بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۱۴۰۴/۶/۴ . ۲ربیع الاول
💢 حکمت ۳۸۹ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ.
وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَى: مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ، لَمْ یَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِه.
و امام (ع) فرمود: هر که عملش او را واپس دارد، نسبش سبب نشود که پیش افتد.
و در روایتى دیگر است: هر که شرافت و حسب خود را از دست بدهد، شرافت و حسب نیاکان سودش نکند.
💠وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ
کسى که اعمالش او را عقب براند نسبش او را پیش نخواهد برد.
🔺مرحومسید رضی رضوان الله علیها میفرماید:
وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَى:
در روایت دیگری که شبیه به همین مضمون است امیرالمومنین علیه السلام فرمودند:
مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ، لَمْ یَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِه
آن کس که از ارزش هاى وجودى بى بهره است ارزش پدران و نیاکان سودى به او نخواهد بخشید.
🔻 بخش اول این حکمت، در حکمت ۲۳ نهج البلاغه نیز آمده بود و در ذیل آن حکمت نیز توضیحاتی بیان شد.
💠مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ
با توجه به لفظ ” أَبْطَأَ” که به معنای کندی است، دو معنا برای این جمله حضرت میتوان بیان کرد که البته نزدیک به هم هستند:
1⃣کسى که اعمالش او را عقب براند نسبش او را پیش نخواهد برد.
2⃣کسى که عملش او را از پیمودن مدارج کمال کُند سازد نَسَبش به او سرعت نخواهد بخشید.
✅حضرت علیه السلام در این حکمت به دو مطلب اشاره میکنند:
1⃣ضرورت عمل گرایی
2⃣سود نرساندن افتخار به اجدادرا.در صورتی که مسیر آنان را طی نکنیم.
اما آنچه مهم است ” حَسَبُ نَفْسِهِ “
به جای اینکه شما دنبال حسب آباء واجداد باشید پدربزرگ و قوم وخویش حسب نفس خودتان را کشف کنید آن چیزی را ارزش وجودی خودِ تو است. دنبال ارزش وجودی خویش باش نه ارزش های دیگران.
✅ارزش وجودی، خود شخص است:
ارزش و شخصیت در انسان به صفات و فضایل شخصى اوست، علم و دانش، شجاعت و سخاوت، بزرگوارى و امانت و صفات برجسته دیگر. و آن ها که از این صفات بى بهره اند و تنها به مقام پدران خود افتخار مى کنند در اشتباه بزرگى هستند و به گفته شاعر:
گیرم پدر تو بود فاضل *** از فضل پدر، تو را چه حاصل؟
این فاضل بودن را اگر یاد کردیدوحرکت کردید خیلی خوب است.یاد کردید وجا ماندید حضرت علیه السلام فرمودند:اینگونه نباشید.
❇️افتخار زندگان به مردگان اوج تعجب است:
از عجایب روزگار این است که انسان زنده به شخص مرده اى افتخار کند و استخوان هاى پوسیده را نشانه عظمت خود بداند.
🔺قرآن مجید در آیه ۱۳ سوره حجرات به آن اشاره کرده است: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِّنْ ذَکَر وَأُنثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»
اى مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره ها و قبیله ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید; این ها ملاک امتیاز نیست،گرامى ترین شما نزد خداوند، باتقواترین شماست; خداوند دانا و آگاه است!
🔹به تعبیر شاعر عرب زبان:
لَئِنْ فَخَرْتَ بِآبَاءٍ ذَوِی حَسَبٍ /
لَقَدْ صَدَقْتَ، وَلَکِنْ بِئْسَمَا وَلَدُوا
اگر به نیاکان با اصل و نسب خود فخر میکنی، راست گفتی، ولی چه بد فرزندی به دنیا آوردهاند!
✍️ هنر آن است که انسان باعث افتخار بشود برای فرزندانش نه اینکه افتخار کند به پدرانش.
✳️هر کسی با عمل خودش عزیز میشود:
🔺شخصى خدمت امام على بن موسى الرضا رسید و عرض کرد:
وَ اَللَّهِ مَا عَلَى وَجْهِ اَلْأَرْضِ أَشْرَفُ مِنْکَ أَباً
به خدا سوگند که بر روى زمین کسى از نظر شرافت پدر از تو برتر نیست.
فَقَالَ اَلتَّقْوَى شَرَّفَهُمْ وَ طَاعَهُ اَللَّهِ أَحْظَتْهُمْ
حضرت فرمود: تقواى الهى آن ها را شریف نمود و اطاعت پروردگار آن ها را والامقام ساخت.
فَقَالَ لَهُ آخَرُ أَنْتَ وَ اَللَّهِ خَیْرُ اَلنَّاسِ شخص دیگری نیز به حضرت عرض کرد: به خدا سوگند تو بهترین مردم هستى.
فَقَالَ لَهُ لاَ تَحْلِفْ یَا هَذَا
امام فرمود: اى مرد! قسم نخور
خَیْرٌ مِنِّی مَنْ کَانَ أَتْقَى لِلَّهِ تَعَالَى وَ أَطْوَعَ لَهُ
بهتر از من کسى است که تقواى الهى اش بیشتر و مطیع تر در برابر فرمان خدا باشد.
وَ اَللَّهِ مَا نُسِخَتْ هَذِهِ اَلْآیَهُ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ
به خدا سوگند این آیه را هیچ آیه اى نسخ نکرده است: خداوند شما را طوایف و قبایلى قرار داده تا یکدیگر را بشناسید، گرامى ترین شما نزد خدا با تقواترین شماست.
به کاروتقوی خودتان افتخار کنیددر ذهن خودتان این را بیاورید الحمدالله چهل سال از خدا عمرگرفتم یک بار به نامحرم نگاه نکردم دروغ نگفتم مال مردم را نخوردم دست درجیب دیگران نکردم .افتخاری کنید البته افتخاری که نعمت را یاد کنیدنه افتخاری که باعث عجب شودومغرورتان کند.
✳️فخر فروشی از اعمال جاهلی است:
🔺امیرالمومنین علیه السلام در نهجالبلاغه فرمودند:
جاهلیت چیزی بود که پیغمبر بیست وسه سال زحمت کشیدند آن را ازبین بردند.ولی متاسفانه بعد از رسول الله دوباره برگشت وجاهلیت زنده شد.
🔺امام باقر علیهالسلام میفرماید: یکی از اعمال دوران جاهلیت است آن است که “
اَلْفَخْرُ بِالْأَنْسَابِ”
به اجداد فخر فروشی کند.
جاهلیت اینطور بود شما که جاهلی نیستید شما مسلمان هستید.اینکه فرمودند:کسی که امام زمان خودرا نشناسدبه مرگ جاهلی مرده ،کسی هم که پز بدهد به گذشتگانش این به مرگ جاهلی مرده .جاهلیت است .
⭕️جریان عجیب زید النار:
امام کاظم علیه السلام فرزندی داشت به نام زید که برادر امام رضا علیه السلام است، او در یکی از قیام ها بر علیه عباسیان شرکت کرد و برخورد خشن او با مخالفان باعث رنجش امام رضا از او شد. زید دستور آتش زدن خانه هایث عباسیان و حتی سوزاندن عباسیان را صادر میکرد و از این رو به زید النار ملقب گردید.
📚شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا نقل میکند:
خَرَجَ زَیْدُ بْنُ مُوسَى أَخُو أَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ بِالْمَدِینَهِ وَ أَحْرَقَ وَ قَتَلَ وَ کَانَ یُسَمَّى زَیْدَ اَلنَّارِ
زید بن موسى در مدینه خروج و بر ضد حکومت عباسی قیام نمود و در مدینه آتش افروزى کرد و عده اى را به قتل رساند و به همین دلیل زید النار نامیده شد.
فَبَعَثَ إِلَیْهِ اَلْمَأْمُونُ فَأُسِرَ وَ حُمِلَ إِلَى اَلْمَأْمُونِ
لشکریان مأمون او را اسیر کردند و نزد مأمون آوردند.
فَقَالَ اَلْمَأْمُونُ اِذْهَبُوا بِهِ إِلَى أَبِی اَلْحَسَنِ
مأمون گفت: او را نزد على بن موسى الرضا ببرید تا حضرت در مورد او حکم کند.
قَالَ یَاسِرٌ فَلَمَّا أُدْخِلَ إِلَیْهِ قَالَ لَهُ أَبُو اَلْحَسَنِ
یاسر غلام حضرت مى گوید: هنگامى که او را نزد امام آوردند حضرت به او فرمود:
یَا زَیْدُ أَ غَرَّکَ قَوْلُ سَفِلَهِ أَهْلِ اَلْکُوفَهِ إِنَّ فَاطِمَهَ أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَحَرَّمَ اَللَّهُ ذُرِّیَّتَهَا عَلَى اَلنَّارِ
آیا سخن افراد بى سر و پاى کوفه که مى گویند: فاطمه زهرا دامانش پاک بود و خداوند تمام فرزندانش را بر آتش دوزخ حرام کرد، تو را فریفته؟
ذَاکَ لِلْحَسَنِ وَ اَلْحُسَیْنِ خَاصَّهً
این فقط مربوط به امام حسن و امام حسین بود.
إِنْ کُنْتَ تَرَى أَنَّکَ تَعْصِی اَللَّهَ وَ تَدْخُلُ اَلْجَنَّهَ وَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ أَطَاعَ اَللَّهَ وَ دَخَلَ اَلْجَنَّهَ فَأَنْتَ إِذاً أَکْرَمُ عَلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ
اگر چنین مى پندارى که تو خدا را معصیت کنى و وارد بهشت شوى و موسى بن جعفر اطاعت خدا را کند و او هم وارد بهشت شود در این صورت مقام تو نزد خداوند از موسى بن جعفر هم بالاتر است.
وَ اَللَّهِ مَا یَنَالُ أَحَدٌ مَا عِنْدَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلاَّ بِطَاعَتِهِ
سپس فرمود: به خدا سوگند کسى به مقامات الهى نمى رسد مگر از طریق طاعت او.
وَ زَعَمْتَ أَنَّکَ تَنَالُهُ بِمَعْصِیَتِهِ فَبِئْسَ مَا زَعَمْتَ
ولى تو چنین پنداشته اى که به آن مقامات از طریق معصیت مى رسى، چه پندار غلطى!
فَقَالَ لَهُ زَیْدٌ أَنَا أَخُوکَ وَ اِبْنُ أَبِیکَ فَقَالَ لَهُ أَبُو اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنْتَ أَخِی مَا أَطَعْتَ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ
سپس زید عرض کرد: من برادرت و فرزند پدرت هستم. حضرت فرمود: تو برادر من هستى مادامى که اطاعت خداوند متعال کنى
إِنَّ نُوحاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: رَبِّ إِنَّ اِبْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ اَلْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ اَلْحٰاکِمِینَ
نوح عرض کرد: خداوندا! فرزند من از خانواده من است و وعده تو حق مى باشد که خاندان مرا نجات دهى و تو احکم الحاکمینى
فَقَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ
خداوند فرمود: اى نوح! او از خاندان تو نیست او عمل غیر صالحى و فرد ناشایسته اى است
فَأَخْرَجَهُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَهْلِهِ بِمَعْصِیَتِهِ
خداوند متعال او را به سبب معصیت از خاندان نوح طرد کرد.
✳️افتخار به حسب و نسب، جهل است:
🔺ابن ابی الحدید:
وَ کَانَ یُقَالُ: أَجْهَلُ النَّاسِ مَنِ افْتَخَرَ بِالْعِظَامِ الْبَالِیَهِ
و گفته میشد: نادانترین مردم کسی است که به استخوانهای پوسیده نیاکان فخر فروشد.
وَ تَبَجَّحَ بِالْقُرُونِ الْمَاضِیَهِ
و به قرون گذشته مباهات کند
وَ اتَّکَلَ عَلَى الْأَیَّامِ الْخَالِیَهِ
و بر روزهای رفته و گذشته تکیه کند.
وَکَانَ یُقَالُ: مِنْ طَرِیفِ الْأُمُورِ حَیْ یَتَّکِلُ عَلَى مَیِّتٍ
و گفته میشد: از چیزهای عجیب آن است که زنده بر مرده تکیه کند.
⏪مرده ها باید به شما افتخار کنند.آن پدرانی که دستشان از دنیا کوتاه است باید افتخار کنند. بگویند:الحمدالله فرزند ما چنین و چنان کرد.ولی الان شما آنقدر بی مصرف شدید که به گذشتگانتان افتخار میکنید.
وَقَالَ الْفَضْلُ بْنُ الرَّبِیعِ: کَفَى بِالْمَرْءِ عَارًا أَنْ یَفْتَخِرَ بِغَیْرِهِ
فضل بن ربیع وزیر هارون الرشید گفت: برای ننگ همین بس که به کسی غیر از خودش فخر بفروشد.
⏪بگوید: من کسی هستم که استادم رئیسم مسئولم آن استاده توچکار کرده ای،من کسی هستم که اجدادم چنین بودند.افتخارباید برای خودت باشد.برای شخصیت خودت باشد.
وَقَالَ الرَّشِیدُ: مَنِ افْتَخَرَ بِآبَائِهِ فَقَدْ
نَادَى عَلَى نَفْسِهِ بِالْعَجْزِ، وَأَقَرَّ عَلَى هِمَّتِهِ بِالدَّنَاءَهِ
هارون الرشید گفت: هر کس به نیاکان خود فخر فروشد، در حقیقت بر ناتوانی خود بانگ زده و بر پستی همت خود اعتراف کرده است.
◀️ افتخار اگر میکنید خودتان کاره ای شوید بعد بگویید من که به اینجا رسیدم دست پرورده فلان پدر و مادر هستم افتخار کنید به آنها.نه اینکه شما کاره ای نباشید بگویید پدر من چنین بود.
🔺این منطبق است با حکمت ۳۸۹:
💠مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ
✳️هم عمل نیاز است، هم سرعت در عمل:
اولا : آن چیزى که انسان را در آخرت به مقام بالایى مى رساند اعمال صالح است نه حسب و نسب و اشراف زادگى. آمدن انسان در این دنیا براى رسیدن به کمال است، و این ارتباط با خدا و انجام اعمال صالح است که انسان را به کمال اخروى مى رساند. پس کمال و ارتقاء روحى انسان به عمل است؛ و اگر انسان به وسیلۀ عمل به جایى نرسد، نسبت هاى خانوادگى هم او را به مقامى نمى رساند.
گر با عملت تلاش کردی /
کسب هنر و معاش کردی
✅ بی عمل ها کسب اعتبار نمیکنند بلکه آبرو میبرند:
اتفاقا اگر کسی خودش اهل عمل و رشد نباشد، نه تنها از حسب و نسب و خانواده اش کسب افتخار نمیکند، بلکه اعتبار و جایگاه خانواده را هم متزلزل میکند
ثانیا: نباید “بطیء العمل” بود بلکه باید “سریع العمل” شد.
🔹مومنین واقعی باید اهل سرعت در عمل باشند: وَیُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ
🔺در مورد انبیاء بزرگی مانند حضرت یحیی و حضرت زکریا میفرماید: إِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ
آنان همواره در کارهای خیر می شتافتند.
🔺پیامبرصَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم:
إنَّ اللّه یُحِبُّ مِن الخَیرِ ما یُعجَّلُ
خداوند آن کار خوب را دوست دارد که با تعجیل صورت گیرد.
🔺امیرالمومنین علیه السلام :
بادِرِ الخَیرَ تَرْشُدْ
در انجام کار خیر شتاب کن ، تا به راه راست هدایت شوى.
💠مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ
کسى که اعمالش او را عقب براند نسبش او را پیش نخواهد برد.
وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَى: مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ، لَمْ یَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِه
آن کس که از ارزش هاى وجودى بى بهره است ارزش پدران و نیاکان سودى به او نخواهد بخشید.
✅نکته اول:
اگر خواستید فخر بفروشید، به این پدران فخر بفروشید:
👈متخصص بشوید و به آن فخر بفرروشید:
🔺امیرالمومنین علیه السلام:
وَ اَلنَّاسُ أَبْنَاءُ مَا یُحْسِنُونَ
مردم فرزند تخصصشان هستند.
👈آخرت طلب باشید و به آن فخر بفروشید:
🔺خطبه ۴۲:
فَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَهِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا، فَإِنَّ کُلَّ وَلَدٍ سَیُلْحَقُ بِأَبِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ
شما فرزندان آخرت باشید نه فرزندان دنیا. زیرا هر فردى در روز قیامت به پدرش مى پیوندد.
👈فرزند اهل بیت باشید و به آنها افتخار کنید:
🔺پیامبر صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم:
أَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّه
من و علی پدران این امتیم.
✍️ البته که فرزند اهل بیت شدن به صرف تولد و رسیدن نسب به اهل بیت نیست بلکه باید به این شان و جایگاه رسید که اهل بیت ما را به عنوان فرزند انتخاب کنند.
👈فرزند کرامت های اخلاقی باشید و به آن افتخار کنید:
🔺ابن حماد بصری شعری دارد در مدح امام مجتبی علیه السلام:
یَا ابْنَ النَّبِیِّ الْمُصْطَفَىٰ /
و ابْنَ الْوَصِیِّ الْمُرْتَضَىٰ
یَا ابْنَ الْبَتُولِ فَاطِمَ /
الزَّهْرَاءِ سَیِّدَهِ النِّسَا
یَا ابْنَ الْحَطِیمِ وَزَمْزَمَ /
وَابْنَ الْمَشَاعِرِ وَالصَّفَا
یَا ابْنَ السَّمَاحَهِ وَالنَّدَىٰ /
وَ ابْنَ الْمَکَارِمِ وَالنُّهَىٰ
امام حسن علیه السلام فرزند عمل خویش است، فرزند مکارم اخلاق است، فرزند خوبی هاست.
👈فرزند کرامت و بزرگواری باشید و به آن افتخار کنید:
✅نکته دوم:
به جای تفاخر به گذشتگان، از آنها عبرت بگیرید:
🔺خطبه ۲۲۱:
امام علی علیهالسلام بعد از تلاوت آیه «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ» فرمودند:
(این آیه در مذمت اعراب جاهلی است که تعداد زیاد قبور و مردگانشان را باعث فخر و مباهات میدانستند.)
یَا لَهُ مَرَاماً مَا أَبْعَدَهُ
شگفتا! چه هدف و مقصد بسیار دورى
وَ زَوْراً مَا أَغْفَلَهُ
و چه زیارت کنندگان غافلى
وَ خَطَراً مَا أَفْظَعَهُ!
و چه افتخار موهوم و نفرت انگیزى _که بر کنار قبور پیشینیان خود مى آیند و به تعداد آنها بر یکدیگر تفاخر مى کنند.
لَقَدِ اسْتَخْلَوْا مِنْهُمْ أَیَّ مُدَّکِرٍ وَ تَنَاوَشُوهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ
آنها به سراغ کسانى رفتند که از دسترسشان دورند و یک عالم میان آنها فاصله است.
أَ فَبِمَصَارِعِ آبَائِهِمْ یَفْخَرُونَ
آیا به گورها و محل سقوط اجساد پدرانشان افتخار مى کنند؟
أَمْ بِعَدِیدِ الْهَلْکَى یَتَکَاثَرُونَ
یا با شمارش تعداد مردگان، فزونى مى طلبند؟
یَرْتَجِعُونَ مِنْهُمْ أَجْسَاداً خَوَتْ وَ حَرَکَاتٍ سَکَنَتْ
گویى آنها مى خواهند اجساد بى جان و بدنهاى بى روح و از کار افتاده را باز گردانند چه خیال باطل و فکر محالى.
وَ لَأَنْ یَکُونُوا عِبَراً أَحَقُّ مِنْ أَنْ یَکُونُوا مُفْتَخَراً
ولى اگر آن اجساد بى جان واستخوانهاى پوسیده مایه عبرت گردد، سزاوارتر است تا مایه تفاخر شود.
✍️اگرهم بنا باشد ما با گذشتگان واجدادمان ارتباطی داشته باشیم این ارتباط عبرت گیری است .از زندگی آنها مرگ آنها عبرت بگیریم نه اینکه آنها را یک پلی قرار بدهیم برای فخر فروشی وبرای کند شدن خودمان.کاری نکنیم چون پدرانمان آنچنان بودند،بگویید پدران ما با همه ی عظمتشان رفتند ما هم عمرمان تمام شدنی است،عبرت بگیریم تا پیشرفت کنیم نه اینکه فخر فروشی کنیم تادرهمین مرحله ای که داریم بمانیم.
غفر الله لی و لکم، الحمدلله رب العالمین
بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۱۴۰۴/۶/۴ . ۲ربیع الاول
💢 حکمت ۳۸۹ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ.
وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَى: مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ، لَمْ یَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِه.
و امام (ع) فرمود: هر که عملش او را واپس دارد، نسبش سبب نشود که پیش افتد.
و در روایتى دیگر است: هر که شرافت و حسب خود را از دست بدهد، شرافت و حسب نیاکان سودش نکند.
💠وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ
کسى که اعمالش او را عقب براند نسبش او را پیش نخواهد برد.
🔺مرحومسید رضی رضوان الله علیها میفرماید:
وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَى:
در روایت دیگری که شبیه به همین مضمون است امیرالمومنین علیه السلام فرمودند:
مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ، لَمْ یَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِه
آن کس که از ارزش هاى وجودى بى بهره است ارزش پدران و نیاکان سودى به او نخواهد بخشید.
🔻 بخش اول این حکمت، در حکمت ۲۳ نهج البلاغه نیز آمده بود و در ذیل آن حکمت نیز توضیحاتی بیان شد.
💠مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ
با توجه به لفظ ” أَبْطَأَ” که به معنای کندی است، دو معنا برای این جمله حضرت میتوان بیان کرد که البته نزدیک به هم هستند:
1⃣کسى که اعمالش او را عقب براند نسبش او را پیش نخواهد برد.
2⃣کسى که عملش او را از پیمودن مدارج کمال کُند سازد نَسَبش به او سرعت نخواهد بخشید.
✅حضرت علیه السلام در این حکمت به دو مطلب اشاره میکنند:
1⃣ضرورت عمل گرایی
2⃣سود نرساندن افتخار به اجدادرا.در صورتی که مسیر آنان را طی نکنیم.
اما آنچه مهم است ” حَسَبُ نَفْسِهِ “
به جای اینکه شما دنبال حسب آباء واجداد باشید پدربزرگ و قوم وخویش حسب نفس خودتان را کشف کنید آن چیزی را ارزش وجودی خودِ تو است. دنبال ارزش وجودی خویش باش نه ارزش های دیگران.
✅ارزش وجودی، خود شخص است:
ارزش و شخصیت در انسان به صفات و فضایل شخصى اوست، علم و دانش، شجاعت و سخاوت، بزرگوارى و امانت و صفات برجسته دیگر. و آن ها که از این صفات بى بهره اند و تنها به مقام پدران خود افتخار مى کنند در اشتباه بزرگى هستند و به گفته شاعر:
گیرم پدر تو بود فاضل *** از فضل پدر، تو را چه حاصل؟
این فاضل بودن را اگر یاد کردیدوحرکت کردید خیلی خوب است.یاد کردید وجا ماندید حضرت علیه السلام فرمودند:اینگونه نباشید.
❇️افتخار زندگان به مردگان اوج تعجب است:
از عجایب روزگار این است که انسان زنده به شخص مرده اى افتخار کند و استخوان هاى پوسیده را نشانه عظمت خود بداند.
🔺قرآن مجید در آیه ۱۳ سوره حجرات به آن اشاره کرده است: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِّنْ ذَکَر وَأُنثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»
اى مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره ها و قبیله ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید; این ها ملاک امتیاز نیست،گرامى ترین شما نزد خداوند، باتقواترین شماست; خداوند دانا و آگاه است!
🔹به تعبیر شاعر عرب زبان:
لَئِنْ فَخَرْتَ بِآبَاءٍ ذَوِی حَسَبٍ /
لَقَدْ صَدَقْتَ، وَلَکِنْ بِئْسَمَا وَلَدُوا
اگر به نیاکان با اصل و نسب خود فخر میکنی، راست گفتی، ولی چه بد فرزندی به دنیا آوردهاند!
✍️ هنر آن است که انسان باعث افتخار بشود برای فرزندانش نه اینکه افتخار کند به پدرانش.
✳️هر کسی با عمل خودش عزیز میشود:
🔺شخصى خدمت امام على بن موسى الرضا رسید و عرض کرد:
وَ اَللَّهِ مَا عَلَى وَجْهِ اَلْأَرْضِ أَشْرَفُ مِنْکَ أَباً
به خدا سوگند که بر روى زمین کسى از نظر شرافت پدر از تو برتر نیست.
فَقَالَ اَلتَّقْوَى شَرَّفَهُمْ وَ طَاعَهُ اَللَّهِ أَحْظَتْهُمْ
حضرت فرمود: تقواى الهى آن ها را شریف نمود و اطاعت پروردگار آن ها را والامقام ساخت.
فَقَالَ لَهُ آخَرُ أَنْتَ وَ اَللَّهِ خَیْرُ اَلنَّاسِ شخص دیگری نیز به حضرت عرض کرد: به خدا سوگند تو بهترین مردم هستى.
فَقَالَ لَهُ لاَ تَحْلِفْ یَا هَذَا
امام فرمود: اى مرد! قسم نخور
خَیْرٌ مِنِّی مَنْ کَانَ أَتْقَى لِلَّهِ تَعَالَى وَ أَطْوَعَ لَهُ
بهتر از من کسى است که تقواى الهى اش بیشتر و مطیع تر در برابر فرمان خدا باشد.
وَ اَللَّهِ مَا نُسِخَتْ هَذِهِ اَلْآیَهُ وَ جَعَلْنٰاکُمْ شُعُوباً وَ قَبٰائِلَ لِتَعٰارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ
به خدا سوگند این آیه را هیچ آیه اى نسخ نکرده است: خداوند شما را طوایف و قبایلى قرار داده تا یکدیگر را بشناسید، گرامى ترین شما نزد خدا با تقواترین شماست.
به کاروتقوی خودتان افتخار کنیددر ذهن خودتان این را بیاورید الحمدالله چهل سال از خدا عمرگرفتم یک بار به نامحرم نگاه نکردم دروغ نگفتم مال مردم را نخوردم دست درجیب دیگران نکردم .افتخاری کنید البته افتخاری که نعمت را یاد کنیدنه افتخاری که باعث عجب شودومغرورتان کند.
✳️فخر فروشی از اعمال جاهلی است:
🔺امیرالمومنین علیه السلام در نهجالبلاغه فرمودند:
جاهلیت چیزی بود که پیغمبر بیست وسه سال زحمت کشیدند آن را ازبین بردند.ولی متاسفانه بعد از رسول الله دوباره برگشت وجاهلیت زنده شد.
🔺امام باقر علیهالسلام میفرماید: یکی از اعمال دوران جاهلیت است آن است که “
اَلْفَخْرُ بِالْأَنْسَابِ”
به اجداد فخر فروشی کند.
جاهلیت اینطور بود شما که جاهلی نیستید شما مسلمان هستید.اینکه فرمودند:کسی که امام زمان خودرا نشناسدبه مرگ جاهلی مرده ،کسی هم که پز بدهد به گذشتگانش این به مرگ جاهلی مرده .جاهلیت است .
⭕️جریان عجیب زید النار:
امام کاظم علیه السلام فرزندی داشت به نام زید که برادر امام رضا علیه السلام است، او در یکی از قیام ها بر علیه عباسیان شرکت کرد و برخورد خشن او با مخالفان باعث رنجش امام رضا از او شد. زید دستور آتش زدن خانه هایث عباسیان و حتی سوزاندن عباسیان را صادر میکرد و از این رو به زید النار ملقب گردید.
📚شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا نقل میکند:
خَرَجَ زَیْدُ بْنُ مُوسَى أَخُو أَبِی اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ بِالْمَدِینَهِ وَ أَحْرَقَ وَ قَتَلَ وَ کَانَ یُسَمَّى زَیْدَ اَلنَّارِ
زید بن موسى در مدینه خروج و بر ضد حکومت عباسی قیام نمود و در مدینه آتش افروزى کرد و عده اى را به قتل رساند و به همین دلیل زید النار نامیده شد.
فَبَعَثَ إِلَیْهِ اَلْمَأْمُونُ فَأُسِرَ وَ حُمِلَ إِلَى اَلْمَأْمُونِ
لشکریان مأمون او را اسیر کردند و نزد مأمون آوردند.
فَقَالَ اَلْمَأْمُونُ اِذْهَبُوا بِهِ إِلَى أَبِی اَلْحَسَنِ
مأمون گفت: او را نزد على بن موسى الرضا ببرید تا حضرت در مورد او حکم کند.
قَالَ یَاسِرٌ فَلَمَّا أُدْخِلَ إِلَیْهِ قَالَ لَهُ أَبُو اَلْحَسَنِ
یاسر غلام حضرت مى گوید: هنگامى که او را نزد امام آوردند حضرت به او فرمود:
یَا زَیْدُ أَ غَرَّکَ قَوْلُ سَفِلَهِ أَهْلِ اَلْکُوفَهِ إِنَّ فَاطِمَهَ أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَحَرَّمَ اَللَّهُ ذُرِّیَّتَهَا عَلَى اَلنَّارِ
آیا سخن افراد بى سر و پاى کوفه که مى گویند: فاطمه زهرا دامانش پاک بود و خداوند تمام فرزندانش را بر آتش دوزخ حرام کرد، تو را فریفته؟
ذَاکَ لِلْحَسَنِ وَ اَلْحُسَیْنِ خَاصَّهً
این فقط مربوط به امام حسن و امام حسین بود.
إِنْ کُنْتَ تَرَى أَنَّکَ تَعْصِی اَللَّهَ وَ تَدْخُلُ اَلْجَنَّهَ وَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ أَطَاعَ اَللَّهَ وَ دَخَلَ اَلْجَنَّهَ فَأَنْتَ إِذاً أَکْرَمُ عَلَى اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ
اگر چنین مى پندارى که تو خدا را معصیت کنى و وارد بهشت شوى و موسى بن جعفر اطاعت خدا را کند و او هم وارد بهشت شود در این صورت مقام تو نزد خداوند از موسى بن جعفر هم بالاتر است.
وَ اَللَّهِ مَا یَنَالُ أَحَدٌ مَا عِنْدَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلاَّ بِطَاعَتِهِ
سپس فرمود: به خدا سوگند کسى به مقامات الهى نمى رسد مگر از طریق طاعت او.
وَ زَعَمْتَ أَنَّکَ تَنَالُهُ بِمَعْصِیَتِهِ فَبِئْسَ مَا زَعَمْتَ
ولى تو چنین پنداشته اى که به آن مقامات از طریق معصیت مى رسى، چه پندار غلطى!
فَقَالَ لَهُ زَیْدٌ أَنَا أَخُوکَ وَ اِبْنُ أَبِیکَ فَقَالَ لَهُ أَبُو اَلْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنْتَ أَخِی مَا أَطَعْتَ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ
سپس زید عرض کرد: من برادرت و فرزند پدرت هستم. حضرت فرمود: تو برادر من هستى مادامى که اطاعت خداوند متعال کنى
إِنَّ نُوحاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: رَبِّ إِنَّ اِبْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ اَلْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ اَلْحٰاکِمِینَ
نوح عرض کرد: خداوندا! فرزند من از خانواده من است و وعده تو حق مى باشد که خاندان مرا نجات دهى و تو احکم الحاکمینى
فَقَالَ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ
خداوند فرمود: اى نوح! او از خاندان تو نیست او عمل غیر صالحى و فرد ناشایسته اى است
فَأَخْرَجَهُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَهْلِهِ بِمَعْصِیَتِهِ
خداوند متعال او را به سبب معصیت از خاندان نوح طرد کرد.
✳️افتخار به حسب و نسب، جهل است:
🔺ابن ابی الحدید:
وَ کَانَ یُقَالُ: أَجْهَلُ النَّاسِ مَنِ افْتَخَرَ بِالْعِظَامِ الْبَالِیَهِ
و گفته میشد: نادانترین مردم کسی است که به استخوانهای پوسیده نیاکان فخر فروشد.
وَ تَبَجَّحَ بِالْقُرُونِ الْمَاضِیَهِ
و به قرون گذشته مباهات کند
وَ اتَّکَلَ عَلَى الْأَیَّامِ الْخَالِیَهِ
و بر روزهای رفته و گذشته تکیه کند.
وَکَانَ یُقَالُ: مِنْ طَرِیفِ الْأُمُورِ حَیْ یَتَّکِلُ عَلَى مَیِّتٍ
و گفته میشد: از چیزهای عجیب آن است که زنده بر مرده تکیه کند.
⏪مرده ها باید به شما افتخار کنند.آن پدرانی که دستشان از دنیا کوتاه است باید افتخار کنند. بگویند:الحمدالله فرزند ما چنین و چنان کرد.ولی الان شما آنقدر بی مصرف شدید که به گذشتگانتان افتخار میکنید.
وَقَالَ الْفَضْلُ بْنُ الرَّبِیعِ: کَفَى بِالْمَرْءِ عَارًا أَنْ یَفْتَخِرَ بِغَیْرِهِ
فضل بن ربیع وزیر هارون الرشید گفت: برای ننگ همین بس که به کسی غیر از خودش فخر بفروشد.
⏪بگوید: من کسی هستم که استادم رئیسم مسئولم آن استاده توچکار کرده ای،من کسی هستم که اجدادم چنین بودند.افتخارباید برای خودت باشد.برای شخصیت خودت باشد.
وَقَالَ الرَّشِیدُ: مَنِ افْتَخَرَ بِآبَائِهِ فَقَدْ
نَادَى عَلَى نَفْسِهِ بِالْعَجْزِ، وَأَقَرَّ عَلَى هِمَّتِهِ بِالدَّنَاءَهِ
هارون الرشید گفت: هر کس به نیاکان خود فخر فروشد، در حقیقت بر ناتوانی خود بانگ زده و بر پستی همت خود اعتراف کرده است.
◀️ افتخار اگر میکنید خودتان کاره ای شوید بعد بگویید من که به اینجا رسیدم دست پرورده فلان پدر و مادر هستم افتخار کنید به آنها.نه اینکه شما کاره ای نباشید بگویید پدر من چنین بود.
🔺این منطبق است با حکمت ۳۸۹:
💠مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ
✳️هم عمل نیاز است، هم سرعت در عمل:
اولا : آن چیزى که انسان را در آخرت به مقام بالایى مى رساند اعمال صالح است نه حسب و نسب و اشراف زادگى. آمدن انسان در این دنیا براى رسیدن به کمال است، و این ارتباط با خدا و انجام اعمال صالح است که انسان را به کمال اخروى مى رساند. پس کمال و ارتقاء روحى انسان به عمل است؛ و اگر انسان به وسیلۀ عمل به جایى نرسد، نسبت هاى خانوادگى هم او را به مقامى نمى رساند.
گر با عملت تلاش کردی /
کسب هنر و معاش کردی
✅ بی عمل ها کسب اعتبار نمیکنند بلکه آبرو میبرند:
اتفاقا اگر کسی خودش اهل عمل و رشد نباشد، نه تنها از حسب و نسب و خانواده اش کسب افتخار نمیکند، بلکه اعتبار و جایگاه خانواده را هم متزلزل میکند
ثانیا: نباید “بطیء العمل” بود بلکه باید “سریع العمل” شد.
🔹مومنین واقعی باید اهل سرعت در عمل باشند: وَیُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ
🔺در مورد انبیاء بزرگی مانند حضرت یحیی و حضرت زکریا میفرماید: إِنَّهُمْ کَانُوا یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ
آنان همواره در کارهای خیر می شتافتند.
🔺پیامبرصَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم:
إنَّ اللّه یُحِبُّ مِن الخَیرِ ما یُعجَّلُ
خداوند آن کار خوب را دوست دارد که با تعجیل صورت گیرد.
🔺امیرالمومنین علیه السلام :
بادِرِ الخَیرَ تَرْشُدْ
در انجام کار خیر شتاب کن ، تا به راه راست هدایت شوى.
💠مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ
کسى که اعمالش او را عقب براند نسبش او را پیش نخواهد برد.
وَ فِی رِوَایَهٍ أُخْرَى: مَنْ فَاتَهُ حَسَبُ نَفْسِهِ، لَمْ یَنْفَعْهُ حَسَبُ آبَائِه
آن کس که از ارزش هاى وجودى بى بهره است ارزش پدران و نیاکان سودى به او نخواهد بخشید.
✅نکته اول:
اگر خواستید فخر بفروشید، به این پدران فخر بفروشید:
👈متخصص بشوید و به آن فخر بفرروشید:
🔺امیرالمومنین علیه السلام:
وَ اَلنَّاسُ أَبْنَاءُ مَا یُحْسِنُونَ
مردم فرزند تخصصشان هستند.
👈آخرت طلب باشید و به آن فخر بفروشید:
🔺خطبه ۴۲:
فَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَهِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا، فَإِنَّ کُلَّ وَلَدٍ سَیُلْحَقُ بِأَبِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ
شما فرزندان آخرت باشید نه فرزندان دنیا. زیرا هر فردى در روز قیامت به پدرش مى پیوندد.
👈فرزند اهل بیت باشید و به آنها افتخار کنید:
🔺پیامبر صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم:
أَنَا وَ عَلِیٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّه
من و علی پدران این امتیم.
✍️ البته که فرزند اهل بیت شدن به صرف تولد و رسیدن نسب به اهل بیت نیست بلکه باید به این شان و جایگاه رسید که اهل بیت ما را به عنوان فرزند انتخاب کنند.
👈فرزند کرامت های اخلاقی باشید و به آن افتخار کنید:
🔺ابن حماد بصری شعری دارد در مدح امام مجتبی علیه السلام:
یَا ابْنَ النَّبِیِّ الْمُصْطَفَىٰ /
و ابْنَ الْوَصِیِّ الْمُرْتَضَىٰ
یَا ابْنَ الْبَتُولِ فَاطِمَ /
الزَّهْرَاءِ سَیِّدَهِ النِّسَا
یَا ابْنَ الْحَطِیمِ وَزَمْزَمَ /
وَابْنَ الْمَشَاعِرِ وَالصَّفَا
یَا ابْنَ السَّمَاحَهِ وَالنَّدَىٰ /
وَ ابْنَ الْمَکَارِمِ وَالنُّهَىٰ
امام حسن علیه السلام فرزند عمل خویش است، فرزند مکارم اخلاق است، فرزند خوبی هاست.
👈فرزند کرامت و بزرگواری باشید و به آن افتخار کنید:
✅نکته دوم:
به جای تفاخر به گذشتگان، از آنها عبرت بگیرید:
🔺خطبه ۲۲۱:
امام علی علیهالسلام بعد از تلاوت آیه «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ» فرمودند:
(این آیه در مذمت اعراب جاهلی است که تعداد زیاد قبور و مردگانشان را باعث فخر و مباهات میدانستند.)
یَا لَهُ مَرَاماً مَا أَبْعَدَهُ
شگفتا! چه هدف و مقصد بسیار دورى
وَ زَوْراً مَا أَغْفَلَهُ
و چه زیارت کنندگان غافلى
وَ خَطَراً مَا أَفْظَعَهُ!
و چه افتخار موهوم و نفرت انگیزى _که بر کنار قبور پیشینیان خود مى آیند و به تعداد آنها بر یکدیگر تفاخر مى کنند.
لَقَدِ اسْتَخْلَوْا مِنْهُمْ أَیَّ مُدَّکِرٍ وَ تَنَاوَشُوهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ
آنها به سراغ کسانى رفتند که از دسترسشان دورند و یک عالم میان آنها فاصله است.
أَ فَبِمَصَارِعِ آبَائِهِمْ یَفْخَرُونَ
آیا به گورها و محل سقوط اجساد پدرانشان افتخار مى کنند؟
أَمْ بِعَدِیدِ الْهَلْکَى یَتَکَاثَرُونَ
یا با شمارش تعداد مردگان، فزونى مى طلبند؟
یَرْتَجِعُونَ مِنْهُمْ أَجْسَاداً خَوَتْ وَ حَرَکَاتٍ سَکَنَتْ
گویى آنها مى خواهند اجساد بى جان و بدنهاى بى روح و از کار افتاده را باز گردانند چه خیال باطل و فکر محالى.
وَ لَأَنْ یَکُونُوا عِبَراً أَحَقُّ مِنْ أَنْ یَکُونُوا مُفْتَخَراً
ولى اگر آن اجساد بى جان واستخوانهاى پوسیده مایه عبرت گردد، سزاوارتر است تا مایه تفاخر شود.
✍️اگرهم بنا باشد ما با گذشتگان واجدادمان ارتباطی داشته باشیم این ارتباط عبرت گیری است .از زندگی آنها مرگ آنها عبرت بگیریم نه اینکه آنها را یک پلی قرار بدهیم برای فخر فروشی وبرای کند شدن خودمان.کاری نکنیم چون پدرانمان آنچنان بودند،بگویید پدران ما با همه ی عظمتشان رفتند ما هم عمرمان تمام شدنی است،عبرت بگیریم تا پیشرفت کنیم نه اینکه فخر فروشی کنیم تادرهمین مرحله ای که داریم بمانیم.
غفر الله لی و لکم، الحمدلله رب العالمین
