💠وَ قَالَ (علیه السلام): لَا تَظُنَّنَّ بِکَلِمَهٍ خَرَجَتْ مِنْ أَحَدٍ/ اَخیکَ سُوءاً
هر سخنى که از دهان کسى خارج مى شود را بر بدی حمل نکن

💠 و أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِی الْخَیْرِ مُحْتَمَلًا
در حالی که میتوانی یک وجه خوب و درست برای آن پیدا کنی.

⏪حسن ظن، تقویت پایه های زندگی اجتماعی
اگر کسی بخواهد سرمایه اصلى یک جامعه، اعتماد عمومى مردم نسبت به یکدیگر است. اعتماد وقتی شما می میرد که جامعه حسن ظن داشته باشد ،سوء ظن نباشد . باید این اعتماد را تقویت کرد و از هر چیزی که باعث تضعیف این اعتماد میشود جلوگیری کرد. امیرالمومنین در این حکمت در مورد تقویت پایه های زندگی اجتماعی به نکته بسیار مهمی اشاره میفرماید؛ باید حسن ظن داشت.

⬇️سوء ظن هم از جهت شخصی هم اجتماعی آفاتی دارد

◀️1. آفات شخصی:
افرادى که گرفتار سوءظن هستند غالباً منزوى اند، از همه دورى مى کنند، . حضرت در خطبه های نهج البلاغه فرمود شما از دیگران ،از قوم‌و خویش و همسایه ها و … بی نیاز نیستید نمیتوانید خود را از آنها جدا کنید .
خوش بینی باعث میشود انسان منزوی نشود

◀️ ۲. آفات اجتماعی:
در جامعه‌ای که اعتماد و حسن ظن نباشد، سنگ روی سنگ بند نمیشود.
زیرا دو سنگ سخت را یک ملات نرم که همان اعتماد است روی هم نگه میدارد.
اگر حسن ظن(همان ملات نرم ) معیار و میزان باشد، افراد ،کار دیگران را بر مبنای حسن ظن توجیه کنند این باعث میشود
عُلقه و محبت و دوستى و مودت در میان افراد جامعه بیشتر شده و از پراکندگى و سلب اعتماد جلوگیرى میشود و در نتیجه زمینه هاى همکارى که بر پایه اعتماد قرار دارد بیشتر میگردد و برکات فزونترى نصیب جامعه میشود.

🔸شرط بهره مندی شخصی و اجتماعی، خوش گمانی است
حضرت در نامه ۳۱ میفرماید:
لا خَیْرَ فِی مُعِینٍ مَهِینٍ وَ لَا فِی صَدِیقٍ ظَنِینٍ
هیچ خیری در یاور پست و دوست بد گمان نیست

🔹حسن ظن در قرآن، نهج و احادیث.
قرآن کریم حسن ظن را یکی از صفات پیامبر میشمارد:
《وَمِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ؛》
و از منافقان کسانی هستند که همواره پیامبر را آزار می دهند، و می گویند: شخص زود باور و نسبت به سخن این و آن سراپا گوش است. (حسن ظن دارد )
《قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ ؛ توبه – ۶۱》
بگو: او در جهت مصلحت شما سراپا گوش و زود باور خوبی است، به خدا ایمان دارد.

🔸تا اینجای آیه صحبت از یک اخلاق حسنه است، اینکه پیامبر به همه حسن ظن دارد و حرفهای آنها را میشنود و آنها نیز حرفهایشان را به پیامبر میزند. ولی در ادامه میفرماید پیامبر فقط به حرفهای مومنین ترتیب اثر میداد:
《 وَیُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَرَحْمَهٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ؛ توبه 》
و فقط به مؤمنان اعتماد می ورزد، و برای کسانی از شما که ایمان آورده اند، رحمت است
هم حسن ظن نیاز است، هم رعایت اصول احتیاط. حسن ظن در ارتباط است ولی عملی خواستی انجام دهی باید ضوابطی را رعایت کنید .

⏪پاسخ حسن ظن، تصدیق ظن است.
حضرت درحکمت ۲۸۴ می فرماید:
مَنْ ظَنَّ بِکَ خَیْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ
همانگونه که دیگران وظیفه دارند خوش گمان باشند؛ ما نیز وظیفه داریم آنچه آنها احتمال داده اند(به آنچه حسن ظن دارند ) را عمل تایید کنیم. ظن آنها تصدیق کنیم .

‌⬇️ حسن ظن یکی از لوازم ایمان است.
حسن ظن به مردم ایمان است ، سوء ظن به مومنین با ایمان جمع نمیشود
امام صادق علیه السلام :
إِذَا اِتَّهَمَ اَلْمُؤْمِنُ أَخَاهُ اِنْمَاثَ اَلْإِیمَانُ مِنْ قَلْبِهِ کَمَا یَنْمَاثُ اَلْمِلْحُ فِی اَلْمَاءِ
هرگاه مؤمن به برادر دینی‌ خود سوء ظن داشته باشد ، ایمان از دلش همچون نمک در آب، از بین می‌‌رود
نسبت به همه افراد باید خوش گمان بود، نسبت به مومنین با درجه بیشتر.

⏪بها دادن به اوهام و افکار نادرست خسران و پشیمانی به بار می آورد و باعث عاقبت به شری انسان میشود
قرآن کریم می فرماید:
《 وَ ظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوء وَ کُنْتُمْ قَوْما بُورا؛ فتح – ۱۲ 》
و گمان بد بردید و گروهی هلاکت زده شدید.
تاکید قرآن بر آن است که بد گمانی بیش از آنکه به دیگر ان ضربه بزند، به خود انسان و هم کیشان او ضربه میزند.

⬇️خداوند بد گمانی را دوست ندارد، باید خوش گمان شد
امیرالمومنین علیه السلام می فرماید :
اِطرَحُوا سوءَ الظَّنِّ بَینَکُم، فَاِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ نَهی عَن ذالِکَ
سوءظن و بدبینی نسبت به یکدیگر را دور افکنید، زیرا خدای عزّوجل از این امر نهی فرموده است.

⬇️بدگمانی عبادت سوز است
حضرت درغرر الحکم فرمود :
إِیَّاکَ أَنْ تُسِییءَ اَلظَّنَّ فَإِنَّ سُوءَ اَلظَّنِّ یُفْسِدُ اَلْعِبَادَهَ وَ یُعَظِّمُ اَلْوِزْرَ
از سوءظن بپرهیز چرا که سوءظن عبادت را فاسد، و پشت انسان را از بار گناه سنگین مى‌کند.

‌⬇️بدگمانی نشان دهندهِ بی ایمانی به خداست.
امام صادق علیه السلام :
حُسْنُ الظَّنِّ أَصْلُهُ مِنْ حُسْنِ إِیمَانِ الْمَرْءِ وَ سَلَامَهِ صَدْرِهِ
حسن ظن اصلش از ایمان انسان و سلامت دورنش است
خدا به ما گفته نسبت به خلق خوش گمان باشید، اگر ما بد گمان شدیم معلوم است درون خودمان آلوده است و به حرف خدا نیز عمل نکرده ایم.
‌
‌⬇️ تا جایی که راه دارد و امکانش است ، امکان توجیه می باشد ، حسن ظن داشته باشید.
امیرالمومنین علیه السلام :
ضَعْ أمرَ أخیکَ على أحسَنِهِ حتّى یَأتِیَکَ مِنهُ ما یَغلِبُکَ
رفتار برادرت را به بهترین وجه آن تفسیر کن تا زمانى که کارى از او سرزند که راه توجیه را بر تو ببندد .
ولا تَظُنَّنَّ بکَلِمَهٍ خَرَجَت مِن أخیکَ سُوءا وأنتَ تَجِدُ لَها فی الخَیرِ مَحمِلاً
و هیچ گاه به سخنى که از دهان برادرت بیرون آید ، تا وقتى براى آن توجیه خوبى مى یابى ، گمان بد نبَر
لَا تَظُنَّنَّ بِکَلِمَهٍ خَرَجَتْ مِنْ أَحَدٍ/ اَخیکَ سُوءاً
هر سخنى که از دهان کسى خارج مى شود را بر بدی حمل نکن
وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِی الْخَیْرِ مُحْتَمَلًا
در حالی که میتوانی یک وجه خوب و درست برای آن پیدا کنی.

🔻نکته ۱:
رابطه حسن ظن و واقع نگری:
مسئله حسن ظن با تمام اهمیتى که در حفظ نظام جامعه و پیوند محبت ودوستى افراد نسبت به هم دارد خالى از استثناء نیست.

◀️ الف. در زمانه یی که جامعه را فاسد گرفته ، خوش گمانی ممنوع:
در حکمت ۱۱۴ فرمود:
إِذَا اسْتَوْلَى الصَّلاحُ عَلَى الزَّمَانِ وَأَهْلِهِ ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ حَوْبَهٌ فَقَدْ ظَلَمَ
هنگامى که صلاح و نیکى بر زمان واهلش ظاهر گردد اگر کسى در این حال گمان بد به دیگرى برد در حالی که هیچ خلافی از او صادر نشده، به او ستم کرده است
وَإِذَا اسْتَوْلَى الْفَسَادُ عَلَى الزَّمَانِ وَأَهْلِهِ فَأَحْسَنَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَدْ غَرَّرَ
وهنگامى که فساد بر زمان و اهلش مستولى گردد هرکس گمان خوب به دیگرى برد خود را فریب داده است

◀️ ب. در برخی مشاغل حساس، امنیتی و نظامی
بعضى از افراد به حکم کارى که دارند مانند مأموران اطلاعات و ضد جاسوسى، ناچارند حسن ظن را رها سازند و همیشه احتمالهاى سوء را مورد توجه قرار دهند. آنها اگر بخواهند همه چیز را حمل بر صحت کنند و سوءظن را مطلقاً کنار بگذارند ممکن است گرفتار اشتباهات زیادى در تشخیص مجرمان ومفسدان وخائنان شوند.

البته اگرچه آنان باید با سوء ظن نگاه کنند ولی حق ندارند هیچ کسی را به سوء و بدی متهم کنند مگر بعد از اثبات.

🔻نکته ۲:
رابطه حسن ظن و برنامه ریزی
اگر چه همه ما موظف به حسن ظن هستیم، ولی خوش گمانی به معنای این نیست که ما برنامه ریزی و تفکر عاقلانه و دور اندیشی را کنار بگذاریم و فقط به حرفهای این و آن اعتماد کنیم و زندگی را بر پایه خوش گمانی بنا کنیم.
در حکمت ۴۸ میفرماید:
الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ،
پیروزى در گرو تدبیر و دور اندیشی است
وَ الْحَزْمُ بِإِجَالَهِ الرَّأْیِ،
حزم و دوراندیشى در گرو به کار گرفتن فکر است،
وَ الرَّأْیُ بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ.
و تفکر صحیح در گرو نگه دارى اسرار است

انسان باید از جهت اخلاقی به همه حسن ظن داشته باشد، ولی اگر خواست دکتر برود، یا تجارتی شروع کند نمیتواند حرف همگان را عملی کند و به آنها اعتماد کند. باید فکر کند، برنامه ریزی کند، مشورت کند، برنامه ریزی کند و…
به هیچ کسی نگو تو نمیدانی، تو اشتباه میکنی ؛ ولی طبق حرف دیگران هم عمل نکن.

🔻نکته ۳:
خوش گمانی به خدا، خوش گمانی به خلق
همانگونه که طبق این حکمت نسبت به مردم وظیفه داریم:
نسبت به خداوند نیز چنین وظیفه ای داریم.
حسن ظن به خدا لازم است.

⬇️باید به خدا خوش بین و امیدوار بود
امام صادق علیه السلام :
وَ اَللَّهِ مَا أُعْطِیَ مُؤْمِنٌ خَیْرَ اَلدُّنْیَا وَ اَلْآخِرَهِ
به خدا سوگند به هیچ مؤمنی‌ خیر دنیا و آخرت‌ داده نشد
إِلاَّ بِحُسْنِ اَلظَّنِّ بِاللَّهِ
مگر به خوش گمانی او به خدا
وَ رَجَائِهِ لَهُ وَ حُسْنِ خُلُقِهِ وَ اَلْکَفِّ عَنْ أَعْرَاضِ اَلنَّاسِ
و امیدوار بودن به او، و خوش خلقی با دیگران و با آبروی دیگران بازی نکردن.
فَإِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی‌ لاَ یُعَذِّبُ عَبْداً بَعْدَ اَلتَّوْبَهِ وَ اَلاِسْتِغْفَارِ
خدای‌ تعالی‌ بعد از توبه و استغفار هیچ کسی را عذاب نمی‌‌کند .
إِلاَّ بِسُوءِ ظَنِّهِ وَ تَقْصِیرِهِ فِی رَجَائِهِ
مگر به سبب سوء ظن به خدا و کوتاهی اش در امیدواری به خدا‌ ،
وَ سُوءِ خُلُقِهِ وَ اِغْتِیَابِهِ لِلْمُؤْمِنِینَ
و بدی‌ اخلاقش و غیبت کردن از مؤمنین.

⬇️خدا نزد خوش گمانی ماست
امام رضا علیه السلام می فرماید:
أحسِنِ الظَّنَّ بِاللهِ،فَاِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ یَقولُ: أَنَا عِندَ ظَنِّ عَبدِی المُؤمِنِ بِی، إِن خَیراً فَخَیراً وَإِن شَرّاً فَشَرّاً
به خداوند حُسن ظنّ داشته باشید؛ زیرا خداوند می فرماید: من مطابق ظن بنده ام درباره اش عمل می کنم، اگر ظنش به من خوب باشد برای او خیر به وجود می آورم، و اگر ظن او بد باشد، بد برای او پیش می آید .

⏪خداوند حیا میکند از اینکه به گمان مومن بی توجه باشد،خدا اجازه نمی دهد ظن مومن پایمال شود .
در روایتی آمده است:
وَ اللهِ لَا یَحسُنُ ظَنَّ عَبدِ مُؤمِنٍ بِاللهِ إِلاَّ کَانَ اللهُ عِندَ ظَنِّهِ
بِهِ قسم به خدا! هیچ بندۂ مؤمنی به خداوند حُسن ظن پیدا نمی کند مگر آن که خداوند همان طور با او رفتار می نماید
لأَنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ کَرِیمٌ یَستَحیِی أَن یُخلِفَ ظَنَّ عَبدِهِ وَ رَجَاءَهُ
و این بدان خاطر است که خداوند کریم است و حیا می کند از این که بندۂ مؤمنی به او حُسن ظن داشته باشد، ولی او به حُسن ظن بنده اش توجه نکند

⏪ یکی از گمان های مثبتی که ما به خدا داریم، کمک به مومنین و نصرت مومنین است
خداوند عالم را بر اساس سنتها اداره می کند سنت‌ها یعنی قوانین همیشگی که خدا در عالم دارد خداوند امور عالم را بر اساس قواعدی پیش می برد ‌که این قواعد را سنت گویند .

⬇️خداوند در آیات متعددی تصریح و تاکید میکند که من نگهبان و نگهدار و مدافع مومنین هستم، آنچه مهم است آن است که ما به این وعده ها ایمان کامل داشته باشیم و به وعده های الهی حسن ظن داشته باشیم.
کمک به مومنین یکی از سنت های قطعی الهی است. قرآن کریم میفرماید:
《إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ؛ غافر – ۵۱ 》
بی تردید ما پیامبران خود و مؤمنان را در زندگی دنیا و روزی که گواهان برای گواهی دادن به پا ایستند، یاری می کنیم

↙️در صحنه های عجیب تاریخ که همه راه های عادی بسته شده است،
در مورد حضرت ابراهیم علیه السلام آنجا که ایشان را به منجنیق بستند در آتش افکنند
نصرت الهی به مومنینی مانند حضرت نوح میرسد:
《فَنَجَّیْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ؛ یونس – ۷۳ 》
ما او و کسانى را که با او در کشتی بودند نجات دادیم

↙️ در مورد حضرت موسی میفرماید:
《وَ أَنْجَیْنا مُوسى‌ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ؛ شعرا – ۶۵ 》
ما موسى و کسانى را که با او بودند نجات دادیم

↙️ نصرت الهی در اوج ضعف نیز وجود دارد:
《وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّهٌ؛ آل عمران – ۱۲۳ 》
همانا خداوند شما را در جنگ بدر در حالى که ذلیل بودید یارى کرد

↙️در مواجهه با دشمن در میدان جنگ میفرماید:
《 لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِی مَواطِنَ کَثِیرَهٍ؛ توبه – ۲۵》
خداوند شما را در مواضع زیادى یارى نمود

↙️گاهی نصرت الهی به کمک ملائکه است:
《 أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاثَهِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَهِ مُنْزَلِینَ؛ آل عمران – ۱۲۴》
آن گاه که به مؤمنان مى‌گفتى: آیا شما را بس نیست که پروردگارتان شما را با سه هزار فرشته فرو فرستاده شده از آسمان یارى دهد؟!

↙️ گاهى نصرت الهی با ایجاد رعب در دل دشمن است:
《وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ؛ احزاب – ۲۶ 》
گاهى نصرت الهی با خنثى کردن حیله‌ها و خدعه‌ها دشمن است:
《وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرِینَ؛ انفال – ۱۸ 》
خداوند همواره سست کننده نیرنگ کافران است

غفرالله لی و لکم الحمدلله رب العالمین