بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۱۴۰۴/۲/۲۹ . ۲۱ذیقعده
💢 حکمت ۳۴۶ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام): مَاءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ، یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ.
و فرمود (علیهالسلام): آبروى تو آبى است بسته. درخواست از دیگران آن را قطره قطره مى ریزد، پس بنگر که آبرویت را نزد که مى ریزد.
💠و قَالَ (علیه السلام): مَاءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ، یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ
آبروی [مَاءُ وَجْهِ] تو جامد است و تقاضا آن را آب کرده، فرو مى ریزد. ببین آن را نزد چه کسى فرو مى ریزى.
[ آبرو در اصل بوده آبِ رو، از آن جهت که درخواست کردن همراه با خجالت و عرق شرم است و گویا آبی که از صورت انسان فرو میریزد نشانه آبروی انسان است.]
⛔️آبرو عبارت از احترام و شخصیت انسان است؛ شخص آبرومند کسى است که در جامعه محترم باشد و به دیده احترام به او بنگرند،
براى سخنش اهمیت قائل باشند و در مشکلات به سراغ او بروند. چنین شخصی در مواجهه با مشکلات بسیار صبور است و حاضر نیست این جایگاه اجتماعی خود را خدشه دار کند.
⭕️انسان آبرومند روحیه مسالت ندارد:
به تعبیر مرحوم خوئی:
الْعِفَّهُ مَلَکَهٌ نَفْسَانِیَّهٌ تَدْعُو إِلَى حِفْظِ النَّفْسِ عَنْ إِظْهَارِ الْحَاجَهِ عِنْدَ النَّاسِ عفّت، ملکهای نفسانی است که انسان را به حفظ نفس از ابراز نیاز نزد مردم فرا میخواند.
💠ماءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ، یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ
حضرت در این حکمت به دو مساله ی کلی اشاره میکنند:
1⃣ انسان تا مى تواند نباید از کسى تقاضایى کند و آبروى خود را در آن راه بریزد.
2⃣ اما اگر روزى ناچار شد، باید کسى را براى تقاضا کردن برگزیند که شایسته آن باشد و لااقل آبروى خود را نزد انسان باشخصیتى فروریخته باشد.
1⃣ انسان تا مى تواند نباید از کسى تقاضایى کند و آبروى خود را در آن راه بریزد.
حفظ آبرو بسیارمهم است.
شاید بتوان گفت آبرو و وجاهت و شخصیت، مهمترین دارایی همه انسان هاست.
↩️ اتفاقا همه انسان ها با همه تفاوت های دینی و اعتقادی و فرهنگی دنبال کسب وجاهت و آبرو هستند.
یک نفر با پول میخواهد آبرومند شود،
یک نفر با شهرت،
یک نفر با خلافکاری و قداره کشی،
یک نفر با خوانندگی و بازیگری و…
فارغ از اینکه “دین هر چیزی را آبرو نمیداند” بلکه برخی از آنها را ضد آبرو میداند، همه انسان ها دنبال کسب آبرو و حفظ آبرو هستند و تلاش میکنند کاری نکنند که به آبروی آنها لطمه وارد شود.
↙️ مال باید فدای آبرو شود، نه آبرو فدای مال:
امیرالمومنین سلام الله علیه فرمود:
مِنَ اَلنُّبْلِ أَنْ یَبْذُلَ اَلرَّجُلُ مَالَهُ وَ یَصُونَ عِرْضَه
از علائم زیرکى است این که مرد مال خویش را ببخشد و آبروى خود را نگه دارد.
↙️ بذل مال آبرو می آورد، بذل آبرو ذلت به همراه دارد. درغرر الحکم فرمود:
مَن بَذلَ عِرضَهُ ذَلَّ
کسی که حیثیت و آبروی خود را میبرد خودش را به پستی و خاک مذلّت افکنده است.
↙️ هر کاری که خدشه به آبرو میزند ممنوع است.در غرر الحکم فرمود:
لاتَفَعَلْ ما یَشینُ العِرضَ و الاِسم.
هیچ وقت به کاری که باعث بدنامی و لطمه زدن به حیثیت تو میشود اقدام مکن.
🛑 یکی از مصادیق این جمله ی امیرالمومنین حکمت ۳۴۶ است. زیرا درخواست کردن به طور کلی، و درخواست کردن از نااهلان و نامردان باعث خدشه به آبروی انسان میشود.
❌درخواست از دیگران، نوعی بی آبرویی است. امام باقر علیه السلام فرمود :
لَوْ یعْلَمُ السَّائِلُ مَا فِى الْمَسْأَلَهِ مَا سَأَلَ أَحَدٌ أَحَداً
اگر تقاضا کننده مى دانست تقاضا کردن چه عیوبى دارد هیچکس از دیگرى تقاضایى نمى کرد.
وَ لَوْ یعْلَمُ الْمُعْطِى مَا فِى الْعَطِیهِ مَا رَدَّ أَحَدٌ أَحَداً
اگر شخص بخشنده مى دانست چه فضیلتى در عطیه است هیچکس دیگرى را محروم نمى ساخت.
💮 یکی از زیبایی های دین این است که خط و خطوط را به نحوی تنظیم میکند که هم آبروی افراد حفظ شود، هم مشکل آنها برطرف شود.
از طرفی به نیازمند میفرماید تو آبرو داری کن و دست جلوی دیگران دراز نکن.
از طرفی به ثروتمند میگوید خیر تو در مشکل گشایی از نیازمندان است،
برو نیاتزمند پیدا کن و قبل از اینکه لب باز کند و درخواست کند مشکلش را حل کن.
❌دست زیرین نباشید
پیامبر صلواه الله علیه فرمودند:
اَلْأَیْدِی ثَلاَثٌ
دستها سه گونهاند:
یَدُ اَللَّهِ اَلْعُلْیَا
دست خدا که بالا قرار دارد.
وَ یَدُ اَلْمُعْطِی اَلَّتِی تَلِیهَا
و فروتر از آن دست کسى است که صدقه مىدهد
وَ یَدُ اَلْمُعْطَى أَسْفَلُ اَلْأَیْدِی
و بعد از آن، دست کسى که صدقه مىگیرد.
فَاسْتَعِفُّوا عَنِ اَلسُّؤَالِ مَا اِسْتَطَعْتُمْ
پس تا مىتوانید از درخواست امتناع ورزید…
وَ اَلَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ
به آن خدایى که جانم در دست قدرت اوست سوگند!
لَأَنْ یَأْخُذَ أَحَدُکُمْ حَبْلاً ثُمَّ یَدْخُلَ عَرْضَ هَذَا اَلْوَادِی فَیَحْتَطِبَ حَتَّى لاَ یَلْتَقِیَ طَرَفَاهُ
اگر یکى از شما طنابى به دست گیرد و بیابان را بپیماید و هیزم جمع کند تا دو طرف این طناب به هم برسد.
ثُمَّ یَدْخُلَ بِهِ اَلسُّوقَ فَیَبِیعَهُ بِمُدٍّ مِنْ تَمْرٍ وَ یَأْخُذَ ثُلُثَهُ وَ یَتَصَدَّقَ بِثُلُثَیْهِ
و آنگاه وارد بازار شود و آن را در مقابل سه کیلو ازخرما بفروشد و یک سوّم آن را براى خود بردارد و دو سوم آن را صدقه بدهد،
خَیْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ یَسْأَلَ اَلنَّاسَ أَعْطَوْهُ أَوْ حَرَمُوهُ
بهتر است از آن که از مردم درخواست کند. معلوم نیست که چیزى به او بدهند یا محرومش سازند.
💠ماءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ، یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ
۱. انسان تا مى تواند نباید از کسى تقاضایى کند و آبروى خود را در آن راه بریزد.
۲. اما اگر روزى ناچار شد، باید کسى را براى تقاضا کردن برگزیند که شایسته آن باشد
📕 اگر مجبور به ابراز حاجت شدی، نزد هر کسی دست دراز نکن.
مرحوم کلینی در کافی شریف،
در “بَابُ مَنْ أَعْطَى بَعْدَ اَلْمَسْأَلَهِ”
از امام صادق علیه السلام روایت نقل میکند که حضرت فرمود:
هیچ کسی در بخشش و کمک به دیگران برمن پیشی نگرفت
وَ لاَ سَخَتْ نَفْسِی بِرَدِّ بِکْرِ اَلْحَوَائِجِ
و بخشش من هرگز حاجتهاى جدید را، رد نکرده است
وَ قَدْ قَالَ اَلشَّاعِرُ:
وَ إِذَا بُلِیتَ بِبَذْلِ وَجْهِکَ سَائِلاً/
فَابْذُلْهُ لِلْمُتَکَرِّمِ اَلْمِفْضَالِ
زمانى که نیاز پیدا کردى آبروى خود را بخشش کنى با درخواست کردن، پس آبروى خود را بذل کن نزد اهل کرم.
إِنَّ اَلْجَوَادَ إِذَا حَبَاکَ بِمَوْعِدٍ/
أَعْطَاکَهُ سَلِساً بِغَیْرِ مِطَالٍ
زیرا که بخششکننده اگر شبها وعدۀ بخشش دهد آسان و بدون تلف کردن وقت عطا مىنماید.
وَ إِذَا اَلسُّؤَالُ مَعَ اَلنَّوَالِ قَرَنْتَهُ/
رَجَحَ اَلسُّؤَالُ وَ خَفَّ کُلُّ نَوَالٍ
و هنگامی که درخواست قرین شود با بخشش انسان های اهل، درخواست کردن موجه، و بخشش کردن آسان مىشود.
💮عرض حاجت کردن به نااهل ممنوع:
حارث همدانى ازیاران خاص امیرالمومنین مى گوید: شبى نزد آن حضرت به گفتگو نشسته بودم.
فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَرَضَتْ لِی حَاجَهٌ
عرض کردم : حاجتى دارم.
فَقَالَ وَ رَأَیْتَنِی لَهَا أَهْلاً
امام علیه السلام فرمود: مرا شایسته دانستى که حاجت خود را از من بخواهى؟ فَقُلْتُ نَعَمْ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ قَالَ جَزَاکَ اَللَّهُ عَنِّی خَیْراً
عرض کردم: آرى. فرمود: خدا تو را جزاى خیر دهد.
ثُمَّ قَامَ إِلَى اَلسِّرَاجِ فَأَغْشَاهَا وَ جَلَسَ سپس برخاست و چراغ را خاموش کرد و نشست.
ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا أَغْشَیْتُ السِّرَاجَ لِأَنْ لَا أَرَى ذُلَّ حَاجَتِکَ فِی وَجْهِکِ
بعد فرمود: چراغ را براى این خاموش کردم که ذلت عرض حاجت را در صورت تو نبینم.
فَتَکَلَّمْ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ ص یَقُولُ اَلْحَوَائِجُ أَمَانَهٌ مِنَ اَللَّهِ فِی صُدُورِ اَلْعِبَادِ
اکنون بگو چه مى خواهى، زیرا از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله شنیدم مى فرمود: حوائج مردم امانت الهى در سینه بندگان است.
فَمَنْ کَتَمَهَا کُتِبَتْ لَهُ عِبَادَهٌ وَ مَنْ أَفْشَاهَا کَانَ حَقّاً عَلَى مَنْ سَمِعَهَا أَنْ یُعِینَهُ
کسى که آن را بپوشاند عبادتى براى او محسوب مى شود و کسى که آن را افشا کند لازم است براى انجام آن حاجت تلاش کند.
⛔️گاهی حل نشدن مشکلات، نشانه عزت است.
انسان باید به جایگاهی برسد که عزت و آبرویش برای او بسیار با اهمیت تر باشد تا اینکه به هر کسی رو بزند.
در حکمت ۶۶ فرمود:
فَوْتُ الْحَاجَهِ، أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَیْرِ أَهْلِهَا
از دست رفتن حاجت بهتر از طلب کردن آن از نااهلان است!
همیشه نباید گفت مشکلم حل شد. برخی اوقات باید سینه سپر کرد و گفت من چندین مشکل دارم، هیچ کدام نیز حل نشده است زیرا نمیخواستم عزتم را به حراج بگذارم و به جای آبرو، به خواسته هایم برسم.
📕حاجت را پیش نا اهل نبریم.
علامه شوشتری به نقل از کتب تاریخی میفرماید:
دَخَلَ مُحَمَّدُ بْنُ وَاسِعٍ عَلَى بَعْضِ الْأُمَرَاءِ فَقَالَ:
شخصی به نام محمد بن واسع نزد یکی از امیران رفت و گفت:
أَتَیْتُکَ فِی حَاجَهٍ فَإِنْ شِئْتَ قَضَیْتَهَا فَکُنَّا کَرِیمَیْنِ،
«من برای حاجتی نزد تو آمدم؛ اگر بخواهی آن را برآورده کنی، هر دو کریم خواهیم بود،
وَ إِنْ شِئْتَ لَمْ تَقْضِهَا وَ کُنَّا لَئِیمَیْنِ
و اگر نخواهی برآورده کنی، هر دو لئیم خواهیم بود.»
أَرَادَ أَنَّهُ إِذَا لَمْ یَقْضِهَا کَانَ طَالِبَ الْحَاجَهِ أَیْضًا لَئِیمًا حَیْثُ طَلَبَ حَاجَتَهُ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهَا.
مقصود او این بود که اگر امیر حاجت را برآورده نکند، طالب حاجت نیز لئیم خواهد بود، چون حاجت خود را از غیر اهلش خواسته است
⭕️در خواست کردن عادی نشود.
پیامبر به جناب ابوذر فرمود:
یا أَبَا ذَرٍّ إِیاکَ وَالسُّوَالَ فَإِنَّهُ ذُلٌّ حَاضِرٌ وَفَقْرٌ تَتَعَجَّلُهُ
اى اباذر! از سوال و درخواست بپرهیز که ذلت حاضر و فقرى است که آن را با شتاب به سوى خود مى آورى،
وَفِیهِ حِسَابٌ طَوِیلٌ یوْمَ الْقِیامَه
به علاوه حسابى طولانى در روز قیامت دارد.
⛔️ از بخش دوم این حدیث به دست می آید که انسان در مواجهه با نیازهای واقعی شاید عذری داشته باشد، ولی اینکه نیازهای کاذبی برای خود بتراشد و برای رسیدن به آنها به افراد مختلف رو بزند؛ باعث گرفتاری در قیامت خواهد شد.
🛑نیازهای واقعی کدام است؟
در روایت داریم شخصی از امام حسین درخواست کمک کرد، حضرت در پاسخ به او فرمود:
إِنَّ الْمَسْأَلَهَ لا تَصْلُحُ
سوال و تقاضا شایسته نیست،
إِلاَّ فِى غُرْمٍ فَادِحٍ
۱. مگر در بدهکارى سنگین،
أَوْ فَقْرٍ مُدْقِعٍ
۲. یا فقر ناتوان کننده ،
أَوْ حَمَالَهٍ مُقَطَّعَهٍ
۳. یا دیه ثابت و مسلّم.
فَقالَ السّائِلُ: مَا جِئْتُ إِلاَّ فِى إِحْدَاهُنَّ سائل عرض کرد: من به دلیل یکى از این سه چیز خدمت شما رسیده ام.
فَأَمَرَ لَهُ بِمِائَهِ دِینَارٍ
امام علیه السلام امر فرمود یکصد دینار به او دادند.
📕ترک مسالت، بهشت آفرین است.
مرحوم کلینی در کتاب کافی شریف از پیامبر اکرم ص نقل میکند:
جَاءَتْ فَخِذٌ مِنَ اَلْأَنْصَارِ إِلَى رَسُولِ اَللَّهِ ص فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ فَرَدَّ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمَ
گروهى از انصار خدمت پیامبر خدا صلّى اللّه علیه و اله رسیدند، سلام عرض کردند و پیامبر خدا ص جواب فرمود.
فَقَالُوا یَا رَسُولَ اَللَّهِ لَنَا إِلَیْکَ حَاجَهٌ
عرض کردند: اى رسول خدا! ما به شما حاجتى داریم.
فَقَالَ هَاتُوا حَاجَتَکُمْ
پیامبر خدا صلّى اللّه علیه و اله فرمود: بگویید، حاجت شما چیست؟
قَالُوا إِنَّهَا حَاجَهٌ عَظِیمَهٌ. فَقَالَ هَاتُوهَا مَا هِیَ
عرض کردند: حاجت بزرگى است. فرمود: بگویید چیست؟
قَالُوا تَضْمَنُ لَنَا عَلَى رَبِّکَ اَلْجَنَّهَ
عرض کردند: حاجت ما این است که از جانب خدا بهشت را بر ما ضمانت کنید. قَالَ فَنَکَسَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ رَأْسَهُ ثُمَّ نَکَتَ فِی اَلْأَرْضِ
پیامبر سر مبارک را به زیر انداخت و بعد از آن با تازیانهاى که در دست داشت، زمین را خطکشى نمود _که این نشانه غم و فکر است_
ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ أَفْعَلُ ذَلِکَ بِکُمْ عَلَى أَنْ لاَ تَسْأَلُوا أَحَداً شَیْئاً
بعد از آن سر مبارک را بلند کرد و فرمود: من این کار را براى شما انجام مىدهم به شرط اینکه شما نیز از هیچکس درخواستی نکنید.
قَالَ فَکَانَ اَلرَّجُلُ مِنْهُمْ یَکُونُ فِی اَلسَّفَرِ فَیَسْقُطُ سَوْطُهُ
راوى مىگوید: این گروه از انصار طورى زندگى مىکردند که اگر در مسافرت تازیانه یکى از آنها از دستش بر زمین مىافتاد، دوست نداشت کسىکه کنار او بود به او بگوید: تازیانه را به من بده،
فَیَکْرَهُ أَنْ یَقُولَ لِإِنْسَانٍ نَاوِلْنِیهِ فِرَاراً مِنَ اَلْمَسْأَلَهِ فَیَنْزِلُ فَیَأْخُذُهُ
چراکه از سؤال کردن مىترسید و خودش پیاده شده و تازیانه را مىگرفت.
وَ یَکُونُ عَلَى اَلْمَائِدَهِ فَیَکُونُ بَعْضُ اَلْجُلَسَاءِ أَقْرَبَ إِلَى اَلْمَاءِ مِنْهُ
و اگر یکى از آنها بر سفرۀ غذا مىنشست و بعضى از همنشینان او نزدیک آب بودند،
فَلاَ یَقُولُ نَاوِلْنِی حَتَّى یَقُومُ فَیَشْرَبُ
به او نمىگفت: به من آب بده و خودش بلند مىشد و آب مىخورد.
📕مسالت بیجا ،جهنم آفرین است.
در کتاب کافی شریف ،
بَابُ مَنْ سَأَلَ مِنْ غَیْرِ حَاجَهٍ
از امام صادق علیه السلام وارد است :
مَا مِنْ عَبْدٍ یَسْأَلُ مِنْ غَیْرِ حَاجَهٍ فَیَمُوتُ حَتَّى یُحْوِجَهُ اَللَّهُ إِلَیْهَا وَ یُثَبِّتَ اَللَّهُ لَهُ بِهَا اَلنَّارَ
هر بندهاى که بدون نیاز سؤال کند، نمىمیرد مگر اینکه خداوند او را نیازمند کند و آتش بر او نوشته مىشود.
📕مسالت بیجا ،جهنم آفرین است.
در کتاب کافی شریف ،
بَابُ مَنْ سَأَلَ مِنْ غَیْرِ حَاجَهٍ
از امام صادق علیه السلام وارد است :
مَا مِنْ عَبْدٍ یَسْأَلُ مِنْ غَیْرِ حَاجَهٍ فَیَمُوتُ حَتَّى یُحْوِجَهُ اَللَّهُ إِلَیْهَا وَ یُثَبِّتَ اَللَّهُ لَهُ بِهَا اَلنَّارَ
هر بندهاى که بدون نیاز سؤال کند، نمىمیرد مگر اینکه خداوند او را نیازمند کند و آتش بر او نوشته مىشود.
⛔️باید طوری کمک کرد که آبروی سائل حفظ شود.
در سیره امام رضا داریم:
سَأَلَهُ رَجُلٌ أَنْ یُعْطِیَهُ مَا یَصِلُ إِلَى بَلَدِهِ
مردی از ایشان درخواست کرد چیزی به او بدهد تا به شهرش برسد.
فَدَخَلَ وَ رَدَّ الْبَابَ وَ أَعْطَاهُ مِنْ أَعْلَى الْبَابِ
پس امام داخل شد و در را بست و از بالای در به او عطا کرد.
فَقِیلَ لَهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی ذَلِکَ
از حضرت در مورد این کار سوال شد،
فَقَالَ: أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ الْأَوَّلِ:
پس فرمود: آیا این سخن را نشنیدهای که گفت:
مَتَى آتِهِ یَوْمًا لِأَطْلُبَ حَاجَهً رَجَعْتُ إِلَى أَهْلِی وَ وَجْهِی بِمِائَهِ هَذَا
هرگاه برای رفع نیازی، نزد او بروم، به سوی اهل خانهام بازمیگردم، در حالی که آبرویم به جای خود باقی است.
👈 اولا؛ انسان تا جایی که میتواند نباید درخواست کند.
👈 ثانیا؛ اگر خواست درخواست کند از کسی که اهلیت دارد درخواست کند.
👈 ثالثا؛ کسی که از او درخواستی شده، آبروی سائل را حفظ کند.
🔻نکته ۱:
هرچقدر درخواست از دیگران آبرو بر است، درخواست از خدا آبرو ساز است.
📕 در کتاب کافی شریف ،
بَابُ کَرَاهِیَهِ اَلْمَسْأَلَهِ از پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم نقل شده :
إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَحَبَّ شَیْئاً لِنَفْسِهِ وَ أَبْغَضَهُ لِخَلْقِهِ
خداوند تبارک وتعالى، صفتى را بر خود محبوب و بر آفریدگانش مبغوض داشته است
أَبْغَضَ لِخَلْقِهِ اَلْمَسْأَلَهَ وَ أَحَبَّ لِنَفْسِهِ أَنْ یُسْأَلَ
گدایى و درخواست را در برابر خود، محبوب مىشمارد و در برابر دیگران مبغوض مىدارد.
وَ لَیْسَ شَیْءٌ أَحَبَّ إِلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یُسْأَلَ
هیچ عملى به درگاه خدا بالاتر از این نیست که دست طلب بردارند و از پیشگاه او مسألت نمایند.
فَلاَ یَسْتَحْیِی أَحَدُکُمْ أَنْ یَسْأَلَ اَللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ وَ لَوْ بِشِسْعِ نَعْلٍ
مبادا کسى از گدایى درگاه خدا شرم کند، گرچه به خاطر یک بند کفش باشد.
💮 باید انسان به مرحله ی “دل نبستن به خلق” برسد. به آنجایی برسیم که کمترین و بیشترین، کوچکترین و بزرگترین خواسته هایمان را از خدا بخواهیم نه از خلق خدا.
💮 اهل ترین کسی که میتوانیم از او درخواست کنیم خداست.
در حدیث قدسی داریم:
یَا مُوسَى سَلْنِی کُلَّ مَا تَحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّى عَلَفَ شَاتِکَ وَ مِلْحَ عَجِینِکَ
ای موسی همه چیز را از من بخواه حتی علف گوسفند و نمک خمیرت را.
🔻نکته ۲:
طلب بی دلیل فقر می آورد
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:
ومَنْ فَتَحَ عَلَى نَفْسِهِ بَابَ مَسْأَلَهٍ فَتَحَ اللَّهُ عَلَیهِ سَبْعِینَ بَاباً مِنَ الْفَقْرِ لا یسُدُّ أَدْنَاهَا شَىءٌ
کسى که بر خود درى از سوال و تقاضا بگشاید خداوند هفتاد در ازفقر به سوى او مى گشاید که چیزى کمترینِ این درها را نمى بندد.
آنها که بیشتر اهل درخواست و ابراز نیاز هستند؛ هم آبروی خود را از بین برده اند و برای به دست آوردن متاع قلیل دنیا، متاع پر ارزش آبرو را به حراج گذاشته اند؛
هم درهای مشکلات بیشتر را به روی خود باز کرده اند و همشه هشتشان گرو نهشان خواهد بود.
🔻نکته ۳:
عوامل آبرو داری و بی آبرویی در نهج البلاغه:
↙️بخشندگی به انسان آبرو میدهد.
حضرت درحکمت ۲۱۱ فرمود:
الجُودُ حارِسُ الأعراضِ
بخشندگى، نگهبان آبروهاست.
↙️ بخل انسان را بی آبرو میکند.
حضرت درحکمت ۳ فرمود:
الْبُخْلُ عَارٌ
بخل ننگ است»;
بخل آن است که انسان حاضر نباشد چیزى از مواهب خداداد را در اختیار دیگران بگذارد،
↙️ متهم کردن دیگران، انسان را بی آبرو میکند، حضرت درنامه ۶۹ فرمود:
و لا تَجعَلْ عِرضَکَ غَرَضا لِنِبالِ القَولِ/ القوم
آبروى خود را آماج تیرهاى سخن مردم قرار مده.
در توضیح این جمله باید حکمت ۳۵ را آورد:
مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ، قَالُوا فِیهِ بِمَا لَا یَعْلَمُون.
کسى که در نسبت دادن کارهاى بد به مردم شتاب کند، مردم نیز نسبت هاى ناروایى به او مى دهند.
↙️ بحث و جدل بیجا انسان را بی آبرو میکند.در حکمت ۳۶۲ فرمود:
مَن ضَنَّ بِعِرضِهِ فلْیَدَعِ المِراءَ
هرکه آبروى خود را دوست دارد، باید از مجادله بپرهیزد.
↙️خیانت در مسئولیت، آبروی انسان را میبرد.
امیرالمومنین در نامه ۷۱خطاب به یکی از کارگزاران که خبر خیانت او به حضرت رسیده بود فرمود:
وَ لَئِنْ کَانَ مَا بَلَغَنِی عَنْکَ حَقّاً، لَجَمَلُ أَهْلِکَ وَ شِسْعُ نَعْلِکَ خَیْرٌ مِنْکَ
اگر آنچه از تو به من رسیده است درست باشد شتر (بارکش) خانواده ات و بند کفشت از تو بهتر است.
↙️فرار از مبارزه بی آبرویی است.
درخطبه ۶۶ فرمود:
وَ اسْتَحْیُوا مِنَ الْفَرِّ فَإِنَّهُ عَارٌ فِی الْأَعْقَابِ
از فرار شرم نمایید! چه این که فرار از جهاد، ننگى است که در نسل هاى آینده شما نیز مى ماند.
مشخص است که میدان جهاد گسترده است و فقط جهاد نظامی را شامل نمیشود.
فرار کردن از هر میدانی که وظیفه انسان حضور در آن است موجب بی آبرویی انسان میشود.
اللهم لا تجعل الدنیا اکبر همّنا
بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۱۴۰۴/۲/۲۷ . ۱۹ذیقعده
💢 حکمت ۳۴۴ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام): مَاءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ، یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ.
و فرمود (علیهالسلام): آبروى تو آبى است بسته. درخواست از دیگران آن را قطره قطره مى ریزد، پس بنگر که آبرویت را نزد که مى ریزد.
💠و قَالَ (علیه السلام): مَاءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ، یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ
آبروی [مَاءُ وَجْهِ] تو جامد است و تقاضا آن را آب کرده، فرو مى ریزد. ببین آن را نزد چه کسى فرو مى ریزى.
[ آبرو در اصل بوده آبِ رو، از آن جهت که درخواست کردن همراه با خجالت و عرق شرم است و گویا آبی که از صورت انسان فرو میریزد نشانه آبروی انسان است.]
⛔️آبرو عبارت از احترام و شخصیت انسان است؛ شخص آبرومند کسى است که در جامعه محترم باشد و به دیده احترام به او بنگرند،
براى سخنش اهمیت قائل باشند و در مشکلات به سراغ او بروند. چنین شخصی در مواجهه با مشکلات بسیار صبور است و حاضر نیست این جایگاه اجتماعی خود را خدشه دار کند.
⭕️انسان آبرومند روحیه مسالت ندارد:
به تعبیر مرحوم خوئی:
الْعِفَّهُ مَلَکَهٌ نَفْسَانِیَّهٌ تَدْعُو إِلَى حِفْظِ النَّفْسِ عَنْ إِظْهَارِ الْحَاجَهِ عِنْدَ النَّاسِ عفّت، ملکهای نفسانی است که انسان را به حفظ نفس از ابراز نیاز نزد مردم فرا میخواند.
💠ماءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ، یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ
حضرت در این حکمت به دو مساله ی کلی اشاره میکنند:
1⃣ انسان تا مى تواند نباید از کسى تقاضایى کند و آبروى خود را در آن راه بریزد.
2⃣ اما اگر روزى ناچار شد، باید کسى را براى تقاضا کردن برگزیند که شایسته آن باشد و لااقل آبروى خود را نزد انسان باشخصیتى فروریخته باشد.
1⃣ انسان تا مى تواند نباید از کسى تقاضایى کند و آبروى خود را در آن راه بریزد.
حفظ آبرو بسیارمهم است.
شاید بتوان گفت آبرو و وجاهت و شخصیت، مهمترین دارایی همه انسان هاست.
↩️ اتفاقا همه انسان ها با همه تفاوت های دینی و اعتقادی و فرهنگی دنبال کسب وجاهت و آبرو هستند.
یک نفر با پول میخواهد آبرومند شود،
یک نفر با شهرت،
یک نفر با خلافکاری و قداره کشی،
یک نفر با خوانندگی و بازیگری و…
فارغ از اینکه “دین هر چیزی را آبرو نمیداند” بلکه برخی از آنها را ضد آبرو میداند، همه انسان ها دنبال کسب آبرو و حفظ آبرو هستند و تلاش میکنند کاری نکنند که به آبروی آنها لطمه وارد شود.
↙️ مال باید فدای آبرو شود، نه آبرو فدای مال:
امیرالمومنین سلام الله علیه فرمود:
مِنَ اَلنُّبْلِ أَنْ یَبْذُلَ اَلرَّجُلُ مَالَهُ وَ یَصُونَ عِرْضَه
از علائم زیرکى است این که مرد مال خویش را ببخشد و آبروى خود را نگه دارد.
↙️ بذل مال آبرو می آورد، بذل آبرو ذلت به همراه دارد. درغرر الحکم فرمود:
مَن بَذلَ عِرضَهُ ذَلَّ
کسی که حیثیت و آبروی خود را میبرد خودش را به پستی و خاک مذلّت افکنده است.
↙️ هر کاری که خدشه به آبرو میزند ممنوع است.در غرر الحکم فرمود:
لاتَفَعَلْ ما یَشینُ العِرضَ و الاِسم.
هیچ وقت به کاری که باعث بدنامی و لطمه زدن به حیثیت تو میشود اقدام مکن.
🛑 یکی از مصادیق این جمله ی امیرالمومنین حکمت ۳۴۶ است. زیرا درخواست کردن به طور کلی، و درخواست کردن از نااهلان و نامردان باعث خدشه به آبروی انسان میشود.
❌درخواست از دیگران، نوعی بی آبرویی است. امام باقر علیه السلام فرمود :
لَوْ یعْلَمُ السَّائِلُ مَا فِى الْمَسْأَلَهِ مَا سَأَلَ أَحَدٌ أَحَداً
اگر تقاضا کننده مى دانست تقاضا کردن چه عیوبى دارد هیچکس از دیگرى تقاضایى نمى کرد.
وَ لَوْ یعْلَمُ الْمُعْطِى مَا فِى الْعَطِیهِ مَا رَدَّ أَحَدٌ أَحَداً
اگر شخص بخشنده مى دانست چه فضیلتى در عطیه است هیچکس دیگرى را محروم نمى ساخت.
💮 یکی از زیبایی های دین این است که خط و خطوط را به نحوی تنظیم میکند که هم آبروی افراد حفظ شود، هم مشکل آنها برطرف شود.
از طرفی به نیازمند میفرماید تو آبرو داری کن و دست جلوی دیگران دراز نکن.
از طرفی به ثروتمند میگوید خیر تو در مشکل گشایی از نیازمندان است،
برو نیاتزمند پیدا کن و قبل از اینکه لب باز کند و درخواست کند مشکلش را حل کن.
❌دست زیرین نباشید
پیامبر صلواه الله علیه فرمودند:
اَلْأَیْدِی ثَلاَثٌ
دستها سه گونهاند:
یَدُ اَللَّهِ اَلْعُلْیَا
دست خدا که بالا قرار دارد.
وَ یَدُ اَلْمُعْطِی اَلَّتِی تَلِیهَا
و فروتر از آن دست کسى است که صدقه مىدهد
وَ یَدُ اَلْمُعْطَى أَسْفَلُ اَلْأَیْدِی
و بعد از آن، دست کسى که صدقه مىگیرد.
فَاسْتَعِفُّوا عَنِ اَلسُّؤَالِ مَا اِسْتَطَعْتُمْ
پس تا مىتوانید از درخواست امتناع ورزید…
وَ اَلَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ
به آن خدایى که جانم در دست قدرت اوست سوگند!
لَأَنْ یَأْخُذَ أَحَدُکُمْ حَبْلاً ثُمَّ یَدْخُلَ عَرْضَ هَذَا اَلْوَادِی فَیَحْتَطِبَ حَتَّى لاَ یَلْتَقِیَ طَرَفَاهُ
اگر یکى از شما طنابى به دست گیرد و بیابان را بپیماید و هیزم جمع کند تا دو طرف این طناب به هم برسد.
ثُمَّ یَدْخُلَ بِهِ اَلسُّوقَ فَیَبِیعَهُ بِمُدٍّ مِنْ تَمْرٍ وَ یَأْخُذَ ثُلُثَهُ وَ یَتَصَدَّقَ بِثُلُثَیْهِ
و آنگاه وارد بازار شود و آن را در مقابل سه کیلو ازخرما بفروشد و یک سوّم آن را براى خود بردارد و دو سوم آن را صدقه بدهد،
خَیْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ یَسْأَلَ اَلنَّاسَ أَعْطَوْهُ أَوْ حَرَمُوهُ
بهتر است از آن که از مردم درخواست کند. معلوم نیست که چیزى به او بدهند یا محرومش سازند.
💠ماءُ وَجْهِکَ جَامِدٌ، یُقْطِرُهُ السُّؤَالُ؛ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تُقْطِرُهُ
۱. انسان تا مى تواند نباید از کسى تقاضایى کند و آبروى خود را در آن راه بریزد.
۲. اما اگر روزى ناچار شد، باید کسى را براى تقاضا کردن برگزیند که شایسته آن باشد
📕 اگر مجبور به ابراز حاجت شدی، نزد هر کسی دست دراز نکن.
مرحوم کلینی در کافی شریف،
در “بَابُ مَنْ أَعْطَى بَعْدَ اَلْمَسْأَلَهِ”
از امام صادق علیه السلام روایت نقل میکند که حضرت فرمود:
هیچ کسی در بخشش و کمک به دیگران برمن پیشی نگرفت
وَ لاَ سَخَتْ نَفْسِی بِرَدِّ بِکْرِ اَلْحَوَائِجِ
و بخشش من هرگز حاجتهاى جدید را، رد نکرده است
وَ قَدْ قَالَ اَلشَّاعِرُ:
وَ إِذَا بُلِیتَ بِبَذْلِ وَجْهِکَ سَائِلاً/
فَابْذُلْهُ لِلْمُتَکَرِّمِ اَلْمِفْضَالِ
زمانى که نیاز پیدا کردى آبروى خود را بخشش کنى با درخواست کردن، پس آبروى خود را بذل کن نزد اهل کرم.
إِنَّ اَلْجَوَادَ إِذَا حَبَاکَ بِمَوْعِدٍ/
أَعْطَاکَهُ سَلِساً بِغَیْرِ مِطَالٍ
زیرا که بخششکننده اگر شبها وعدۀ بخشش دهد آسان و بدون تلف کردن وقت عطا مىنماید.
وَ إِذَا اَلسُّؤَالُ مَعَ اَلنَّوَالِ قَرَنْتَهُ/
رَجَحَ اَلسُّؤَالُ وَ خَفَّ کُلُّ نَوَالٍ
و هنگامی که درخواست قرین شود با بخشش انسان های اهل، درخواست کردن موجه، و بخشش کردن آسان مىشود.
💮عرض حاجت کردن به نااهل ممنوع:
حارث همدانى ازیاران خاص امیرالمومنین مى گوید: شبى نزد آن حضرت به گفتگو نشسته بودم.
فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَرَضَتْ لِی حَاجَهٌ
عرض کردم : حاجتى دارم.
فَقَالَ وَ رَأَیْتَنِی لَهَا أَهْلاً
امام علیه السلام فرمود: مرا شایسته دانستى که حاجت خود را از من بخواهى؟ فَقُلْتُ نَعَمْ یَا أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ قَالَ جَزَاکَ اَللَّهُ عَنِّی خَیْراً
عرض کردم: آرى. فرمود: خدا تو را جزاى خیر دهد.
ثُمَّ قَامَ إِلَى اَلسِّرَاجِ فَأَغْشَاهَا وَ جَلَسَ سپس برخاست و چراغ را خاموش کرد و نشست.
ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا أَغْشَیْتُ السِّرَاجَ لِأَنْ لَا أَرَى ذُلَّ حَاجَتِکَ فِی وَجْهِکِ
بعد فرمود: چراغ را براى این خاموش کردم که ذلت عرض حاجت را در صورت تو نبینم.
فَتَکَلَّمْ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ ص یَقُولُ اَلْحَوَائِجُ أَمَانَهٌ مِنَ اَللَّهِ فِی صُدُورِ اَلْعِبَادِ
اکنون بگو چه مى خواهى، زیرا از پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله شنیدم مى فرمود: حوائج مردم امانت الهى در سینه بندگان است.
فَمَنْ کَتَمَهَا کُتِبَتْ لَهُ عِبَادَهٌ وَ مَنْ أَفْشَاهَا کَانَ حَقّاً عَلَى مَنْ سَمِعَهَا أَنْ یُعِینَهُ
کسى که آن را بپوشاند عبادتى براى او محسوب مى شود و کسى که آن را افشا کند لازم است براى انجام آن حاجت تلاش کند.
⛔️گاهی حل نشدن مشکلات، نشانه عزت است.
انسان باید به جایگاهی برسد که عزت و آبرویش برای او بسیار با اهمیت تر باشد تا اینکه به هر کسی رو بزند.
در حکمت ۶۶ فرمود:
فَوْتُ الْحَاجَهِ، أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَیْرِ أَهْلِهَا
از دست رفتن حاجت بهتر از طلب کردن آن از نااهلان است!
همیشه نباید گفت مشکلم حل شد. برخی اوقات باید سینه سپر کرد و گفت من چندین مشکل دارم، هیچ کدام نیز حل نشده است زیرا نمیخواستم عزتم را به حراج بگذارم و به جای آبرو، به خواسته هایم برسم.
📕حاجت را پیش نا اهل نبریم.
علامه شوشتری به نقل از کتب تاریخی میفرماید:
دَخَلَ مُحَمَّدُ بْنُ وَاسِعٍ عَلَى بَعْضِ الْأُمَرَاءِ فَقَالَ:
شخصی به نام محمد بن واسع نزد یکی از امیران رفت و گفت:
أَتَیْتُکَ فِی حَاجَهٍ فَإِنْ شِئْتَ قَضَیْتَهَا فَکُنَّا کَرِیمَیْنِ،
«من برای حاجتی نزد تو آمدم؛ اگر بخواهی آن را برآورده کنی، هر دو کریم خواهیم بود،
وَ إِنْ شِئْتَ لَمْ تَقْضِهَا وَ کُنَّا لَئِیمَیْنِ
و اگر نخواهی برآورده کنی، هر دو لئیم خواهیم بود.»
أَرَادَ أَنَّهُ إِذَا لَمْ یَقْضِهَا کَانَ طَالِبَ الْحَاجَهِ أَیْضًا لَئِیمًا حَیْثُ طَلَبَ حَاجَتَهُ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهَا.
مقصود او این بود که اگر امیر حاجت را برآورده نکند، طالب حاجت نیز لئیم خواهد بود، چون حاجت خود را از غیر اهلش خواسته است
⭕️در خواست کردن عادی نشود.
پیامبر به جناب ابوذر فرمود:
یا أَبَا ذَرٍّ إِیاکَ وَالسُّوَالَ فَإِنَّهُ ذُلٌّ حَاضِرٌ وَفَقْرٌ تَتَعَجَّلُهُ
اى اباذر! از سوال و درخواست بپرهیز که ذلت حاضر و فقرى است که آن را با شتاب به سوى خود مى آورى،
وَفِیهِ حِسَابٌ طَوِیلٌ یوْمَ الْقِیامَه
به علاوه حسابى طولانى در روز قیامت دارد.
⛔️ از بخش دوم این حدیث به دست می آید که انسان در مواجهه با نیازهای واقعی شاید عذری داشته باشد، ولی اینکه نیازهای کاذبی برای خود بتراشد و برای رسیدن به آنها به افراد مختلف رو بزند؛ باعث گرفتاری در قیامت خواهد شد.
🛑نیازهای واقعی کدام است؟
در روایت داریم شخصی از امام حسین درخواست کمک کرد، حضرت در پاسخ به او فرمود:
إِنَّ الْمَسْأَلَهَ لا تَصْلُحُ
سوال و تقاضا شایسته نیست،
إِلاَّ فِى غُرْمٍ فَادِحٍ
۱. مگر در بدهکارى سنگین،
أَوْ فَقْرٍ مُدْقِعٍ
۲. یا فقر ناتوان کننده ،
أَوْ حَمَالَهٍ مُقَطَّعَهٍ
۳. یا دیه ثابت و مسلّم.
فَقالَ السّائِلُ: مَا جِئْتُ إِلاَّ فِى إِحْدَاهُنَّ سائل عرض کرد: من به دلیل یکى از این سه چیز خدمت شما رسیده ام.
فَأَمَرَ لَهُ بِمِائَهِ دِینَارٍ
امام علیه السلام امر فرمود یکصد دینار به او دادند.
📕ترک مسالت، بهشت آفرین است.
مرحوم کلینی در کتاب کافی شریف از پیامبر اکرم ص نقل میکند:
جَاءَتْ فَخِذٌ مِنَ اَلْأَنْصَارِ إِلَى رَسُولِ اَللَّهِ ص فَسَلَّمُوا عَلَیْهِ فَرَدَّ عَلَیْهِمُ اَلسَّلاَمَ
گروهى از انصار خدمت پیامبر خدا صلّى اللّه علیه و اله رسیدند، سلام عرض کردند و پیامبر خدا ص جواب فرمود.
فَقَالُوا یَا رَسُولَ اَللَّهِ لَنَا إِلَیْکَ حَاجَهٌ
عرض کردند: اى رسول خدا! ما به شما حاجتى داریم.
فَقَالَ هَاتُوا حَاجَتَکُمْ
پیامبر خدا صلّى اللّه علیه و اله فرمود: بگویید، حاجت شما چیست؟
قَالُوا إِنَّهَا حَاجَهٌ عَظِیمَهٌ. فَقَالَ هَاتُوهَا مَا هِیَ
عرض کردند: حاجت بزرگى است. فرمود: بگویید چیست؟
قَالُوا تَضْمَنُ لَنَا عَلَى رَبِّکَ اَلْجَنَّهَ
عرض کردند: حاجت ما این است که از جانب خدا بهشت را بر ما ضمانت کنید. قَالَ فَنَکَسَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ رَأْسَهُ ثُمَّ نَکَتَ فِی اَلْأَرْضِ
پیامبر سر مبارک را به زیر انداخت و بعد از آن با تازیانهاى که در دست داشت، زمین را خطکشى نمود _که این نشانه غم و فکر است_
ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ أَفْعَلُ ذَلِکَ بِکُمْ عَلَى أَنْ لاَ تَسْأَلُوا أَحَداً شَیْئاً
بعد از آن سر مبارک را بلند کرد و فرمود: من این کار را براى شما انجام مىدهم به شرط اینکه شما نیز از هیچکس درخواستی نکنید.
قَالَ فَکَانَ اَلرَّجُلُ مِنْهُمْ یَکُونُ فِی اَلسَّفَرِ فَیَسْقُطُ سَوْطُهُ
راوى مىگوید: این گروه از انصار طورى زندگى مىکردند که اگر در مسافرت تازیانه یکى از آنها از دستش بر زمین مىافتاد، دوست نداشت کسىکه کنار او بود به او بگوید: تازیانه را به من بده،
فَیَکْرَهُ أَنْ یَقُولَ لِإِنْسَانٍ نَاوِلْنِیهِ فِرَاراً مِنَ اَلْمَسْأَلَهِ فَیَنْزِلُ فَیَأْخُذُهُ
چراکه از سؤال کردن مىترسید و خودش پیاده شده و تازیانه را مىگرفت.
وَ یَکُونُ عَلَى اَلْمَائِدَهِ فَیَکُونُ بَعْضُ اَلْجُلَسَاءِ أَقْرَبَ إِلَى اَلْمَاءِ مِنْهُ
و اگر یکى از آنها بر سفرۀ غذا مىنشست و بعضى از همنشینان او نزدیک آب بودند،
فَلاَ یَقُولُ نَاوِلْنِی حَتَّى یَقُومُ فَیَشْرَبُ
به او نمىگفت: به من آب بده و خودش بلند مىشد و آب مىخورد.
📕مسالت بیجا ،جهنم آفرین است.
در کتاب کافی شریف ،
بَابُ مَنْ سَأَلَ مِنْ غَیْرِ حَاجَهٍ
از امام صادق علیه السلام وارد است :
مَا مِنْ عَبْدٍ یَسْأَلُ مِنْ غَیْرِ حَاجَهٍ فَیَمُوتُ حَتَّى یُحْوِجَهُ اَللَّهُ إِلَیْهَا وَ یُثَبِّتَ اَللَّهُ لَهُ بِهَا اَلنَّارَ
هر بندهاى که بدون نیاز سؤال کند، نمىمیرد مگر اینکه خداوند او را نیازمند کند و آتش بر او نوشته مىشود.
📕مسالت بیجا ،جهنم آفرین است.
در کتاب کافی شریف ،
بَابُ مَنْ سَأَلَ مِنْ غَیْرِ حَاجَهٍ
از امام صادق علیه السلام وارد است :
مَا مِنْ عَبْدٍ یَسْأَلُ مِنْ غَیْرِ حَاجَهٍ فَیَمُوتُ حَتَّى یُحْوِجَهُ اَللَّهُ إِلَیْهَا وَ یُثَبِّتَ اَللَّهُ لَهُ بِهَا اَلنَّارَ
هر بندهاى که بدون نیاز سؤال کند، نمىمیرد مگر اینکه خداوند او را نیازمند کند و آتش بر او نوشته مىشود.
⛔️باید طوری کمک کرد که آبروی سائل حفظ شود.
در سیره امام رضا داریم:
سَأَلَهُ رَجُلٌ أَنْ یُعْطِیَهُ مَا یَصِلُ إِلَى بَلَدِهِ
مردی از ایشان درخواست کرد چیزی به او بدهد تا به شهرش برسد.
فَدَخَلَ وَ رَدَّ الْبَابَ وَ أَعْطَاهُ مِنْ أَعْلَى الْبَابِ
پس امام داخل شد و در را بست و از بالای در به او عطا کرد.
فَقِیلَ لَهُ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی ذَلِکَ
از حضرت در مورد این کار سوال شد،
فَقَالَ: أَمَا سَمِعْتَ قَوْلَ الْأَوَّلِ:
پس فرمود: آیا این سخن را نشنیدهای که گفت:
مَتَى آتِهِ یَوْمًا لِأَطْلُبَ حَاجَهً رَجَعْتُ إِلَى أَهْلِی وَ وَجْهِی بِمِائَهِ هَذَا
هرگاه برای رفع نیازی، نزد او بروم، به سوی اهل خانهام بازمیگردم، در حالی که آبرویم به جای خود باقی است.
👈 اولا؛ انسان تا جایی که میتواند نباید درخواست کند.
👈 ثانیا؛ اگر خواست درخواست کند از کسی که اهلیت دارد درخواست کند.
👈 ثالثا؛ کسی که از او درخواستی شده، آبروی سائل را حفظ کند.
🔻نکته ۱:
هرچقدر درخواست از دیگران آبرو بر است، درخواست از خدا آبرو ساز است.
📕 در کتاب کافی شریف ،
بَابُ کَرَاهِیَهِ اَلْمَسْأَلَهِ از پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم نقل شده :
إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَحَبَّ شَیْئاً لِنَفْسِهِ وَ أَبْغَضَهُ لِخَلْقِهِ
خداوند تبارک وتعالى، صفتى را بر خود محبوب و بر آفریدگانش مبغوض داشته است
أَبْغَضَ لِخَلْقِهِ اَلْمَسْأَلَهَ وَ أَحَبَّ لِنَفْسِهِ أَنْ یُسْأَلَ
گدایى و درخواست را در برابر خود، محبوب مىشمارد و در برابر دیگران مبغوض مىدارد.
وَ لَیْسَ شَیْءٌ أَحَبَّ إِلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یُسْأَلَ
هیچ عملى به درگاه خدا بالاتر از این نیست که دست طلب بردارند و از پیشگاه او مسألت نمایند.
فَلاَ یَسْتَحْیِی أَحَدُکُمْ أَنْ یَسْأَلَ اَللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ وَ لَوْ بِشِسْعِ نَعْلٍ
مبادا کسى از گدایى درگاه خدا شرم کند، گرچه به خاطر یک بند کفش باشد.
💮 باید انسان به مرحله ی “دل نبستن به خلق” برسد. به آنجایی برسیم که کمترین و بیشترین، کوچکترین و بزرگترین خواسته هایمان را از خدا بخواهیم نه از خلق خدا.
💮 اهل ترین کسی که میتوانیم از او درخواست کنیم خداست.
در حدیث قدسی داریم:
یَا مُوسَى سَلْنِی کُلَّ مَا تَحْتَاجُ إِلَیْهِ حَتَّى عَلَفَ شَاتِکَ وَ مِلْحَ عَجِینِکَ
ای موسی همه چیز را از من بخواه حتی علف گوسفند و نمک خمیرت را.
🔻نکته ۲:
طلب بی دلیل فقر می آورد
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:
ومَنْ فَتَحَ عَلَى نَفْسِهِ بَابَ مَسْأَلَهٍ فَتَحَ اللَّهُ عَلَیهِ سَبْعِینَ بَاباً مِنَ الْفَقْرِ لا یسُدُّ أَدْنَاهَا شَىءٌ
کسى که بر خود درى از سوال و تقاضا بگشاید خداوند هفتاد در ازفقر به سوى او مى گشاید که چیزى کمترینِ این درها را نمى بندد.
آنها که بیشتر اهل درخواست و ابراز نیاز هستند؛ هم آبروی خود را از بین برده اند و برای به دست آوردن متاع قلیل دنیا، متاع پر ارزش آبرو را به حراج گذاشته اند؛
هم درهای مشکلات بیشتر را به روی خود باز کرده اند و همشه هشتشان گرو نهشان خواهد بود.
🔻نکته ۳:
عوامل آبرو داری و بی آبرویی در نهج البلاغه:
↙️بخشندگی به انسان آبرو میدهد.
حضرت درحکمت ۲۱۱ فرمود:
الجُودُ حارِسُ الأعراضِ
بخشندگى، نگهبان آبروهاست.
↙️ بخل انسان را بی آبرو میکند.
حضرت درحکمت ۳ فرمود:
الْبُخْلُ عَارٌ
بخل ننگ است»;
بخل آن است که انسان حاضر نباشد چیزى از مواهب خداداد را در اختیار دیگران بگذارد،
↙️ متهم کردن دیگران، انسان را بی آبرو میکند، حضرت درنامه ۶۹ فرمود:
و لا تَجعَلْ عِرضَکَ غَرَضا لِنِبالِ القَولِ/ القوم
آبروى خود را آماج تیرهاى سخن مردم قرار مده.
در توضیح این جمله باید حکمت ۳۵ را آورد:
مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ، قَالُوا فِیهِ بِمَا لَا یَعْلَمُون.
کسى که در نسبت دادن کارهاى بد به مردم شتاب کند، مردم نیز نسبت هاى ناروایى به او مى دهند.
↙️ بحث و جدل بیجا انسان را بی آبرو میکند.در حکمت ۳۶۲ فرمود:
مَن ضَنَّ بِعِرضِهِ فلْیَدَعِ المِراءَ
هرکه آبروى خود را دوست دارد، باید از مجادله بپرهیزد.
↙️خیانت در مسئولیت، آبروی انسان را میبرد.
امیرالمومنین در نامه ۷۱خطاب به یکی از کارگزاران که خبر خیانت او به حضرت رسیده بود فرمود:
وَ لَئِنْ کَانَ مَا بَلَغَنِی عَنْکَ حَقّاً، لَجَمَلُ أَهْلِکَ وَ شِسْعُ نَعْلِکَ خَیْرٌ مِنْکَ
اگر آنچه از تو به من رسیده است درست باشد شتر (بارکش) خانواده ات و بند کفشت از تو بهتر است.
↙️فرار از مبارزه بی آبرویی است.
درخطبه ۶۶ فرمود:
وَ اسْتَحْیُوا مِنَ الْفَرِّ فَإِنَّهُ عَارٌ فِی الْأَعْقَابِ
از فرار شرم نمایید! چه این که فرار از جهاد، ننگى است که در نسل هاى آینده شما نیز مى ماند.
مشخص است که میدان جهاد گسترده است و فقط جهاد نظامی را شامل نمیشود.
فرار کردن از هر میدانی که وظیفه انسان حضور در آن است موجب بی آبرویی انسان میشود.
اللهم لا تجعل الدنیا اکبر همّنا
