💠وَ قَالَ (علیه السلام): الْمَسْئُولُ حُرٌّ، حَتَّى یَعِدَ
کسى که از او درخواستى شده، تا وعده نداده آزاد است.

♻️ انسان پس از وعده دادن در گرو وعده خویش است و تا به آن وفا نکند آزاد نمى شود. پس یا نباید وعده‌ای داد، یا باید پای آن ایستاد. پیامى که این کلام دارد مسئله لزوم وفاى به وعده است؛ مبادا کسى وعده بدهد باز هم خود را آزاد پندارد و گمان کند هیچ وظیفه و مسئولیتى در برابر وعده اى که داده است بر دوش ندارد. باید خود را همچون اسیرى بداند که تا وعده اش را وفا نکند آزاد نمى شود.
[ مسئول اسم مفعول به معنای کسی است که مورد سوال و بازخواست قرار میگیرد.]

⏪انواع وظایف و بازخواست ها

👈الف. وظایف قهری، بازخواست قهری

انسان از وقتی که به دنیا می آید به خاطر جایگاه های مختلفی که دارد، وظایفی نیز به عهده دارد که از آنها سوال خواهد شد.

👈 انسان در مقابل پدر و مادرش وظایفی دارد که از آنها سوال میشود.

👈 انسان در مقابل خانواده و ارحام مسئولیتی دارد که از آنها سوال میشود.

👈 انسان در مورد جامعه مسئولیت هایی دارد که از آنها سوال میشود.

👈 انسان در مورد محیط زیست مسئولیت هایی دارد که از آنها سوال میشود.

✳️امیرالمومنین صلواه الله علیه درخطبه ۱۷۶ فرمود:
اِتَّقُوا اَللَّهَ فِی عِبَادِهِ وَ بِلاَدِهِ فَإِنَّکُمْ مَسْئُولُونَ حَتَّى عَنِ اَلْبِقَاعِ وَ اَلْبَهَائِمِ
تقواى الهى پیشه کنید; هم درمورد بندگان خدا، هم شهر و آبادى ها; چرا که شما در برابر همه این ها حتى سرزمین ها و چهارپایان مسئولید.
انسان در مقابل این وظایف مورد سوال قرار میگیرد حتی اگر خودش پیمانی نبسته باشد و بگوید من اینها را قبول ندارم.

👈ب. وظایف انتخابی، بازخواست قهری.

برخی امور هستند که انسان در به دوش کشیدن آن وظیفه اختیار دارد که انجام بدهد یا ندهد؛ ولی به محض آنکه آن وظیفه را پذیرفت مورد سوال و بازخواست قرار میگیرد. و اینگونه نیست که بگوییم “حالا که وظیفه اختیاری بود؛ بازخواست و پاسخگویی نیز اختیاری است”

👈 انسان وقتی با اختیار ازدواج کرد و تشکیل خانواده داد، در مورد رسیدگی به خانواده و تامین معاش آنها مورد بازخواست قرار میگیرد.
امام باقر علیه السلام فرمود:
مِنْ‏ سَعَادَهِ الْمَرْءِ أَنْ یَکُونَ الْقَیِّمَ‏ عَلَى عِیَالِهِ
از سعادت مرد آن است که به امور زندگی و اهل و عیالش رسیدگی کند.
+ چه در امور معیشت و خورد و خوراک،
+ چه از جهت تربیت عبادی،
+ چه از جهت تامین محبت و عاطفه؛
+ مرد مسئولیت دارد و مورد بازخواست قرار میگیرد.

👈 انسان وقتی کاری را پذیرفت در مقابل آن بازخواست خواهد شد.
حضرت در نامه ۷۱ به منذر بن جارود نامه نوشتند:
وَ لَئِنْ کَانَ مَا بَلَغَنِی عَنْکَ حَقّاً، لَجَمَلُ أَهْلِکَ وَ شِسْعُ نَعْلِکَ خَیْرٌ مِنْکَ
اگر آنچه از تو به من رسیده است درست باشد شتر خانواده ات و بند کفشت از تو بهتر است.
تمام نامه های توبیخی امیرالمومنین از این باب است که عده ای مسئولیتی را پذیرفته اند و باید در مقابل آن پاسخگو باشند.

👈 انسان وقتی دوستان نابابی مثل مشرکین و مستکبرین انتخاب کرد، در مقابل آنها بازخواست میشود.
قرآن کریم میفرماید:
《یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لاتَتَّخِذُوا الْکافِرینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنینَ 》
ای کسانی که ایمان آورده‏اید! غیر از مؤمنان، کافران را ولی و تکیه‏گاه خود قرار ندهید!
《أَ تُریدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَیْکُمْ سُلْطاناً مُبیناً؛ نساء – ۱۴۴》
آیا می‏خواهید با این عمل، دلیل آشکاری بر ضد خود در پیشگاه خدا قرار دهید؟

❇️ یکی از مواردی که اصل آن اختیاری است ولی انسان در مقابل آن باید پاسخگو باشد بحث “وفای به عهد ” است.
که در حکمت ۳۳۶ آمده :
الْمَسْئُولُ حُرٌّ، حَتَّى یَعِدَ
کسى که از او درخواستى شده، تا وعده نداده آزاد است.

❎ انسان وقتی وعده نداده بود اختیار دارد که وعده کند یا نه،
_ قول مهمانی بدهد یا نه،
_ قول قرض دادن بدهد یا نه،
_ قول همکاری بدهد یا نه و…
ولی وقتی انسان قول داد دیگر امکان انصراف ندارد و باید پای این قول و قرار بماند و آن را عملیاتی کند.
همانگونه که برده و بنده امکان سرپیچی از امر مولا را ندارد؛ انسانی که وعده داده است نیز امکان بازگشت و سرپیچی از وعده ی خود را نداد.

❎ ویژگی بازر سران کفر، بی دینی نیست! بی وفایی است.
قرآن کریم میفرماید:
《قاتِلُوا أَئِمَّهَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ؛ توبه – ۱۲》
با پیشوایان کفر بجنگید که آنان را
[نسبت به پیمان هایشان] هیچ تعهدی نیست،
آنها که سران کفرند و معلوم است کافر اند. اما علت مبارزه با آنها عهد شکنی و پایبند نبودن به عهود است.

📗 در روایت داریم که امیرالمومنین در روز جنگ جمل آِیه فوق را تلاوت کردند و فرمودند:
فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ الْجَمَلِ قَرَأَهَا عَلِیٌّ ع ثُمَّ قَالَ مَا قُوتِلَ أَهْلُهَا مُنْذُ نَزَلَتْ حَتَّی کَانَ الْیَوْمُ
با افراد مورد اشاره این آیه از زمان نزول آن تاکنون جنگی در نگرفته بود.
اهل جمل همان ناکثین یا پیمان شکن ها بودند.
انسان تا وقتی قول و قراری نگذاشته و پیمان نبسته آزاد است، ولی بعد از آن در بند آن عهد است.

‌♻️حتی با دشمن نیز عهد و پیمان را حفظ کن.
امیرالمومنین در نامه ۵۳ به مالک فرمود:
وَإِنْ عَقَدْتَ بَیْنَکَ وَبَیْنَ عَدُوِّکَ عُقْدَهً
اگر خواستید که بین تو و دشمنان یک صلح نامه یا قرار داد بنویسی،
أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّهً
یا به دشمن یک ذمه یا امان نامه ای بدهی،
فَحُطْ عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ
از هر طرف دور این وفای به عهد را احاطه کن.

💢 لفظ “حُط” که به معنای احاطه است خیلی عجیب است، یعنی حتی با دشمن نیز عهد و پیمان را حفظ کن آن هم به نحوی که از هر طرف مراقب آن باشی که مبادا ضربه و خللی به او وارد بشود.

✳️وفای به عهد یکی از زیبایی های جاهلیت بود.
حضرت در نامه ۵۳ فرمود:
فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَیْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَیْهِ اجْتِمَاعاً
هیچ یک از فرایض الهى همچون بزرگداشت «وفاى به عهد و پیمان» نیست ،
مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِیمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ
و مردم جهان با تمام اختلافات و تشتت آرایى که دارند نسبت به آن اتفاق نظر دارند.
وَقَدْ لَزِمَ ذَلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِیمَا بَیْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِینَ
حتى مشرکان زمان جاهلیت ـ علاوه بر مسلمین آن را مراعات مى کردند.

❌ اگر امروز کسی باشد که به عهد و پیمان خود پایبند نباشد از مردم زمان جاهلی نیز عقب تر است

❎هیچ کسی حق پشت پا زدن به قول و قرار را ندارد.
امام باقر علیه السلام فرمود:
ثَلاَثٌ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لاَحَد فِیهِنَّ رُخْصَهً
سه چیز است که خداوند اجازه تخلف به احدى درباره آنها نداده.
أَدَاءُ الاَمَانَهِ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ
اداى امانت خواه صاحب امانت انسان نیکوکارى باشد یا بدکار.
وَالْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَالْفَاجِرِ
و وفاى به عهد در برابر نیکوکاران و بدکاران یک امر پسندیده است.
وَبِرُّ الْوَالِدَیْنِ بَرَّیْنِ کَانَا أَوْ فَاجِرَیْنِ
و نیکى به پدر و مادر چه نیکوکار باشند یا بدکار.

❇️سختی وعده دادن را بپذیر تا به ثمراتش دست پیدا کنی.
وعده دادن اگرچه محدودیت هایی برای انسان ایجاد میکند، ولی انسان را صاحب کرامات اخلاقی زیادی میکند.

🔰ابن ابی الحدید میگوید:
اَلْوَعْدُ شِبکَهٌ مِنْ شِبَاکِ اَلْأَحْرَارِ یَتَصَیَّدونَ بِها المَحامِد
وعده دادن دامی از دامهای آزادگان است که با آن خوبیها را شکار می کنند.

الْمَسْئُولُ حُرٌّ، حَتَّى یَعِدَ
کسى که از او درخواستى شده، تا وعده نداده آزاد است.

📗 اگر چه در برخی نسخ نهج اابلاغه، این حکمت ذکر نشده ولی علامه مجلسى؛ در بحارالانوار آن را از کتاب العدد القویه، تألیف مرحوم علامه حلى با اضافه اى به این صورت آورده است:
الْمَسْئُولُ حُرٌّ حَتَّى یَعِدَ وَ الْمَسْئُولُ مُسْتَرَقٌّ حَتَّى یُنْجِزَ
آنکسی که از او درخواستى شود آزاد است تا زمانى که وعده نداده، و برده است تا زمانى که به وعده خود وفا کند.

👇نکته۱:
وفای به عهد در آئینه آیات و روایات

اگر چه در قرآن آیات فراوانی در مورد وفای به عهد داریم و در نهج البلاغه نیز موارد متعددی اشاره به این مطلب شده است ولی به عنوان گزیده به چند مورد اشاره میشود.

👈 تجلیل از انبیاء به خاطر وفای به عهد. قرآن کریم می فرماید :
《 وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ اِسْماعِیلَ اِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا؛ مریم – ۵۴ 》
در کتاب آسمانی خود از اسماعیل یاد کن که او در وعده‌هایش صادق، و رسول و پیامبر بزرگی بود.

✳️ امام رضا به شخصی فرمود :
تَدری لِمَ سُمِّیَ إسماعیلُ صادِقَ الوَعدِ ؟
مى دانى چرا اسماعیل را صادق الوعد گفتند؟
قلتُ : لا أدری ،
عرض کردم: نمى دانم.
قالَ : وَعَدَ رجُلاً فجَلَسَ لَهُ حَولاً یَنتَظِرُهُ
حضرت فرمود: به مردى وعده اى داد و براى وفاى به وعده خود یک سال منتظر او بود.

❇️ ایمان به قیامت با وفای عهد مشخص میشود. پیامبر ص فرمود:
مَن کانَ یُؤمِنُ بِاللّه و َالیَومِ الآخِر فَلیَفِ اِذا وَعَدَ
هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، هرگاه وعده مى دهد باید وفا کند.

♻️نشانه ی منافق وفا نکردن به پیمان است.
ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ فَهُوَ مُنافِقٌ
سه چیز است که در هر کس باشد منافق است .
وَ اِن صامَ وَ صَلّى وَحَجَّ وَ اعتَمَرَ و َقالَ «اِنّى مُسلِمٌ»
اگر چه روزه دارد و نماز بخواند و حج و عمره کند و بگوید من مسلمانم.
مَن اِذا حَدَّثَ کَذِبَ
کسى که هنگام سخن گفتن دروغ بگوید
وَ اِذا وَعَدَ اَخلَفَ
و وقتى که وعده دهد تخلف نماید
وَ اِذَا ائتُمِنَ خانَ
و چون امانت بگیرد، خیانت نماید.

❎وعده دادن مشروط به جای وعده دادن مطلق. درغرر الحکم فرمودند:
لا تَعِدَنَّ عِدَهً لاتَثِقُ مِن نَفسِکَ بِانجازِها
وعده اى نده که از وفاى به آن اطمینان ندارى. انسان اگر در انجام کاری توان ندارد، نباید قول دهد و اگر توان او بسته به شرایط است؛ باید مشروط قول دهد.

✅ ثمره پیمان شکنی به خود انسان بر میگردد.پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:
ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ فَهِىَ راجِعَهٌ عَلى صاحِبِها:
سه خصلت است که در هر کسی باشد آثارش به خود او بر مى گردد:
اَلبَغىُ و َالمَکرُ وَ النَّکثُ
ظلم کردن، فریب دادن و تخلّف از وعده.

✳️ بزرگ و کوچک ندارد، به وعده وفا کنید. پیامبر ص فرمود:
اَحِبُّوا الصِّبیانَ وَ ارحَمُوهُم ،
کودکان را دوست بدارید و با آنان مهربان باشید.
وَ اِذا وَ عَدتُموهُم شَیئا فَفُوا لَهُم ،
و هرگاه به آنان وعده دادید ، به آن وفا کنید ،
فَاِنَّهُم لا یَدرونَ اِلاّ اَ نَّـکُم تَرزُقونَهُم
زیرا آنان ، روزى دهنده خود را کسى غیر از شما نمى دانند.

✳️ وفای به عهد پیامبر.
مسلمانان در جنگ خیبر برای تصرّف آخرین دژی که انبار کالا و اموال یهودیان بود و به همین جهت از آن محافظت بیشتری می‌شد و دشمن مقاومت می‌کرد، به زحمت افتادند تا اینکه پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) دستور داد قلعه را محاصره کنند.
یکی از یهودیان خدمت پیامبر آمد و عرض کرد: اگر بدانم جان و مال و فرزندانم در امان هستند راه تسخیر این سنگر را به شما نشان می‌دهم. حضرت فرمود:
أَنْتَ آمِنٌ فَمَا دَلاَلَتُکَ
تو در امان هستی.
گفت دستور دهید اینجا را حفر کنند تا به راهی که آب آشامیدنی مردم از آن تامین می‌شود دست یابید؛ آنگاه آب را به روی مردم ببندید تا وادار به تسلیم شوند. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود:
أَوْ یُحْدِثَ اَللَّهُ غَیْرَ هَذَا وَ قَدْ أَمَنَّاکَ
تو در امان هستی اما من چنین کاری نمی‌کنم تا اینکه خداوند ما را از راه دیگری بر دشمن پیروز کند.

♻️بیقراری امیرالمومنین برای وفای به عهد.امیرالمومنین فرمود:
ما باتَ لِرجُلٍ عِندی مَوعِدٌ قَطُّ فباتَ یَتمَلمَلُ على فِراشِهِ لِیَغدوَ بِالظَّفَرِ بحاجَتِهِ ،
بى قرارى شبانه مردى در بسترش که به او و عده اى داده ام، تا صبح شود و به مرادش برسد،
أشَدَّ مِن تَمَلمُلی على فِراشی حِرصا علَى الخُروجِ إلَیهِ مِن دَینِ عِدَتِهِ
بیشتر از بى قرارى من در بسترم نیست که جوش مى زنم صبح شود و از دَین وعده اى که به او داده ام بیرون آیم.

❎ به قول و قرار به دید دِین نگاه کنیم.
امام رضا علیه السلام فرمود :
إنّا أهلُ بَیتٍ نَرى ما وَعَدْنا علَینا دَینا کَما صَنَعَ رسولُ اللّه ِ ص
ما خاندانى هستیم که وعده خود را دَینى بر گردن خویش مى بینیم،چنان که رسول خدا صلى الله علیه و آله چنین کرد.

🔰در روایت داریم شخص میگوید:
بایَعتُ رسولَ اللّه ِ صلى الله علیه و آله بِبَیعٍ قَبلَ أن یُبعَثَ ،
پیش از آنکه رسول خدا صلى الله علیه و آله مبعوث شود با او معامله اى کردم و مقدارى از آنچه مى خواستم به ایشان بدهم باقى ماند.
فَبَقِیَت لَهُ بَقیَّهٌ و وَعَدتُهُ أن آتِیَهُ بها فی مَکانِهِ ،
و من وعده دادم که آن باقیمانده را در همان جا که هست برایش ببرم.
فنَسِیتُ ،
اما و عده اى را که داده بودم فراموش کردم.
ثُمّ ذَکَرتُ بَعدَ ثَلاثٍ فَجِئتُ فإذا هُو مَکانَهُ فقالَ :
بعد از گذشت سه روز به یادم آمد آمدم دیدم پیامبر صلى الله علیه و آله در همان جاست فرمود:
یافَتى، لَقَد شَقَقتَ علَیَّ ، أنا هاهُنا مُنذُ ثَلاثٍ أنتَظِرُکَ!
اى جوان! مرا به زحمت انداختى، سه روز است که من در این جا منتظر تو هستم!

❇️وفای به عهدی بی نظیر رسول الله:
إنّ رسولَ اللّه ِ صلى الله علیه و آله واعَدَ رجُلاً إلَى الصَّخرَهِ
رسول خدا صلى الله علیه و آله با مردى در کنار صخره وعده گذاشت و فرمود:
فقالَ : أنا لکَ هاهُنا حتّى تَأتیَ
من در این جا منتظر تو مى مانم تا بیایى.
قالَ : فاشتَدَّتِ الشَّمسُ علَیهِ ،
آفتاب داغى بر آن حضرت مى تابید.
فقالَ لَهُ أصحابُهُ : یا رسولَ اللّه ِ،
اصحاب عرض کردند: اى رسول خدا! خوب است به سایه بروید
قالَ : وَعَدتُهُ إلى هاهُنا و إن لَم یَجِئْ کانَ مِنهُ المَحشَرُ
حضرت فرمود: من در این جا با او وعده گذاشته ام و اگر نیاید تا قیامت در همین جا مى ایستم.

❎وعده مسولین باید رعایت شود.
در نامه ۵۳ فرمود:
وَ إیّاکَ … اَن تَعِدَهُم فَتُتبِعَ مَوعِدَکَ بِخُلفِکَ… الخُلفَ یوجبُ المَقتَ عِندَ اللّه وَ النّاسِ
بپرهیز از خلف وعده که آن موجب نفرت خدا و مردم از تو مى شود.

✅مسئولین در برابر وعده هایی که داده اند مسئولند و باید به آنها پایبند باشند.
توجه نکردن به این وعده هم مسئولین را از نگاه خدا می اندازد، هم از نگاه مردم می افتند.

‌👇نکته۲:
عهد و پیمانمان با خدا را حفظ کنیم.
ما یک عهد و پیمانی هم با خدا داریم که باید با تمام وجود تلاش کنیم این پیمان را حفظ کنیم و به بند بند آن پایبند باشیم.
《أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لاتَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ؛ یس – ۶۰ 》
اى فرزندان آدم! آیا با شما عهد نکردم که شیطان را نپرستید، که او براى شما دشمن آشکارى است؟!

✳️امام صادق علیه السلام فرمود:
الْمُؤْمِنُ مُؤْمِنَانِ
دو نوع مومن داریم:
فَمُؤْمِنٌ صَدَقَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ وَفَى بِشَرْطِهِ
مؤمنى که بعهد خدا عمل کرده و بشرطش وفا نمود
هوَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ‏
و اینست که خداى عز و جل فرماید: «مردانى که به معاهده خود با خدا عمل کردند.
فَذَلِکَ الَّذِی لَا تُصِیبُهُ أَهْوَالُ الدُّنْیَا وَ لَا أَهْوَالُ الْآخِرَهِ
این است مؤمنى که هراسهاى دنیا و آخرت به او نرسد.
وَ ذَلِکَ مِمَّنْ یَشْفَعُ وَ لَا یُشْفَعُ لَهُ
و او از کسانى است که شفاعت کند و نیازى بشفاعت دیگران ندارد.
وَ مُؤْمِنٌ کَخَامَهِ الزَّرْعِ تَعْوَجُّ أَحْیَاناً وَ تَقُومُ أَحْیَاناً
مؤمنى که مانند ساقه نازک گیاه است که گاهى کج شود اینها اهل رعایت حدود الله نیستند به باطل و شهوات و متاع دنیا و..
.و گاهى هم راست بایستند
فَذَلِکَ مِمَّنْ تُصِیبُهُ أَهْوَالُ الدُّنْیَا وَ أَهْوَالُ الْآخِرَهِ
این مؤمن از کسانی ست که هراسهاى دنیا و آخرت بیند.
وَ ذَلِکَ مِمَّنْ یُشْفَعُ لَهُ وَ لَا یَشْفَعُ
و از کسانى است که برایش شفاعت شود و او شفاعت نکند.

اللهم وفّقنا لما تحبّ و ترضی