🔺 حضرت در این حکمت پانزده صفت از صفات برجسته ای که انسان باید آنها را در خود ایجاد کند و مراقب آنها باشد را بیان میکند. این صفات و عمل به آنها بسیار تاثیر گذار و سازنده است.

🔻صفت ۱🔻

💠و قَالَ (علیه السلام): مَنْ نَظَرَ فِی عَیْبِ نَفْسِهِ اشْتَغَلَ عَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ هرکس به عیب خود بنگرد از عیبجویى دیگران بازمى ماند.

🔴 بى شک انسان بى عیب غیر از معصومان وجود ندارد. بعضى عیوب کمترى دارند و بعضى بیشتر،
بنابراین عقل و درایت ایجاب مى کند انسان به جاى اینکه به عیب دیگران بپردازد به اصلاح عیب خویش بپردازد.
اصولاً کسى که به اصلاح عیب خویش مى پردازد مجالى براى عیب جویى دیگران نمى بیند واگر مجالى هم داشته باشد شرم مى کند و به خود مى گوید: من با داشتن این عیوب چگونه به عیب جویى دیگران بپردازم. درخطبه ۱۷۶ فرمود :
طُوبَى لِمَنْ شَغَلَهُ عَیبُهُ عَنْ عُیوبِ النَّاسِ خوشا به حال کسى که اشتغالش به عیوب خود، او را از اشتغال به عیوب مردم بازدارد.
امیرمومنان على علیه السلام در حدیث دیگرى مى فرماید:
أَعْقَلُ النّاسِ مَنْ کانَ بِعَیْبِهِ بَصیراً وَعَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ ضَریراً
عاقل ترین مردم کسى است که بیناى عیب خود باشد و کور از عیب دیگران.

🟢امام صادق سلام الله علیه فرمود :
ثَلاثَهٌ فِى ظِلِّ عَرْشِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ یوْمَ لا ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ
سه گروه در سایه عرش خدا در روز قیامت هستند در آن روزى که سایه اى جز سایه او نیست .
رَجُلٌ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ
کسانى که عدالت را درمورد حقوق خود با دیگران رعایت مى کنند.
وَ رَجُلٌ لَمْ یُقَدِّمْ رِجْلاً وَ لَمْ یُوَخِّرْ رِجْلاً أُخْرَى حَتَّى یعْلَمَ أَنَّ ذَلِکَ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ رِضًى أَوْ سَخَطٌ
و کسانى که گامى جلو و گامى به عقب نمى گذارند مگر اینکه بدانند رضاى خدا در آن است یا خشم او.
وَرَجُلٌ لَمْ یعِبْ أَخَاهُ بِعَیبٍ حَتَّى ینْفِى ذَلِکَ الْعَیبَ مِنْ نَفْسِهِ
و کسانى که هیچ عیب را بر برادر خود نگیرند مگر اینکه نخست آن عیب را از خود دور سازند.
فَإِنَّهُ لا ینْفِى مِنْهَا عَیباً إِلاَّ بَدَا لَهُ عَیبٌ آخَرُ وَکَفَى بِالْمَرْءِ شُغُلاً بِنَفْسِهِ عَنِ النَّاسِ
زیرا انسان هیچ عیبى را برطرف نمى سازد مگر اینکه عیب دیگرى از خودش براى او ظاهر مى شود و این کار او را از پرداختن به عیوب دیگران بازمى دارد.

🟠حضرت درحکمت ۳۵۳ فرمود:
أَکْبَرُ الْعَیْبِ، أَنْ تَعِیبَ مَا فِیکَ مِثْلُهُ. بزرگترین عیب آن است که آنچه را در خود توست براى دیگران عیب بشمارى.
اگر فرض کنیم دو نفر یک عیب را دقیقا مثل هم دارند، حضرت میفرماید عیب تو از عیب دیگری بزرگ تر است
(با اینکه هر دو یک عیب و به یک اندازه هستند) علت آن است که این شخص علاوه بر عیب خودش یک روحیه عیب جویی دارد که این هم میشود عیب دوم و عیب را بزرگتر میکند.

🔴سزاوار و سزاوارترین افراد به پرده پوشی عیوب افراد است.
در نامه ۵۳ فرمود:
فَإِنَّ فِی النَّاسِ عُیُوباً الْوَالِی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا
در غالب مردم عیوبى وجود دارد که از نظرها پنهان است و والى از همه سزاوارتر است که آنها را بپوشاند،
فَلاَ تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْکَ مِنْهَا
بنابراین لازم است عیوبى را که بر تو پنهان است آشکار نسازى.
فَإِنَّمَا عَلَیْکَ تَطْهِیرُ مَا ظَهَرَ لَکَ، وَاللهُ یَحْکُمُ عَلَى مَا غَابَ عَنْکَ
وظیفه تو تنها این است که آنچه را بر تو ظاهر گشته اصلاح کنى و آنچه از تو مخفى مانده خدا درباره آن داورى مى کند.
فَاسْتُرِ الْعَوْرَهَ مَا اسْتَطَعْتَ یَسْتُرِ اللهُ مِنْکَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِیَّتِکَ
تا آنجا که در توان دارى عیب پوشى کن تا خدا عیوب تو را که دوست دارى از رعیتت پنهان باشد، بپوشاند.
حاکم سزاورترین است، ولی همه مردم نیز در پوشاندن عیوب دیگران وظیفه دارند.
ثمره پرده پوشی از عیوب دیگران به خود انسان بر میگردد و خدا پرده پوشی میکند بر عیوب انسان.

🔻نکته:
انسان در هر مرحله ای که باشد، جا برای رشد دارد و پر از عیوب است.
فاصله ی بین هدف با چیزی که الان هستیم،‌ عیوب ماست.
عیوب منحصر به گناه نیست؛ مدارج معنوی که هنوز به آنها نرسیده ایم نیز عیوب ما هستند.
درحکمت ۲۵۷ فرمود:
یَا کُمَیْلُ مُرْ أَهْلَکَ أَنْ یَرُوحُوا فِی کَسْبِ الْمَکَارِمِ، وَ یُدْلِجُوا فِی حَاجَهِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ اى کمیل! خانواده‌ات را دستور ده که روزها در کسب فضایل و مکارم بکوشند وشامگاهان در انجام حوائج مردمى که در خوابند تلاش کنند..

📙به تعبیر اقبال لاهوری:
به ضرب تیشه بشکن بیستون را /
که فرصت اندک و گردون دو رنگ است
باید با تیشه و ابزار سخت‌کوشی بیستون را بشکنیم، زیرا زمان کم و دنیا ناپایدار است.
حکیمان را در این اندیشه بگذار/
شرر از تیشه خیزد یا ز سنگ است
فقط افراد حکیم و دانا هستند که میدانند جرقه وقتی حاصل میشود که تیشه ی سخت با کوه سخت برخورد میکند.
یعنی هم انسان باید سفت و محکم باشد، هم راه باید سختی و مشثقت داشته باشد تا جرقه‌ی رشد و کمال روشن شود.

🔻صفت ۲🔻

💠 و مَنْ رَضِیَ بِرِزْقِ اللَّهِ لَمْ یَحْزَنْ عَلَى مَا فَاتَهُ
و هرکس به آنچه خدا به او روزى داده راضى شود، بر آنچه از دست داده اندوهناک نمى گردد.

🟢 بسیارند کسانى که پیوسته به دلیل از دست دادن اموال یا مقامات خود، گرفتار غم و اندوهند و با اینکه زندگى نسبتآ مطلوبى دارند غم و اندوه همچون طوفانى زندگى آنها را مشوش مى سازد، در حالى که اگر قناعت پیشه مى کردند و به آنچه خدا به آنها داده بود راضى مى شدند، غم و اندوه از صفحه دل آنها برچیده مى شد و زندگى خوب و آرامى داشتند.

📙علامه شوشتری میفرماید:
“مَنْ رَضِیَ بِرِزْقِ اللَّهِ لَمْ یَحْزَنْ عَلَى مَا فَاتَهُ” لِأَنَّهُ یَعْلَمُ أَنَّ مَا فَاتَهُ لَمْ یَکُنْ رِزْقَهُ، فَلِمَ هُوَ یَحْزَنُ؟
زیرا او می‌داند آنچه از دستش رفته، روزی او نبوده است؛ پس چرا اندوهگین شود؟
انسان باید بداند بسیارى از امورى که از دست مى رود هیچگاه مقدر نبوده است که نصیب وى شود، پس چرا براى آنچه براى انسان مقدر نیست غمگین گردد.

🟠گوارایی زندگی به رضایت است.
حضرت در غرر الحکم فرمود:
إِنّ أَهْنَأَ النّاسِ شَیْئَا مَنْ کانَ بِما قَسَّمَ اللّهُ لَهُ راضِیا
آن کسی که به قسمتى که خدا براى او معیّن کرده، راضى است، گواراترین زندگى را دارد.

🔴آسایش دو گیتی وقت رضای مولاست. در غرر الحکم فرمود:
اِرْضِ تَسْتَرِحْ
راضى باش، آسوده خواهى بود.
در تمام نهج البلاغه، این چند جمله نیز در ادامه کلام حضرت آمده است:
مَنْ رَضِیَ بِرِزْقِ اللَّهِ لَمْ یَحْزَنْ عَلَى مَا فَاتَهُ هر کس به روزی خدا راضی باشد، بر آنچه از دستش رفته اندوهگین نشود،
وَمَنْ رَضِیَ بِقِسْمِ اللَّهِ لَهُ لَمْ یَأْسَفْ عَلَى مَا فِی یَدِ غَیْرِهِ
و هر کس به قسمت الهی برای خود خشنود باشد، بر آنچه در دست دیگران است افسوس نخورد،
وَمَنْ رَضِیَ مِنَ اللَّهِ بِالْیَسِیرِ مِنَ الرِّزْقِ رَضِیَ اللَّهُ مِنْهُ بِالْیَسِیرِ مِنَ الْعَمَلِ
و هر کس از خدا به روزی اندک راضی باشد، خداوند از او به عمل کم راضی خواهد بود.

🔻نکته:
برخی غصه‌ها، مشکلی را که حل نمیکند هیچ، مشکلات جدید نیز ایجاد میکنند.
از دست رفته ها را حرص خوردن نه تنها از دست رفته ها را بر نمی گرداند بلکه برخی نعمت های دیگر را نیز از انسان سلب میکند.

🔴دنیا زدگی ، لذت محبت را از کام میبرد. در حدیث قدسی خداوند به حضرت داود فرمود:
مَا لِأَوْلِیَائِی وَ اَلْهَمَّ بِالدُّنْیَا
اولیای‌ من چه کار دارند با غم و غصه ی دنیایی؟،
إِنَّ اَلْهَمَّ یُذْهِبُ حَلاَوَهَ مُنَاجَاتِی مِنْ قُلُوبِهِمْ
زیرا علاقه به دنیا، شیرینی‌ مناجات مرا از دلهای‌ آنان بیرون می‌‌کند.
یَا دَاوُدُ ، إِنَّ مَحَبَّتِی مِنْ أَوْلِیَائِی أَنْ یَکُونُوا رُوحَانِیِّینَ لاَ یَغْتَمُّونَ.
ای‌ داود، من می‌‌خواهم اولیای‌ من روحانی‌ باشند که امور دنیا نتواند آنها را غمناک و متأثر کند.

🟢هفت ثمره تلخ حرص و علاقه به دنیا: امام صادق علیه السلام فرمود:
اَلْحَرِیصُ بَیْنَ سَبْعِ آفَاتٍ صَعْبَهٍ
حریص گرفتار هفت آفت است و هر کدام از این آفت‌ها،در نهایت صعب و دشوارى است.
فِکْرٍ یَضُرُّ بَدَنَهُ وَ لاَ یَنْفَعُهُ
۱. فکر جمع کردن مقدار بیشتری از دنیا که ضرر به آخرت دارد و نفع به دنیا ندارد.
وَ هَمٍّ لاَ یَتِمُّ لَهُ أَقْصَاهُ
۲. غم و غصه ای که انتها و پایانی ندارد.
وَ تَعَبٍ لاَ یَسْتَرِیحُ مِنْهُ إِلاَّ عِنْدَ اَلْمَوْتِ
۳. سختی و رنجی که هرگز راحتی با آن نیست مگر با آمدن مرگ.
وَ یَکُونُ عِنْدَ اَلرَّاحَهِ أَشَدَّ تَعَباً
۴. و تازه با آمدن مرگ هم سختی های او شروع میشود.
وَ خَوْفٍ لاَ یُورِثُهُ إِلاَّ اَلْوُقُوعَ فِیهِ
۵. و ترس همیشگی برای از دست دادن سرمایه و دزدیده شدن و… که راهی نیز ندارد و برای سود بیشتر باید این ترس را بپذیرد.
وَ حُزْنٍ قَدْ کَدَّرَ عَلَیْهِ عَیْشَهُ بِلاَ فَائِدَهٍ
۶. حزن و نگرانی همیشگی که اجازه لذت بردن از زندگی را به او نمیدهد.
وَ حِسَابٍ لاَ مَخْلَصَ لَهُ مَعَهُ مِنْ عَذَابِ اَللَّهِ تَعَالَى إِلاَّ أَنْ یَعْفُوَ اَللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ
۷. حساب و کتاب اموال و بدهی و دارایی ها که برای او همیشگی است و این حساب و کتاب او را از توجه به حساب قیامت غافل کرده و مستوجب عذاب است.
وَ عِقَابٍ لاَ مَفَرَّ لَهُ مِنْهُ وَ لاَ حِیلَهَ
و سرانجام دنیا طلبی عقاب و عذاب است که راه فرار از آن وجود ندارد.

🔻صفت ۳🔻

💠 و مَنْ سَلَّ سَیْفَ الْبَغْیِ قُتِلَ بِهِ
و آن کسی که تیغ ستم برکشد سرانجام خودش با آن کشته مى شود.

🔴از مطالب قطعی و غیر قابل تردید در نهج البلاغه آن است که هر کسی ظلمی مرتکب شود، جزای آن ظلم را در همین دنیا خواهد دید. و در قیامت نیز جزای ظالم قطعی و سنگین است.

🟢 اگرچه حضرت وعده کشته شدن ظالم با همان آتشی که روشن کرده است را داده است:
برخی شارحان این جمله را از باب تغلیب میدانند. یعنی بسیاری از موارد اینگونه است.
برخی نیز می فرمایند این قانون همیشگی و همگانی است اگر چه انسان ها نتوانند آن را درک کنند و از حیطه ی علم آنها خارج باشد.

🟠 از هر دست بدهی از همان دست می گیری.
در حالات «ابومسلم خراسانی» آمده است که او قریب ششصدهزار نفر را به طور غافلگیرانه و ناجوانمردانه و توأم با شکنجه به قتل رسانید. هنگامى که منصور دوانیقى خواست او را به قتل برساند این دو شعر را براى او خواند.
زَعَمْتَ أَنَّ الدِّینَ لا یَنْقَضی
فَاسْتَوْفِ بِالْکَیْلِ أبا مُجْرِمٍ
گمان کردى که دِین ادا نمى شود. اى ابومجرم!
با همان پیمانه اى که به دیگران مى نوشاندی دریافت دار!
اشْرَبْ بِکَأسٍ کُنْتَ تَسْقی بِها
اَمَرَّ فِی الْحَلْقِ مِنَ الْعَلْقَمِ
از همان جامى بنوش که با آن تلخ ترین آب ها را به دیگران مى دادى.

📙ظالم به همان ظلمی که کرده است مبتلا میشود.
در تاریخ داریم هنگامى که چند ماه پس از خلافت متوکل عباسى، او بر بر محمد بن عبدالملک که از وزرای معتصم و الواثق بالله بود خشمگین شد.
محمد بن عبدالملک در زمان وزارتش تنورى از آهن ساخته بود ودرون آن میخهایى کار گذاشته بود؛ میخهایى تیز همچون سوزن و به این وسیله مخالفان خود را شکنجه مى کرد و مى کشت. متوکل دستور داد خودش را در همان تنور بیندازند.
محمد بن عبدالملک وقتی در آن تنور بود دو بیت شعر برای متوکل نوشت:
هِىَ السَّبِیلُ فَمِنْ یَوْم إلى یَوْمٍ
کَأنَّهُ ما تَریکَ الْعَیْنُ فِی النَّوْمِ
این راهى است که هر روز رونده اى دارد و شبیه چیزى است که انسان در خواب مى بیند.
لا تَجْزِعَنَّ رُوَیْدآ إنَّها دُوَلٌ
دُنْیا تُنَقِّلُ مِنْ قَوْمٍ إلى قَوْمٍ
بى تابى نکن، آرام باش اینها حکومت هایى است دنیوى که از گروهى به گروه دیگر منتقل مى شود.
او نوشته بود من به جزای کارهای خودم رسیدم و در همان تنوری که دیگران را عذاب کردم، عذاب شدم.
هنگامى که فرداى آن روز این نامه به دست متوکل رسید کمى متنبه شد و دستور داد او را از آن تنور خارج کنند. وقتى به سراغ او آمدند مرده بود و حبس او در آن تنور چهل روز به طول انجامید.
چاه مکن بهر کسی…/

🟢 امیرالمومنین به فرزندش امام حسین علیه السلام ضمن نصایح فراوانى فرمود:
وَمَنْ حَفَرَ بِئْراً لاَِخِیهِ وَقَعَ فِیهَا
کسى که چاهى براى دیگران حفر کند سرانجام خودش در آن چاه خواهد افتاد.

🔻نکته:
خداوند عالم طبیعت را با شعور و فهم خلق کرده است و عالم از ظالم انتقام میگیرد.

یک آجر غصبی انتقام میگیرد.
حضرت درحکمت ۲۴۰ فرمود:
الْحَجَرُ الْغَصِیبُ فِی الدَّارِ، رَهْنٌ عَلَى خَرَابِهَا.
سنگ غصبى در بناى خانه، در گرو ویرانى آن است.
شمشیر ظالم، انتقام میگیرد.
درحکمت ۳۴۹ فرمود:
مَنْ سَلَّ سَیْفَ الْبَغْیِ قُتِلَ بِهِ
هر که تیغ ستم بیرون کشد، سرانجام، خونش به آن بریزد.

🟢 آسمان و زمین انتقام میگیرد.
خطبه ۱۴۳ در جزیان نماز استسقاء فرمود:
أَلَا وَ إِنَّ الْأَرْضَ الَّتِی تُقِلُّکُمْ وَ السَّمَاءَ الَّتِی تُظِلُّکُمْ مُطِیعَتَانِ لِرَبِّکُمْ
آگاه باشید زمینى که شما را بر دوش خود حمل کرده، و آسمانى که بر سر شما سایه افکنده، هر دو مطیع فرمان پروردگار شما هستند.

📕داستان عجیبی از حضرت دانیال نبی:
سید هاشم بحرانی در تفسیر البرهان، علامه مجلسی در بحار و مرحوم جزایری در قصص الانبیاء آورده اند که حضرت دانیال هم دوره بود با بُخت النصر که حاکم ظالمی بود.

↩️بخت النصر جناب دانبال را به زندان عمیقی انداخته بود و شیری ماده ای نیز با او همراه کرده بود.
در عین تعجب میدیدند که شیر گرسنه خاک می خورد و کاری به دانیال ندارد.

↩️یک وقتی بخت النصر خوابی دید که همه معبران از تعبیر او عاجز شدند و دانیال را خواست.
دانیال نبی گفت هم خوابت را برای تو میگویم هم تعبیرش را
جناب دانیال فرمود:
رَأَیْتَ کَأَنَّ رَأْسَکَ مِنْ کَذَا وَ صَدْرَکَ مِنْ کَذَا قَالَ هَکَذَا رَأَیْتُ
خواب دیدی که سرت از آهن و پاهایت از مس و سینه‌ات از طلا پر شده است. او گفت همینطور است.
فَمَا ذَاکَ
تعبیر خوابمم چیست؟!
فَقَالَ ذَهَبَ مُلْکُکَ وَ أَنْتَ مَقْتُولٌ إِلَى ثَلاَثَهِ أَیَّامٍ
گفت: بعد از سه روزی میمیری و حکومت از تو گرفته میشود.
بخت النصر گفت:
إِنَّ عَلَیَّ لَسَبْعَ مَدَائِنَ عَلَى بَابِ کُلِّ مَدِینَهٍ حَرَسٌ
من هفت شهر دارم که در ورودی هر شهر نگهبانانی است
وَ مَا رَضِیتُ بِذَلِکَ حَتَّى وَضَعْتُ بُطَّهً مِنْ نُحَاسٍ عَلَى بَابِ کُلِّ مَدِینَهٍ
و مرغابی های پیری را بر در شهر آویزان کرده ام
لاَ یَدْخُلُ غَرِیبٌ إِلاَّ صَاحَتْ
که با دیدن افراد غریبه به فریاد در میآیند.

↩️بخت النصر فرزندى نداشت و پسرى را به فرزندى پذیرفته بود و علاقۀ بسیارى به او داشت . در شب سومی که وعده ی مرگ به او داده شده بود ؛
بخت النصر شمشیرش را به پسر خوانده‌اش داد تا هرجنبنده‌اى را که دید بکشد ولى آن پسر بخت نصر را کشت و به زندگى‌اش پایان داد.

اللهم اجعل عواقب امورنا خیرا