَقایا ماءِ وَجهٍ صُنْتُه * ألاّ یُباعَ وقَد وجَدتُک مُشتَرى
تنها چیزى که باقى مانده آبرویم است که آن را هرگز نفروخته ام ولى اکنون تو را مشترى یافتم و مى خواهم به تو بفروشم.
امام مجتبى(علیه السلام) وکیل خویش را طلبید و فرمود:
چقدر مال نزد توست؟
عرض کرد:
دوازده هزار درهم.
فرمود:
همه آن را به این مرد فقیر بده، من از او شرمنده ام.
عرض کرد:
چیزى براى مخارج روزانه نمى ماند.
فرمود:
آن را به این مرد فقیر بده و حسن ظن به خدا داشته باش، خداوند جبران مى کند.
سپس امام(علیه السلام) آن مرد فقیر را طلبید و پول ها را به او داد و این دو بیت شعر را در جواب اشعارش فرمود:
عاجَلْتَنا فأتاک وابِلُ بِرّنا * طَلاًّ ولو أمهَلْتَنا لم تُمطِرِ
به سراغ ما آمدى و باران فیض ما به سراغ تو آمد و اگر دیر آمده بودى شرمنده مى شدیم.
فَخُذِ القَلیلَ وک ن کأنَّک لم تَبِع * ما صُنْتَهُ وکأنّنا لم نَشْتَرى
با این حال این مقدار کم را بگیر و چنان باش که گویى آبرویت را که محفوظ مى داشتى به ما نفروختى و ما هم از تو چیزى نخریدیم.
✅در فقر، عزتمند باشیم:
جَاءَ ابْنٌ لِسُلَیْمَانَ بْنِ عَبْدِالْمَلِکِ فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ طَاوُسِ الْیَمَانِیِّ، فَلَمْ یَلْتَفِتْ إِلَیْهِ
پسر سلیمان بن عبدالملک خلیفه اموی آمد و کنار طاووس یمانی نشست، ولی طاووس به سوی او توجهی نکرد.
فَقِیلَ لَهُ: جَلَسَ إِلَیْکَ ابْنُ الْخَلِیفَهِ فَلَمْ تَلْتَفِتْ إِلَیْهِ؟
به طاووس گفته شد: پسر خلیفه نزد تو نشست، پس چرا به او توجه نکردی؟
فَقَالَ: أَرَدْتُ أَنْ یَعْلَمَ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى عِبَادًا یَزْهَدُونَ فِیمَا فِی یَدَیْهِ.
گفت: خواستم بداند که خداوند متعال بندگانی دارد که به مال و مقام و پول این افراد بیرغبت هستند.
✳️خواهش هنگام نیاز و پرخاش هنگام توانگری:
در حکمت ۴۰۶ امیرالمومنین در مورد زیبا و زیباتر سخن گفتند و در نامه ۳۱ همین موضوع با عنوان “زشت و زشت تر” مطرح شده است:
وَ اعْلَمْ یَا بُنَیَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ، رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاکَ
پسرم! بدان که «رزق و روزى» بر دو گونه است: یک نوع آن است که به جستجوى آن برمى خیزى و نوع دیگرى آن که او به سراغ تو خواهد آمد حتى اگر به دنبالش نروى خود به دنبال تو مى آید؛
مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَهِ وَ الْجَفَاءَ عِنْدَ الْغِنَى
چه زشت است خضوع در برابر دیگران به هنگام نیاز و جفا و خشونت به هنگام بى نیازى و توانگرى.
✍️حضرت فرمود اگر ثروتمندی متواضع باش و اگر فقیری عزیز باش و خود را خوار نکن.
✳️زیبا و زیباتر در روایتی دیگر:
امیرالمؤمنین علیهالسلام:
سِتـَّهُ أَشْیاءَ حَسَنٌ وَلکِنَّها مِنْ سِتـَّهٍ أَحْسَنُ
شش چیز نیکوست، ولى از شش کس نیکوتر است.
1⃣العـَـدْلُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الاُْمـَراءِ أَحْسَنُ
عدل و داد نیکوست، ولى از زمامداران و امیران نیکوتر است.
2⃣ الصَّبـْرُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الْفـُـقَراء أَحْسَنُ
صبر و بردبارى نیکوست، امّا از فقرا نیکوتر است.
3⃣ وَالْوَرَعُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الْعُـلَماءِ أَحْسَنُ
پارسایى و تقوا نیکوست، امّا از علما و دانشمندان نیکوتر است.
4⃣ وَالسَّخاءُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الاَْغْنِیاءِ أَحْسَنُ
سخاوت و بخشش نیکوست، ولى از ثروتمندان نیکوتر است.
5⃣وَالتـَّوْبَهُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ الشَّبابِ أَحْسَنُ
توبه و به سوى خدا برگشتن نیکو و زیباست، امّا از جوانان زیباتر است.
6⃣وَالْحَیاءُ حَسَنٌ وَهُوَ مِنَ النِّساءِ أَحْسَنُ
حیا وعفت، نیکوست، ولى از زنان نیکوتر است.
💠مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ
چـه زیباسـت تواضع و فروتنى ثروتمندان در برابر فقرا، براى رسیدن به پاداش هاى الهى،
💠وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ، اتِّکَالًا عَلَى اللَّه
و از آن بهتر بى اعتنایى و بزرگ منشى مستمندان است در برابر اغنیا براى توکل بر خدا.
✅نکته اول:
این حکمت را امیرالمؤمنین علیهالسلام در خواب به کسی فرموده:
📚سید عبدالزهرا حسینی خطیب در مصادر نهج البلاغه و علامه شوشتری در بهج الصباغه شان صدور حکمت ۴۰۶ را اینگونه بیان میکنند:
در حالات شخصی به نام ” فتح بن شُخرف” آمده است که:
عَنْهُ أَنَّهُ خَتَمَ الْقُرْآنَ عَلَی جَبَلٍ بِأَنْطَاکِیَّهَ، فَرَأَی عَلِیًّا عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی الْمَنَامِ، فَسَأَلَهُ أَنْ یُعَلِّمَهُ کَلِمَهَ خَیْرٍ
او قرآن را بر کوهی در انطاکیه ختم کرد، پس شب امیرالمؤمنین را در خواب دید و از او درخواست کرد که کلمهای خیر و پندآموز به او بیاموزد.
قَالَ: فَبَسَطَ کَفَّهُ إِلَیَّ، فَإِذَا فِیهَا مَکْتُوبٌ سَطْرَانِ، فَإِذَا هُمَا
فتح بن شخرف میگوید: پس امیرالمومنین کف دستش را به سویم گشود، و در آن دو سطر نوشته شده بود.
مَا رَأَیْتُ أَحْسَنَ مِنْ تَوَاضُعِ الْغَنِیِّ لِلْفَقِیرِ یَطْلُبُ ثَوَابَ اللَّهِ، وَ أَحْسَنَ مِنْ ذَلِکَ تِیْهُ الْفَقِیرِ عَلَی الْغَنِیِّ ثِقَهً بِاللَّهِ
بهتر از تواضع ثروتمند در برابر فقیر برای طلب پاداش خدا ندیدهام، و بهتر از آن [هم] تکبر فقیر بر ثروتمند به سبب اعتماد به خدا ندیدهام.
فَقُلْتُ: زِدْنِی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ. قَالَ: فَبَسَطَ کَفَّهُ، فَإِذَا فِیهَا مَکْتُوبٌ
گفتم: ای امیرالمؤمنین، نکته دیگری نیز به من بفرمایید.: پس حضرت کف دستش را گشود و در آن نوشته شده بود.
کُنْتَ مَیِّتًا فَصِرْتَ حَیًّا، وَ عَنْ قَلِیلٍ تَعُودُ مَیِّتًا
مرده بودی، پس زنده شدی و به زودی دوباره مرده خواهی شد.
أَعْیا بِدَارِ الْفَنَاءِ بَیْتًا، فَابْنِ بِدَارِ الْبَقَاءِ بَیْتًا
خودت را با ساختن خانهای در سرای فنا به زحمت میاندازی، پس در سرای بقا خانهای بساز.
✍️جالب آنکه در هر چهار موردی که این جمله از امیرالمومنین رسیده است، همه در عالم رویا بوده اند.
✅نکته دوم:
راه بقاء ثروت و قدرت، دست برداشتن از تکبر و تسلیم در برابر خداست:
اینگونه نیست که اگر ثروتمندان در برابر فقرا تکبر به خرج دادند و به آنها کمکم نکردند، دارایی های آنها حفظ بشود. به هیچ وجه اینگونه نیست. امیرالمومنین در خطبه ۱۹۲ (خطبه قاصعه) که برای کبر شکنی و تعصب شکنی بیان شده است فرمود:
وَ لَقَدْ دَخَلَ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ وَ مَعَهُ أَخُوهُ هَارُونُ عَلَى فِرْعَوْنَ وَ عَلَیْهِمَا مَدَارِعُ الصُّوفِ وَ بِأَیْدِیهِمَا الْعِصِیُّ
موسى بن عمران با برادرش هارون بر فرعون وارد شدند در حالى که پیراهنهاى بلند پشمین به تن داشتند و در دست هر کدام عصایى همچون عصاى چوپانها بود.
فَشَرَطَا لَهُ إِنْ أَسْلَمَ بَقَاءَ مُلْکِهِ وَ دَوَامَ عِزِّهِ؛
او را دعوت به سوى خداوند یگانه کردند و با او شرط کردند که اگر تسلیم فرمان خدا شود عزّت و قدرتش پایدار و حکومتش بر قرار خواهد بود
فَقَالَ أَ لَا تَعْجَبُونَ مِنْ هَذَیْنِ یَشْرِطَانِ لِی دَوَامَ الْعِزِّ وَ بَقَاءَ الْمُلْکِ وَ هُمَا بِمَا تَرَوْنَ مِنْ حَالِ الْفَقْرِ وَ الذُّلِّ؟
ولى فرعون گفت: آیا از این دو نفر تعجّب نمى کنید که بقاى ملک و دوام عزّتم را تضمین مى کنند در حالى که فقر و ذلّت از سر و وضعشان مى بارد؟!
فَهَلَّا أُلْقِیَ عَلَیْهِمَا أَسَاوِرَهٌ مِنْ ذَهَبٍ؟ اگر راست مى گویند چرا دستبندهایى از طلا از سوى خدا به آنها داده نشده است؟
إِعْظَاماً لِلذَّهَبِ وَ جَمْعِهِ وَ احْتِقَاراً لِلصُّوفِ وَ لُبْسِهِ
این سخن را فرعون به جهت بزرگ شمردن طلا و گردآورى آن و تحقیر پشم و پوشیدن آن گفت:
در حالى که اگر خداوند سبحان مى خواست به هنگام مبعوث ساختن پیامبرانش درهاى گنجهاى طلا و معادن و باغهاى خرّم و سرسبز را به روى آنها بگشاید.
وَ لَکِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِی قُوَّهٍ فِی عَزَائِمِهِمْ
اما خداوند سبحان پیامبران خود را از نظر عزم و اراده، قوى ساخت.
✍️اگر کسی میخواهد بقای ملک و عزتش را داشته باشد باید تسلیم گوش به فرمان خدا باشد و نسبت به فقرا انفاق کند.
🔺همچنین در غرر الحکم آمده: بِخَفْضِ اَلْجَنَاحِ تَنْتَظِمُ اَلْأُمُورُ
با افتادگى کارها نظم و ترتیب پیدا مىکند.
✍️ اگر کسی خواست امورش سر و سامان پیدا کنند و در مسییر هموار بدون دردسر قرار بگیرد باید اهل تواضع باشد، مخصوصا این تواضع برای نیازمندان تاکید شده است.
✅نکته سوم:
حفظ حرمت سائل در هنگان بخشش، ضروری است:
👈فقیر را فرستاده خدا بداینم:
🔺حکمت ۳۰۴:
إِنَّ الْمِسْکِینَ رَسُولُ اللَّهِ، فَمَنْ مَنَعَهُ فَقَدْ مَنَعَ اللَّهَ وَ مَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَى اللَّهَ
مستمند، فرستاده خداست، کسى که از او دریغ دارد از خدا دریغ داشته و کسى که به او عطا کند به خداوند عطا کرده است.
👈صدقه قبل از سائل، به دست خدا میرسد:
🔺امیرالمؤمنین علیهالسلام:
تَصَدَّقْتُ یَوْماً بِدِینَارٍ فَقَالَ لِی رَسُولُ اللَّه أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ صَدَقَهَ الْمُؤْمِن لَا تَخْرُجُ مِنْ یَدِهِ حَتَّى تَفُکَّ بِهَا عَنْ لَحْیَیْ سَبْعِینَ شَیْطَاناً
روزی یک دینار صدقه دادم. پس رسول الله به من فرمود : آیا نمی دانی که صدقه مؤمن از دستش خارج نمی شود مگر اینکه از بین ۷۰ شیطان عبور کند.
وَ مَا تَقَعُ فِی یَد السَّائِلِ حَتَّى تَقَعَ فِی یَدِ الرَّبِّ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى
و در دست سائل واقع نمی شود تا اینکه در دست پروردگار تبارک و تعالی واقع شود!
أَلَمْ تَقْرَأْ هَذِه الْآیَهَ أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبادِه و یَأْخُذُ الصَّدَقات
آیا این آیه را قرائت نکرده ای : « آیا نمی دانند که خداوند توبه را از بندگانش قبول می کند و صدقات را می گیرد.
👈نگهبان صدقات، خود خداست:
🔺امام صادق علیهالسلام:
إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَخْلُقْ شَیْئاً إِلَّا وَ لَهُ خَازِنٌ یَخْزُنُهُ إِلَّا الصَّدَقَهَ فَإِنَّ الرَّبَّ یَلِیها بِنَفْسه
خداوند هیچ چیزی خلق نکرده است مگر اینکه یک نگهبان آن را نگهداری می کند به جز صدقه که همانا پرودگار آن را خودش به عهده می گیرد.
وَ کَانَ أَبِی إِذَا تَصَدَّقَ بِشَیْ ءٍ وَضَعَهُ فِی یَدِ السَّائِل ثُمَّ ارْتَجَعَهُ مِنْهُ فَقَبَّلَهُ و شَمَّهُ ثُمَّ رَدَّهُ فِی یَدِ السَّائِل
و پدرم وقتی که چیزی صدقه می داد، آن را در دست سائل می گذاشت و سپس آن را از او پس می گرفت و آن را می بوسید و آن را می بوئید و سپس دوباره به دست سائل بر می گرداند.
و ذَلِک أَنَّهَا تَقَعُ فِی یَد اللَّهِ قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِی یَد السَّائِل فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُقَبِّلَهَا إِذْ وَلِیَهَا اللَّه
و این به آن علت است که صدقه در دست خدا قرار می گیرد قبل از اینکه در دست سائل قرار گیرد، پس دوست داشتم که آن را ببوسم از این جهت که خداوند عهده دار گرفتن آن است!