💠و قَالَ (علیه السلام): الْأَقَاوِیلُ مَحْفُوظَهٌ، وَ السَّرَائِرُ مَبْلُوَّهٌ، وَ کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَهٌ
امام علی علیه‌السلام میفرمایند:
گفتار انسانها نگهدارى مى شود و باطن آنها آزموده خواهد شد و هرکس در گرو اعمال خویش است.

💠و النَّاسُ مَنْقُوصُونَ مَدْخُولُونَ، إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ
مردم همگى در نُقصانند و داراى عیوبى هستند جز کسى که خدا او را حفظ کند.

💠 سائِلُهُمْ مُتَعَنِّتٌ
سؤال کنندگان آنان درپى بهانه جویى و آزارند.

💠و مُجِیبُهُمْ مُتَکَلِّفٌ
وپاسخ دهندگان، برای توجیه، خود را به تکلف می اندازند.

💠یکَادُ أَفْضَلُهُمْ رَأْیاً، یَرُدُّهُ عَنْ فَضْلِ رَأْیِهِ الرِّضَى وَ السُّخْطُ
حتى برترین آنها ازنظر فکر واندیشه، به سبب حب وبغض، از رأى خود بازمى گردد.

💠و یَکَادُ أَصْلَبُهُمْ عُوداً، تَنْکَؤُهُ اللَّحْظَهُ وَ تَسْتَحِیلُهُ الْکَلِمَهُ الْوَاحِدَه.
و نزدیک است که با استقامت ترین که مانند چوب محکم است، با یک نگاه یا یک کلمه دگرگون شوند.

⏪این حکمت در دو جلسه شرح میگردد.
حضرت در این حکمت در مورد انسان صحبت میکنند، و خطرات و لغزشگاه هایی که احتمال دارد او در آنها قرار بگیرد و دچار سقوط شود‌ که به چند بخش تقسیم میشود:

1⃣گفتار انسان محفوظ است:
الْأَقَاوِیلُ مَحْفُوظَهٌ
أقوال جمع قول است و أقاویل جمع الجمع آن است.
به تعبیر لغت شناسان: الاقاویل الکلام أو کلُّ لفظ
اقاویل الکلام به معنی همه لفظ است.
حضرت میفرماید اقوال انسان از بین نمیروند بلکه، نگهداری میشوند.
چه یک حرف کوتاه باشد ، چه یک کلمه و چه یک جمله.

✳️عقل را عقل میگویند چون عقال است و پا بند میزند به اعضا و جوارج انسان از جمله زبان.

❇️هر چیزی در دنیا بگوییم در دادگاه قیامت بر علیه ما استفاده میشود:
اگر چه انسان از جهت تکوینی مختار است در سخن گفتن و میتواند هر حرفی بزند؛ ولی از جهت تشریعی هر حرف و سخنی را نمی تواند بیان کند زیرا همه حرفها و اعتقادات او مورد محاسبه قرار میگیرند.
طبق این مبنا حرف زدن شاید از جهت ظاهری کم ارزش باشد و انسان بخواهد هر حرفی را به ذهنش رسید به زبان بیاورد ؛ ولی در واقع اینگونه نیست و حرف زدن و فکر کردن بسیار با اهمیت است.

✳️ طهارت در سخن گفتن لازم است:
قرآن مجید مى فرماید:
《وَلَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ؛ ق – ۱۶》
ما انسان را آفریدیم و وسوسه هاى نفس او را مى دانیم، و ما به او از رگ قلبش نزدیکتریم!
《إِذْ یَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّیَانِ عَنِ الْیَمِینِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ؛ ق -۱۸ 》
به خاطر بیاورید هنگامى را که دو فرشته راست و چپ که ملازم انسانند اعمال او را دریافت مى دارند.
《 مَّا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ 》
انسان هیچ سخنى را بر زبان نمى آورد مگر این که فرشته اى مراقب وآماده براى ضبط آن است.

👈خود کلمه لفظ به معنای چیزی است که از دهان ما پرتاب می‌شود.

✳️اصل و ریشه عاقبت به خیری در کلام پیامبر: در روایت داریم که معاذ بن جبل میگوید:
کنتُ مع النبیِّ صلى الله علیه و آله فی سَفَرٍ ··· فقلتُ : یا رسولَ اللّه ، أخبِرنی بعَمَلٍ یُدخِلُنی الجنَّهَ ، و یُباعدُنی عنِ النّارِ
در سفرى با پیامبر بودم. از حضرت درباره آنچه که انسان را به بهشت مى برد و از آتش دور مى گرداند، سؤال کردم.
قالَ : لقَد سألتَ عَن عَظیمٍ [ ثمَّ أخبَرَهُ صلى الله علیه و آله عمّا سأل عنهُ]
حضرت فرمود: سؤال بزرگى کردى. سپس پاسخ سؤال را داد(ملاک‌هایی را بیان داشتند که در این جا حذف شده)…
ثمَّ قالَ : أ لا اُخبِرُکَ بمِلاکِ ذلکَ کُلِّهِ ؟ قلتُ : بلى یا رسولَ اللّه
سپس حضرت فرمود : آیا بنیاد همه این ها را به تو خبر ندهم؟ عرض کردم: آری، اى رسول خدا!
قالَ : کُفَّ علَیکَ هذا، و أشارَ إلى لِسانِهِ پیامبر به زبان خود اشاره کرد و فرمود: این را نگه دار.
قلتُ : یا نَبیَّ اللّه ِ، و إنّا لَمُؤاخَذونَ بما نَتکَلَّمُ بهِ؟
عرض کردم: اى پیامبر خدا! آیا ما درباره آنچه مى گوییم مؤاخذه مى شویم؟
قالَ : ثَکَلَتکَ اُمُّکَ ! و هَل یَکُبُّ النّاسَ فی النّارِ على وُجوهِهِم إلاّ حَصائدُ ألسِنَتِهِم؟
حضرت فرمود: مادرت به عزایت بنشیند، مگر مردم را چیزى جز محصولات زبانشان با صورت در آتش مى افکند؟

✍️عامل بسیاری از جهنم رفتن‌ها همین زبان است.

‌❇️ دستورات فراوانی که در آیات و روایات در مورد زبان و سخن وارد شده است، ناظر به همین مطلب است که باید پاسخگوی گفتارتان باشید:

👈دروغ ممنوع:
حضرت در حکمت ۳۸۲ میفرماید:
لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ، بَلْ لَا تَقُلْ کُلَّ مَا تَعْلَمُ
آنچه را نمی دانی مگو، بلکه هر چه را می دانی هم مگو.
دروغ گفتن ممنوع است، وهر راستی را گفتن نیز ممنوع است.

👈بلبل زبانی برای معلم:
در حکمت ۴۱۱ آمده است:
لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِکَ عَلَى مَنْ أَنْطَقَکَ، وَ بَلَاغَهَ قَوْلِکَ عَلَى مَنْ سَدَّدَکَ.
تندى و تیزى زبانت را بر ضد کسى که سخن گفتن را به تو آموخته به کار مگیر و نیز بلاغت سخنت را بر ضد کسى که سخنورى به تو آموخت صرف مکن.

👈برندگی زبان را به جا مصرف کن:
حضرت در حکمت ۳۹۴ میفرمایند:
رُبَّ قَوْلٍ أَنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ.
چه بسا، سخنى که از حمله اى کارسازتر افتد.
جایی که میشد کلمه ای گفت و نگفتیم، مسئولیم. جایی که حرف تند و تیزی زدیم نیز مسئولیم

👈سخن انسان باعث از بین رفتن شخصیت نباشد:
در بخشی از نامه ۳۱ آمده :
إِیَّاکَ أَنْ تَذْکُرَ مِنَ الْکَلَامِ مَا یَکُونُ مُضْحِکاً وَ إِنْ حَکَیْتَ ذَلِکَ عَنْ غَیْرِک
از گفتن سخنان خنده آور و بى محتوا بپرهیز هرچند آن را از دیگرى نقل کنى.

2⃣ آزموده شدن باطن انسان:

💠والسَّرَائِرُ مَبْلُوَّهٌ
آزموده شدن باطن یک امر قطعی است.
مَبْلُوَّهٌ از ریشه بلا و ابتلاء است یعنی آزموده شدن، امتحان شدن.

✅ظاهر مومنانه، باطن پاک:
انسان نه تنها باید ظاهر مومنانه را حفظ کند و شمایل کلی او انسان را به یاد خدا بیندازد، بلکه باید درون و باطن او نیز آراسته و پاک باشد زیرا خداوند باطن انسان را نیز مورد آزمایش قرار میدهد و اگر انسان تهذیب و خودساختگی نداشته باشد، در این امتحانات مردود خواهد شد.

❇️آزمایش الهی همگانی، همیشگی، ظاهری و باطنی است:
در حکمت ۹۳ آمده:
لَا یَقُولَنَّ أَحَدُکُمْ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفِتْنَهِ
فردى از شما نگوید: خدایا از فتنه به تو پناه مى برم،
(امتحان، آزمایش)
لِأَنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ إِلَّا وَ هُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى فِتْنَهٍ
زیرا کسى نیست که در فتنه اى نباشد،
(امتحانات شامل حال او نیز میشود.)
وَ لَکِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْیَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ
لکن آن که مى خواهد به خدا پناه برد، از آزمایش هاى گمراه کننده پناه ببرد،
(امتحانات گمراه کننده)

❇️حتی یاران پیامبر نیز آزموده میشوند:
قرآن مجید خطاب به یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مى فرماید:
《وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنْکُمْ وَالصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَ أَخْبَارَکُمْ ؛ محمد – ۳۱》
ما همه شما را قطعاً مى آزماییم تا معلوم شود مجاهدان واقعى و صابران از میان شما کدامند، و اخبار شما را بیازماییم.

✍️وقتی اصحاب پیامبر مورد آزمایش درونی و باطنی قرار میگیرند، این قاعده برای دیگران نیز جاری است.

❇️ارزش انسان در ابتلائات مشخص میشود:
در حکمت ۲۱۷ حضرت میفرمایند:
فِی تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ، عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ
در گردش و دگرگونى هاى روزگار است که گوهر مردان شناخته آید.
در سختی ها و دگرگونی های روزگار و امتحانات و ابتلائات است که ارزش انسان مشخص میشود.
لذا نباید از امتحانات فراری بود، بلکه باید با آمادگی وارد این فضا شد تا رشد را درک کرد.

✳️روزگار خیلی چیزها را مشخص میکند:
امیرالمومنین علیه‌السلام میفرمایند:
وَالاَْیَّامُ تُوضِحُ لَکَ السَّرَائِرَ الْکَامِنَه
گذشت روزگار آنچه را در باطن نهفته شده براى تو آشکار مى سازد.

❇️ در دنیا هم باطن ها و اسرار آشکار میشود:
امام صادق علیه‌السلام میفرمایند:
ما مِن عَبدٍ أسَرَّ خَیرا فَذَهَبَتِ الأیّامُ أبَدا حتّى یُظهِرَ اللّه ُ لَهُ خَیرا
هیچ بنده اى نیست که خیرى را در نهان انجام دهد ، مگر آن که با گذشت روزگار ، خداوند خیرى از او را آشکار سازد.
و ما مِن عَبدٍ یُسِرُّ شرّا فَذَهَبَتِ الأیّامُ حَتّى یُظهِرَ اللّه ُ لَهُ شرّا
و هیچ بنده اى نیست که در نهان کار شرّى به جاى آورد ، جز آن که با گذشت زمان ، خداوند شرّى از او را نمایان سازد.

✍️چه لزومی دارد که هر کار خیری کردیم در فضای مجازی و … قرار دهیم تا مورد توجه دیگران قرار بگیریم ، مخفیانه کار کردن ارزشمند است و نیاز به جار زدن نیکی ها نیست ،چرا که خداوند خود روزی آنها را بر همگان نمایان می‌سازد.

❇️و هم در آخرت باطن ها و اسرار آشکار میشوند:
یکی از نام های قیامت یَوْمَ تُبْلَى ٱلسَّرَآئِرُ است، روزی که پرده پوشی خدا به اتمام میرسد و باطن افراد نمایانگر میشود.

3⃣انسان گروگان است، باید خود را آزاد کند:
《وَکُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَهٌ؛ مدثر – ۳۸ 》
این جمله حضرت عینا آیه قران است.
«رَهینَه» به معناى گروگان است و گرو وثیقه اى است که شخص وام گیرنده به طلبکار مى دهد. که اگر نتواند قرضشش را ادا کند، آن کالا به عنوان طلب طلبکار باشد.

❇️در رهن عمل بودن به چه معناست؟
اینکه انسان چگونه در گرو اعمال خودش است از نکات قابل تامل است.
انسان تا وقتی کاری انجام نداده است، عمل او در بند اوست یعنی بخواهد حرفی میزند، نخواهد حرفی نمیزند.
ولی وقتی عمل انجام داد او در ملکیت عمل میرود. حال اگر عمل خوب بوده باشد او آزاد میشود و اگر عمل بد بوده باشد او اسیر باقی میماند.
شبیه فرمایش حضرت در حکمت ۳۸۱:
الْکـَلاَمُ فِی وَثَاقِکَ مَا لَـمْ تَتَکَلَّمْ بِهِ؛ فَإِذَا تَکَـلَّمْتَ بِهِ، صِرْتَ فی وَثَاقِهِ
سخن در بند توست، تا آن را نگفته باشى، و چون گفتى، تو در بند آنى.

✍️ تا وقتی انسان حرف نزده باشد مالک کلام است، میتواند بگوید یا نگوید. ولی اگر حرف را زد دیگر او نیست که مالک است. بلکه کلام مالک است و او باید دنبال حرف برود.

✳️خود ما گرو هستیم و باید خود را آزاد کنیم:
انسان در گرو اعمالى است که انجام مى دهد و تا وظیفه خود را انجام ندهد این گروگان آزاد نمى شود.

✳️ هرگاه انسان به وظایفش عمل کرد،
زبان را حفظ کرد،
باطن را پاک نگه داشت،
حکم آزادی خویش را امضا کرده و به حُریّت میرسد.
ولی تا وقتی در انجام وظایف کوتاهی کرده و مراقب زبان و دل نباشد، گروگان و اسیر و برده است.

✳️باید برای آزادی خود تلاش کرد:
امام صادق علیه‌السلام میفرماید:
أَقْصِرْ نَفْسَکَ عَمَّا یَضُرُّهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُفَارِقَکَ
نفس خود را از تمایلات مضرّ بازدار پیش از آنکه مرگت فرا رسد و جان از تنت جدا نماید
وَ اسْعَ فِی فَکَاکِهَا کَمَا تَسْعَی فِی طَلَبِ مَعِیشَتِکَ فَإِنَّ نَفْسَکَ رَهِینَهًْ بِعَمَلِکَ
و در راه آزادی نفس خویش کوشش کن همان‌طور که در طلب معاش خود مجاهده می‌کنی که نفس تو در گرو اعمال تو خواهد بود.

‌✳️حضرت پس از بیان سه نکته کلی تحت عنوان:
محفوظ بودن اعمال، امتحان باطن ، و گرو بودن انسان در بند اعمال؛ این سوال را مطرح میفرماید که ” پس چرا گناه؟”

4⃣انسان در حال خسران است مگر…:
💠والنَّاسُ مَنْقُوصُونَ مَدْخُولُونَ إِلاَّ مَنْ عَصَمَ اللّهُ
مردم همگى در نُقصانند و داراى عیوبى هستند جز کسى که خدا او را حفظ کند.

✅منقوص، کسى است که داراى نقص و عیبى است و مدخول نیز به معنای ناخالصی است.

✳️اگرچه یکی از مصادیق این هشدار، خطاب به کسانى است که گرفتار انواع معاصى و گناهان هستند، ولی محدود کردن جمله به گناه درست نیست.
اکثر انسانها دچار شبهات، افکار التقاطی، خرافه ، سوء ظن، اخلاق رذیله، درگیری ذهنی و روانی و… هستند.
و همگى در حال نُقصانند و از رشد رسیدن به اهداف حیات دور اند.

👈قرآن کریم در سوره عصر میفرماید:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ
وَالْعَصْرِ*
إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ *
إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ

✍️ خسران همگانی است مگر برای عده ی خاصی که شرایط رشد و تکامل را فراهم کرده باشند.

❇️فقط یک گروه مستثناء هستند:
با توجه به معنای عصم؛ تنها گروه نجات یافته یا چنگ زنندگان به ریسمان الهی اند، یا کسانی که به درجه عصمت و پاکی از گناه رسیده باشند (خدا آنها را از گناه حفظ کرده باشد)

✍️طبیعتا پاکی و عصمت به دست نمی آید مگر بعد از چنگ زدن به ریسمان الهی که قرآن و عترت است.

جمله «إِلاَّ مَنْ عَصَمَ آللّهُ» در درجه اوّل شامل حال معصومان است و لیکن تمام کسانى که پیرو آنانند و در مسیر آنها گام برمى دارند نیز از نوعى عصمت الهى برخوردار مى شوند


✳️خدا باید انسان را حفظ کند وگرنه سقوط قطعی است:
حضرت در این حکمت (حکمت۳۴۳) میفرمایند:
وَ النَّاسُ مَنْقُوصُونَ مَدْخُولُونَ، إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ
در خطبه ۲۱۰ نیز آمده: إِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ
همانا مردم هم با سلاطین و دنیا هستند، مگر آن کس که خدا او را حفظ کند.


❇️عصمت لطف الهی است:

👈از حضرت در غرر الحکم روایت شده:
مَن اُلهِمَ العِصمَهَ أمِنَ الزَّلَلَ
که عصمت به او الهام شود، از لغزشها در امان ماند.

همچنین در حدیث دیگری در غررالحکم آمده:
کَیفَ یَصبِرُ عَنِ الشَّهوَهِ مَن لَم تُعِنهُ العِصمَهُ؟!
چگونه صبر میکند از خواهش کسى که یارى نکرده باشد او را نگهدارى؟!

👈حضرت در خطبه ۹۱ در وصف ملائکه میفرمایند:
و عَصَمَهُم مِن رَیبِ الشُّبُهاتِ، فَما مِنهُم زائغٌ عَن سَبیلِ مَرضاتِهِ
خداوند ملائکه را از تردید و شبهات مصونیّت بخشید، به گونه اى که هیچ کدام از آنان از راه رضاى حقّ منحرف نمى شوند.

👈مناجات امیرالمومنین علیه‌السلام:
إلهی ، لا سَبیلَ إلی الاحتِراسِ مِنَ الذَّنبِ إلّا بِعِصمَتِکَ ،
خدایا من هر چه می‌نگرم هیچ راهی برای درامان ماندن از گناه نمیابم مگر اینکه تو مرا حفظ کنی و به من عصمت دهی.
ولا وُصولَ إلی عَمَلِ الخَیراتِ إلّا بِمَشِیئَتِکَ …
هیچ کسی نمی‌تواند کار خیری کند مگر با اجازه تو.
وکَیفَ لی بِالاحتِراسِ مِنَ الذَّنبِ ما إن لَم تُدرِکْنی فیهِ عِصمَتُکَ ؟
خدایا اگر تو مرا حفظ نکنی من نمیتوانم در مقابل گناه دوام بیاورم و به زمین میخورم و شکست میخورم.

✍️لزوم طلب و درخواست عصمت از خدا.

‌✅عصمت لطفی است از جانب خداوند که باید انسان منشا و مقدمات آن را فراهم کرده باشد:

👈تقوا:
در غرر الحکم آمده:
بِالتَّقوی قُرِنَتِ العِصمَهُ
با تقوی به عصمت میرسیم

👈توجه به قرآن:
در خطبه ۱۵۶ آمده:
وَ عَلَیْکُمْ بِکِتَابِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ الْحَبْلُ الْمَتِینُ وَ النُّورُ الْمُبِینُ وَ الشِّفَاءُ النَّافِعُ وَ الرِّیُّ النَّاقِعُ وَ الْعِصْمَهُ لِلْمُتَمَسِّکِ کتاب خدا را محکم بگیرید; چرا که رشته اى است مستحکم و نورى است آشکار; شفابخش و پرمنفعت است و سیراب کننده و فرونشاننده عطش تشنگان حقّ. تمسّک جویان را حفظ مى کند.


👈درخواست و دعا برای عصمت:
دعای جوشن کبیر:
یا عاصِمَ مَنِ اسْتَعْصَمَهُ

✍️انسان نباید روی خودش حساب باز کند و باید به خدا متوسل شود.

👈 توجه و تمسک به اهل بیت:
امام سجاد علیه‌السلام در دعای ۶ صحیفه میفرماید:
اللّهُمّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاحفَظْنا مِن بَینِ أیدینا ومِن خَلفِنا ، وعَن أیمانِنا وعَن شَمائلِنا ، ومِن جَمیعِ نَواحینا ، حِفظاً عاصِماً مِن مَعصِیَتِکَ ، هادِیاً إلی طاعَتِکَ ، مُستَعمِلاً لِمَحَبَّتِکَ
خدایا! بر محمد و خاندان او درود فرست و ما را از پیش رو و از پشت سر و از راست و از چپ و از همه سویمان چنان محافظت فرما که ما را از نافرمانى تو نگاه دارد و به فرمان بردن از تو رهنمون شود و در راه محبّت تو به کارمان گیرد.

✍️ صلوات اول دعا نشان میدهد این مسیر ، مسیر اهل بیت است پس باید پیرو آنها باشیم.
و رسیدن به این جایگاه ثمراتی دارد از جمله طاعت و محبت