💠و قَالَ (علیه السلام): مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَهُ قَبْلَ الْإِمْکَانِ
از حماقت و نادانی [الْخُرْق] است عجله کردن پیش از فراهم شدن امکانات،

💠و الْأَنَاهُ بَعْدَ الْفُرْصَه
و از دست دادن امکانات و سستى کردن [الَاناه] پس از فراهم شدن فرصت و امکانات [الْفُرْصَه] جزئی از حماقت است.

⏪الَاناه: این لفظ دو معنا دارد.

◀️ الف: صبر کردن و تأنى نمودن در انجام کارى. همانگونه که در مورد خداوند مى گویند: خداوند “ذو أناه” یعنی در مجازات گنهکاران هرگز تعجیل نمى کند تا اتمام حجت بر آن ها شود.

◀️ ب: گاه این واژه به معناى سستى کردن نیز به کار مى رود همانگونه که در گفتار حکیمانه بالا دیده مى شود.

✳️حماقت و نادانی و بدخلقی زشت ترین صفت است.
امام باقر به‌ نقل از پیامبر میفرماید:
لَوْ کَانَ اَلرِّفْقُ خَلْقاً یُرَی‌ مَا خَلَقَ اَللَّهُ شَیْئاً أَحْسَنَ مِنْهُ
اگر مدارا کردن مخلوقی‌ بود که دیده می‌‌شد، خداوند چیزی‌ را بهتر از آن خلق نمی‌‌کرد.
وَ لَوْ کَانَ اَلْخُرْقُ خَلْقاً یُرَی‌ مَا کَانَ مِمَّا خَلَقَ اَللَّهُ شَیْءٌ أَقْبَحَ مِنْهُ
و اگر حماقت مخلوقی‌ بود که دیده می‌‌شد، خداوند چیزی‌ زشت‌تر از آن نمی‌‌آفرید.
امام باقر علیه السلام فرمود:
مَن قُسِمَ لَه الخُرقُ حُجِبَ عنه الإیمانُ هر که حماقت قسمتش شود، از ایمان محروم مى مانَد.

⏪امیرالمومنین در این حکمت دو مورد از مصادیق حماقت و دیوانگی را بیان میکند که بسیار قابل توجه است:
۱. عجله کردن قبل از مهیا شدن شرایط
۲. کوتاهی کردن بعد از براهم بودن شرایط

✴️مثالی ملموس برای حکمت ۳۶۳ وجود دارد
در کشاورزی به وضوح میتوان کلام حضرت را لمس کرد؛ کشاورزی که قبل از رسیدن میوه آن را بچیند باعث ضرر و زیان است. کشاورزی هم که بعد از رسیدن میوه، آن را به حال خود رها کند، آن هم باعث ضرر و زیان است و هر دوی اینها حماقت است.
عقل آن است که انسان تا قبل از رسیدن میوه، به خوبی از آن مراقبت کند، و به محض رسیدن میوه، دست به چیدن بزند.

💠منَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَهُ قَبْلَ الْإِمْکَانِ
ازحماقت و نادانی است عجله کردن پیش از فراهم شدن امکانات.

◀️ ۱. عجله قبل از رسیدن فرصت مناسب ممنوع:
در خطبه ۵ نهج البلاغه دارد که بعد از رحلت رسول الله عده ای آمدند که با حضرت بیعت کنند.
امیرالمومنین در پاسخ به این افراد فرمود: وَ مُجْتَنِی الثَّمَرَهِ لِغَیْرِ وَقْتِ إِینَاعِهَا کَالزَّارِعِ بِغَیْرِ أَرْضِهِ.
کسى که میوه را پیش از رسیدن بچیند همانند کسى است که بذر را در زمین نامناسب، همچون کویر و شوره زار بپاشد که سرمایه و نیروى خود را تلف کرده و نتیجه اى عاید وى نمى شود!

⚛️بسیاری از نابودی ها زیر سر عجله است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:
إِنَّمَا أَهْلَکَ النَّاسَ الْعَجَلَهُ وَلَوْ أَنَّ النَّاسَ تَثَبَّتُوا لَمْ یَهْلِکْ أَحَدٌ
مردم را عجله بىجا هلاک مى کند و اگر مردم در کارها درنگ مى کردند و با آرامش و دقت کارها را انجام مى دادند احدى هلاک نمى شد.

✴️قاعده‌ی کلی پیروزی با کسی است که عجله نمیکند.
حضرت در غررالحکم فرمود :
العَجولُ مُخْطِئٌ و إن مَلَکَ
عجول، خطاکار است هر چند تصادفاً پیروز شود،
المُتَأنِّى مُصِیبٌ وإن هَلَک
و کسى که با تأنى و حساب کار مى کند به واقع مى رسد هر چند در پاره اى از اوقات، ظاهراً ناکام شود.

📚اگر میخواهید دچار امور ناپسند نشوید، مواظب این چهار مورد باشید.
علامه مجلسى در بحارالانوار از امیرالمؤمنین نقل میکند:
مَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ یمْنَعَ نَفْسَهُ مِنْ أَرْبَعَهِ أَشْیاءَ فَهُوَ خَلِیقٌ بِأَنْ لاَ ینْزِلَ بِهِ مَکْرُوهٌ أَبَداً کسى که بتواند خود را از چهار چیز بازدارد سزاوار است که هرگز گرفتار حادثه ناگوارى نشود.
قِیلَ وَ مَا هُنَّ یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ
عرض کردند: اى امیرمؤمنان آن چهار چیز چیست؟
قَالَ الْعَجَلَهُ وَ اللَّجَاجَهُ وَ الْعُجْبُ وَ التَّوَانِى فرمود: ۱. عجله
۲. لجاجت
وَ الْعُجْبُ وَ التَّوَانِى
۳.خودپسندى
۴. و تنبلى.

⚛️انسان ذاتا عجول است.
قرآن کریم میفرماید:
《خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ؛ انبیاء – ۳۷ 》
انسان از شتاب و عجله آفریده شده است. یا در آیه دیگر میفرماید:
《 وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا؛ اسری – ۱۱》
انسان اگر نفس را تربیت نکند و خود را الهی بار نیاورد؛ اهل عجله است و مدام میخواهد همه چیز زود به او برسد و او در امور تعجیل میکند ،
در حالی که انسان عاقل و تربیت یافته میداند هر کاری زمان مخصوصی دارد که آن را در زمان خاص خودش طلب میکند.

💠منَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَهُ قَبْلَ الْإِمْکَانِ
از حماقت و نادانی است عجله کردن پیش از فراهم شدن امکانات،

💠 و الْأَنَاهُ بَعْدَ الْفُرْصَه
و از دست دادن امکانات و سستى کردن پس از فراهم شدن فرصت و امکانات.

⏪ ‌۲. سستی و کوتاهی کردن بعد از فراهم شدن شرایط ممنوع هست.
اینکه فکر کنیم همیشه فرصت هست،
و همیشه شرایط مهیا است کاملا اشتباه است. چه بسا فرصت ها از دست بروند و کار از کار بگذرد.

⏪ در واقع جمله دوم این حکمت خود دو معنا دارد:

↙️ الف. شناخت فرصت ها:
فرصت ها گاهی شغلی اند،
گاهی تحصیلی،
گاهی معنوی،
گاهی خدمت رسانی.

✳️انسان باید چشمش را باز کند و در موقعیت هایی که پیش می آید قدر شناس باشد و فرصت را دریابد
در حکمت ۲۱ فرمود :
الْفُرْصَهُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ،
فرصت مانند ابر (از افق زندگى) مى‏گذرد.
فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ.
پس فرصت‏هاى خیر را غنیمت بشمارید و از آنها استفاده کنید
ودر حکمت ۱۱۸ فرمود:
إضاعَهُ الفُرصَهِ غُصَّهٌ
از دست دادن فرصت، مایه اندوه است..

✴️ترک فرصت ها، غصه های فراوانی دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود:
تَرْکُ الفُرَصِ غُصَصٌ
از دست دادن فرصت ها سبب انواع غصه هاست.

↙️ ب. سستی نکردن :
گاهی انسان فرصت را دیده است ولی در انجام وظیفه و پیگیری کار دچار کاهلی و سستی میشود.
امیرالمومنین سلام الله علیه فرمود :
مَنْ أَخَّرَ الْفُرْصَهَ عَنْ وَقْتِهَا فَلْیکُنْ عَلَى ثِقَه مِنْ فَوْتِهَا
کسى که به موقع از فرصت استفاده نکند مطمئن باشد که فرصت از دست خواهد رفت.

⚛️قاعده ی کلی آن است که سستی کننده نوعاً به نتیجه نمیرسد.
پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود :
مَن تَأنّى أصابَ أو کادَ
هرکه تأنّى بورزد، یا به مطلوب میرسد، یا به آن نزدیک میشود،
و مَن عَجِلَ أخطَأ أو کادَ
و کسى که شتاب کند، یا به خطا میرود، یا در آستانه خطا قرار میگیرد.

🔀 ‌از سستی باید بپرهیزیم
درحکمت ۲۳۹ فرمود:
مَنْ أَطَاعَ التَّوَانِیَ ضَیَّعَ الْحُقُوقَ،
آن کسی که از سستى اطاعت کند حقوق افراد را ضایع مى سازد،
وَ مَنْ أَطَاعَ الْوَاشِیَ ضَیَّعَ الصَّدِیقَ
و کسى که از سخن چین پیروى کند دوستان خود را از دست خواهد داد.

🔻نکته ۱:
افراط و تفریط نشانه جهل است.
که حضرت درحکمت ۷۰ فرمودند:
لا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً.
جاهل را نمی بینی مگر در حال افراط ست یا تفریط.

✳️ اینکه انسان گاهی عجله کند و قبل از رسیدن زمان کاری کند و گاهی تفریط کند و بعد از رسیدن زمان، سهل انگاری کند، نشانه ی جهل است.
در واقع حکمت ۳۶۳ یکی از مصادیق حکمت ۷۰ است.
باید از حماقت و دیوانگی دوری کرد.

🔻نکته ۲:
گاهی عجله خوب است:

📚در بعضى از روایات مشاهده مى کنیم که دستور به عجله داده شده است.
بدیهى است که هیچ گونه تضادى بین این گونه از روایات نیست.
+ عجله مذموم در جایى است که انسان بدون فراهم شدن مقدمات و امکانات شتاب کند و نیروى خود را به هدر دهد.
+:و عجله ممدوح آن است که هرگاه تمام مقدمات و امکانات فراهم شد به تأخیر نیندازد زیرا شیاطین انس و جن ممکن است در آن موانعى ایجاد کنند.
امام باقر علیه السلام فرمود:
مَنْ هَمَّ بِشَىء مِنَ الْخَیرِ فَلْیعَجِّلْهُ
کسى که تصمیم به کار خیرى گرفت باید در آن شتاب کند،
فَإِنَّ کُلَّ شَىء فِیهِ تَأْخِیرٌ فَإِنَّ لِلشَّیطَانِ فِیهِ نَظْرَهً
زیرا به هنگام تأخیر، شیطان ممکن است در آن وسوسه کند و آن را براى همیشه به عقب بیندازد.
رسولخدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود :
إنَّ اللّه َ یُحِبُّ مِنَ الخَیرِ ما یُعَجَّلُ
خداوند کارخیرى را که با شتاب صورت گیرد، دوست دارد.

⏪عجله خوب است در توبه کردن باشد.
علی علیه السلام در وصیت خود می فرماید:
ان قارَفتَ سَیئَهً فَعَجِّل مَحوَها بِالتَّوبَه ِ اگر گناهی مرتکب شدی، در محو آن با توبه شتاب کن.

⏪ عجله در جهت مسائل معنوی
حضرت علی علیه السلام می فرماید:
إذا عَرَضَ شَیءٌ مِن أمرِ الآخِرَهِ فابدَأْ بِهِ،
هرگاه چیزى از کار آخرت پیش آمد، آن را شروع کن،
و إذا عَرَضَ شَیءٌ مِن أمرِ الدّنیا فَتأنَّهْ .حتّى تُصیبَ رُشدَکَ فیهِ
و هرگاه چیزى از کار دنیا پیش آمد، در آن درنگ کن، تا از درستىِ آن مطمئن شوى. پیامبر فرمود:
التُّؤَدَهُ فی کُلِّ شَیءٍ خَیرٌ إلاّ فی عَمَلِ الآخِرَهِ
درنگ کردن در هر کارى خوب است، به جز در کار آخرت.

⏪ عجله در سه کار خوب است.
پیامبر صلی اللا علیه وآله فرمود:
ثَلاثَهٌ لا تُؤَخَّرُ :
سه چیز نباید به تأخیر افتد:
الصَّلاهُ إذا أتَت،
نماز، هرگاه زمانش فرا رسد،
و الجَنازَهُ إذا حَضَرَت،
جنازه، هرگاه آماده تشییع شود.
و الأیِّمُ إذا وَجَدَت کُفوا
و ازدواج کردنِ بیوه زن، هرگاه همسرى مناسب بیابد.

اللهم اعصمنا من الجهل والکسل و الفشَل