بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۱۴۰۴/۲/۳ . ۲۴شوال
💢 حکمت ۳۳۰ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام): أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ.
و فرمود (علیهالسلام): کمترین حقى که خداى سبحان را بر عهده شماست، این است که از نعمتهایش در راه نافرمانیش یارى نخواهى.
💠وَ قَالَ (علیه السلام): أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ
امیر المومنین علی(ع) فرمود: کمترین حق و الزامی که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمتهایش او را معصیت نکنید.
✳️امیرالمومنین در این حکمت در مورد یکی از زیباترین راه های اصلاح نفس صحبت میکنند. و آن راهکار “توجه به نعمت برای ترک معصیت” است.
به طور کلی این حکمت دارای سه نکته است:
↙️الف. وجوب شکر منعم:
از جهت عقلی اگر کسی نعمتی به انسان داد، واجب است که انسان شاکر و سپاسگزار او باشد.
♻️ در حکمت ۲۹۰ نیز حضرت در مورد “وجوب شکر منعم” مطالب فراوانی بیان کردند.
لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ
اگر حتی خدا تهدید به عذاب در برابر گناه نکرده بود
لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
باز هم واجب بود که به خاطر نعمتهایی که عطا کرده است، مورد نافرمانى قرار نگیرد.
❇️توجه به قاعده وجوب شکر نعمت، عبادت ساز است.
در روایتی که عمدتا کتب اهل سنت نقل کرده اند داریم که عایشه میگوید:
إنَّ نَبِیَّ اللّه ِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقومُ مِنَ اللَّیلِ حَتّى تَتَفَطَّرَ قَدَماهُ
پیامبر آن قدر شب زنده دارى کرد تا دو پایش ورم کرد.
فَقُلتُ : لِمَ تَصنَعُ هذا یا رَسولَ اللّه ِ وقَد غَفَرَ اللّه ُ لَکَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وما تَأَخَّرَ ؟
به او عرض کردم: یا رسول اللّه !، چرا چنین مى کنى در حالى که خداوند گناهان گذشته و آینده تو را آمرزیده است؟
قالَ : أفَلا اُحِبُّ أن أکونَ عَبدًا شَکورًا ؟ فرمود: آیا دوست نداشته باشم که بنده اى شکرگزار گردم؟!
پیداست یکی از انگیزه های مهم عبادت، میتواند همین وجوب شکر منعم باشد.
✅️ وجوب شکر منعم، عقلی است.
توجه به نعمت، اصلاح کننده است.
در خطبه ۱۸۵ فرمود:
وَ لَوْ فَکَّرُوا فِی عَظِیمِ الْقُدْرَهِ وَ جَسِیمِ النِّعْمَهِ، لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِیقِ
اگر در عظمت قدرت خداوند و اهمیّت نعمت او مى اندیشیدند، به راه راست باز مى گشتند،
اگر انسان به نعمت عظیم الهی نگاه کند، چون شکر منعم لازم است؛ او به اطاعت و عبادت الهی بر میگردد.
♻️ تذکر و توجه به نعمت، محبت می آورد.
یکی دیگر از راههایی که می شود گمراه را برگرداند، محبت ایجاد کردن در دل اوست.
در ابو حمزه ثمالی امام سجاد فرمود:
(خدایا من هیچ راهی نمی شناسم که دست از گناه بردارم مگر وقتی مرا با محبتت هوشیار کنی.)
در حدیث قدسی هم آمده:
أَوْحَى اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى نَجِیِّهِ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ:
خداوند عزّتمند به برگزیدهاش موسى بن عمران وحى کرد.
یَا مُوسَى أَحْبِبْنِی وَ حَبِّبْنِی إِلَى خَلْقِی
اى موسى مرا دوست بدار و مردمان را دوستدار من کن.
قَالَ: یَا رَبِّ إِنِّی أُحِبُّکَ،
او عرض کرد: پروردگارا من تو را دوست مىدارم
فَکَیْفَ أُحَبِّبُکَ إِلَى خَلْقِکَ
امّا چگونه مردمان را دوستدار تو کنم؟
قَالَ: اُذْکُرْ لَهُمْ نَعْمَائِی عَلَیْهِمْ، وَ بَلاَئِی عپِنْدَهُمْ
خداوند فرمود: نعمتهایم را برایشان بازگو و اینکه آزمونم در پیش روست.
أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ
کمترین حق و الزامی که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمتهایش او را معصیت نکنید.
قرآن همتاکید کرده است که شاکر باشیدو از ناشکری بندگانش گلایه کرده است.
《 وَ قَلیل مِن عبادی الشکور؛ سبا – ۱۳》
و کم هستند بندگانی که شاکر هستند.
↙️ ب. بدترین نوع مواجهه با نعمت، استفاده از نعمت در معصیت است.
زشت بودن استفاده از نعمت در راه مخالفت با منعم فقط در مورد خدا نیست بلکه در زندگی عادی نیز اگر کسی چنین خطایی مرتکب شود، مورد مواخذه و بازخواست قرار میگیرد.
📚 ابن ابی الحدید میگوید پادشاهی بود که یکی از اطرافیانش بر علیه او قیام کرد. پادشاه نامه به او نوشت و گفت:
وَ لَیْتَ شِعْرِی بِأَیِّ قَدَمٍ تواقفنا /
و رایاتنا خافقه على رأسک
من نمیدانم تو چگونه به خودت اجازه دادی بر علیه من قیام کنی در حالی که زیر سایه پرچم ما داری نفس میکشی
و دور و بری های تو همه از غلامان و بندگان من هستند.
و حتی اسبهایی که بر آنها سوار هستند، نشان و مهر خورده اند و متعلق به من هستند.
✅ این پادشاه تنها یک نکته را یاد آوری میکند، خجالت نمیکشی یا نعمت هایی که من به تو دادم میخواهی با خودم بجنگی؟!!!!
❇️یا از نعمت استفاده کن و شاکر باشد یا خدای دیگری انتخاب کن.
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ لِرَجُلٍ: إِنْ کُنْتَ لَا تُطِیعُ خَالِقَکَ فَلَا تَأْکُلْ رِزْقَهُ
اگر تو نمی خواهی از خدا اطاعت کنی پس رزقش را نخور.
وَ إِنْ کُنْتَ وَالَیْتَ عَدُوَّهُ فَاخْرُجْ عَنْ مِلْکِهِ
اگر میخواهی با دشمنان خدا دوستی کنی، از ملک خدا خارج شو.
وَ إِنْ کُنْتَ غَیْرَ قَانِعٍ بِقَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ فَاطْلُبْ رَبّاً سِوَاهُ.
اگر به قضا و قدر خدا راضی نیستی خدای دیگری انتخاب کن.
نمی شود که انسان هم نعمت الهی را مصرف کند، هم با همان نعمت به جنگ با خدا بپردازد.
✳️نمیشود در ملک خدا بود و با او مخالفت کرد .
امام حسین علیه السلام در پاسخ کسى که گفت من مرد گناهکارى هستم و نمى توانم ترک معصیت کنم مرا موعظه اى کن. فرمود:
افْعَلْ خَمْسَهَ أَشْیَاءَ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
پنج چیز را انجام بده سپس هرچه مى خواهى گناه کن.
فَأَوَّلُ ذَلِکَ لا تَأْکُلْ رِزْقَ اللَّهِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
نخست آنکه روزىِ خدا را مخور وهرچه مى خواهى گناه کن.
وَالثَّانِی اخْرُجْ مِنْ وَلایَهِ اللَّهِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
دوم از ولایت خدا بیرون رو و هرچه مى خواهى گناه کن
وَالثَّالِثُ اطْلُبْ مَوْضِعاً لا یَرَاکَ اللَّهُ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
سوم محلى را طلب کن که خدا تو را در آنجا نبیند و هر گناهى مى خواهى انجام ده.
وَالرَّابِعُ إِذَا جَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ لِیَقْبِضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
چهارم هنگامى که فرشته مرگ به سراغ تو مى آید تا قبض روحت کند او را از خود دور کن سپس هر گناهى مى خواهى انجام ده.
وَالْخَامِسُ إِذَا أَدْخَلَکَ مَالِکٌ فِی النَّارِ فَلا تَدْخُلْ فِی النَّارِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْت
پنجم هنگامى که مالک دوزخ تو را وارد آن مى کند مقاومت کن و داخل در آتش مشو وهر گناهى مى خواهى انجام ده.
♻️حقیقت شکر به کار نگرفتن نعمت در گناه است.
امام صادق(ع)فرمود:
وَأَنْ لا یَعْصِیَهُ بِنِعْمَتِهِ أَوْ یُخَالِفَهُ بِشَىْءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَنَهْیِهِ بِسَبَبِ نِعْمَتِهِ
(شکر به این است که با نعمتش معصیت نکنى و از قدرت و قوّتِ نعمت در امر و نهى او به مخالفت برنخیزى.
↙️ج. هر جا نعمتی داده شد، وظیفه ای هم می آید.
حضرت در حکمت ۲۴۴ فرمود:
إِنَّ لله فِی کُلِّ نِعْمَهٍ حَقّاً، فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ مِنْهَا، وَمَنْ قَصَّرَ مِنْهُ خَاطَرَ بِزَوَالِ نِعْمَتِهِ خدا را در هر نعمتى حقّى است، هر کس آن را بپردازد، فزونى یابد، و آن کس که نپردازد و کوتاهى کند، در خطر نابودى قرار گیرد.
✳️همانگونه که حضرت در مورد حق در خطبه ۲۱۶ فرمود:
لَا یَجْرِی لِأَحَدٍ إِلَّا جَرَى عَلَیْهِ، وَ لَا یَجْرِی عَلَیْهِ إِلَّا جَرَى لَهُ
در مورد نعمت نیز، به هیچ کسی نعمتی داده نشد مگر اینکه برای او وظیفه ای نیز تعیین شده است که باید آن را انجام دهد.
نعمت اگر چه برای انسان آسایش و آرامش دارد و حال و هوای انسان را خوب میکند؛ ولی به همان اندازه بار بر دوش انسان میگذارد.
♻️خوش رفتاری با نعمت لازم است.
امیرالمومنین فرمود:
اَحْسِنُوا صُحْبَهَ النِّعَمِ قَبْلَ فِراقِها فَاِنِّها تَزُولُ وَ تَشْهَدُ عَلى صاحِبِها بِما عَمِلَ فیه
با نعمت ها قبل از جدا شدن از شما رفتار نیکو داشته باشید که آنها از بین مى روند و علیه صاحب نعمت ناسپاس که چطور با آنها رفتار کرده، گواهى مى دهند.
خوش رفتاری با نعمت یعنی استفاده درست از آن و استفاده نکردن از آن نعمت در راه حرام و گناه.
⬇️حکمت:
وَ قَالَ (علیه السلام): أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ
کمترین حق و الزامی که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمتهایش او را معصیت نکنید.
⏪برخی از نعمت های بزرگ الهی بر انسان که ما باید مراقب باشیم با آنها معصیت نکنیم.
◀️ نیازهای مردم نعمت خداست.
امام علی علیه السّلام فرمودند:
إنَّ حَوائِجَ النّاسِ إلَیکُم نِعمَهٌ مِنَ اللّه ِ عَلَیکُم فَاغتَنِمُوها وَ لا تَمَلُّوها فَتَتَحَوَّلَ نَقَما
نیازمندى هاى مردم به شما نعمت خداست بر شما . آن را مغتنم بشمارید و از آن ملول نشوید که به نقمت بدل مى شود خستگی از بر آورده کردن حاجت دیگران یا منت گذاشتن و اذیت کردن دیگران بعد از نعمت یعنی گناه کردن با نعمت.
◀️شکر نعمت به خدمت رسانی است.
در حکمت ۴۲۵ فرمود:
إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً یَخْتَصُّهُمُ اللَّهُ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ، فَیُقِرُّهَا فِی أَیْدِیهِمْ مَا بَذَلُوهَا؛ فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَامِنْهُمْ، ثُمَّ حَوَّلَهَا إِلَى غَیْرِهِمْ.
خداوند بندگانى دارد که نعمت هاى خاصى را به آنان بخشیده تا بندگان دیگر از آن بهره گیرند، به همین دلیل مادامى که از این نعمت ها به دیگران مى بخشند خدا آن را در دستشان نگه مى دارد اما هنگامى که آن نعمت ها را از دیگران دریغ داشتند از آن ها مى گیرد و آن را به گروهى دیگر مى دهد که این شکرانه را انجام مى دهند.
❎ عصیان یعنی مخالفت با فرمان خدا، خدا گفته کمک کن اگر کمک نکنی یعنی ضایع کردن نعمت.
⏪آبروی انسان مسلمان نعمت است.
حضرت در خطبه ۱۰۶ فرمود:
وَ قَدْ بَلَغْتُمْ مِنْ کَرَامَهِ اللَّهِ تَعَالَى لَکُمْ مَنْزِلَهً تُکْرَمُ بِهَا إِمَاؤُکُمْ
به کرم و لطف خداوندى به مقامى رسیدید که حتى کنیزانتان را هم گرامى مى دارند
وَ تُوصَلُ بِهَا جِیرَانُکُمْ
و خواهند که همسایگانتان را نیز بهره مند گردانند.
وَ یُعَظِّمُکُمْ مَنْ لَا فَضْلَ لَکُمْ عَلَیْهِ
در برابر شما سر فرود مى آورد، آنکه شما را بر او برترى نیست،
وَ لَا یَدَ لَکُمْ عِنْدَهُ
و احسانى در حق او نکرده اید.
وَ یَهَابُکُمْ مَنْ لَا یَخَافُ لَکُمْ سَطوَهً وَ لَا لَکُمْ عَلَیْهِ إِمْرَهٌ،
و از شما مى ترسد کسى که از سطوت و قدرت شما در امان است و شما را بر او فرمانى نیست.
وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللَّهِ مَنْقُوضَهً فَلَا تَغْضَبُونَ وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِکُمْ تَأْنَفُونَ
اکنون مى نگرید، که پیمانهاى خدا شکسته مى شود و خشمگین نمى گردید،
وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِکُمْ تَأْنَفُونَ
در حالى که، شکستن پیمانهاى پدرانتان را برنمى تابید و ننگ خود مى دانید.
❎ آبرویی که نعمت خداست و به سبب اسلام به دست آمده نباید در راه معصیت خدا خرج شود. نباید باعث بی آبرویی دین و اسلام شود
◀️نعمتی که از آن سوال میشود.
قرآن کریم میفرماید:
《 ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ؛ تکاثر – ۸》
آن گاه شما در آن روز از نعمتها بازپرسی خواهید شد.
امیر المومنین در مورد این نعمت فرمود: الأمنُ وَ الصِّحَّهًْ
امنیت وسلامتی
از این نعمت ها نباید در راه مخالفت با خدا استفاده کرد.
📚راوی از امام باقر در مورد نعمتی که از آن سوال میکنند پرسید؛
بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا النَّعِیمُ؟
پدر و مادرم فدایت! پس نعیم چیست»؟
قَالَ حُبُّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّبْنِأَبِیطَالِبٍ (علیه السلام) وَ عِتْرَتِهِ (علیهم السلام)
فرمود: «حبّ امیرالمؤمنین علیبنابیطالب (علیه السلام) و خاندانش (علیهم السلام).
یَسْأَلُهُمُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَهًْ
خداوند روز قیامت بازخواست خواهد کرد
کَیْفَ کَانَ شُکْرُکُمْ لِی حِینَ أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ بِحُبِّ عَلِیٍّ وَ عِتْرَتِهِ
چگونه سپاس نعمتی که بر شما ارزانی داشتم از حبّ علی و عترتش (علیهم السلام) بهجا آوردید.
❎ نباید این نعمت ها را نادیده گرفت؛ نباید این نعمت ها را در راه معصیت خرج کرد.
⏪سوء استفاده از اهل بیت چیست؟
برخی افراد اهل بیت را وسیله ی گناهکاری خود کرده اند، گویا آنها باید گناه کنند و امام حسین باید شفاعت کند.
امام صادق سلام الله علیه فرمود:
لَکِنَّکُمْ مَسْئُولُونَ عَنْ نِعْمَهًْ اللَّهِ عَلَیْکُمْ بِنَا هَلْ عَرَفْتُمُوهَا وَ قُمْتُمْ بِحَقِّهَا
شما همه نسبت به نعمت وجود ما مسئولیّت دارید که آیا آن را شناختید و حقّش را ادا کردید؟
⏪پای درس امام حسین در دعای عرفه:
خداوند نعمت های زیادی به ما داده است باید آنها بشناسیم و از آنها سوء استفاده نکنیم
یا مَوْلای أَنْتَ الَّذِی مَنَنْتَ، أَنْتَ الَّذِی أَنْعَمْتَ،
ای سرور من، تویی که عطا کردی، تویی که نعمت دادی،
أَنْتَ الَّذِی أَحْسَنْتَ، أَنْتَ الَّذِی أَجْمَلْتَ،
تویی که نیکی کردی، تویی که زیبا نمودی،
أَنْتَ الَّذِی أَفْضَلْتَ، أَنْتَ الَّذِی أَکمَلْتَ،
تویی که افزون نمودی، تویی که کامل کردی،
أَنْتَ الَّذِی رَزَقْتَ، أَنْتَ الَّذِی وَفَّقْتَ،
تویی که روزی دادی، تویی که موّفق نمودی،
أَنْتَ الَّذِی أَعْطَیتَ، أَنْتَ الَّذِی أَغْنَیتَ،
تویی که عطا کردی، تویی که بی نیاز نمودی،
أَنْتَ الَّذِی أَقْنَیتَ ، أَنْتَ الَّذِی آوَیتَ
تویی که ثروت بخشیدی، تویی که پناه دادی،
أَنْتَ الَّذِی کفَیتَ، أَنْتَ الَّذِی هَدَیتَ،
تویی که کفایت نمودی، تویی که راهنمایی فرمودی،
أَنْتَ الَّذِی عَصَمْتَ، أَنْتَ الَّذِی سَتَرْتَ،
تویی که حفظ کردی، تویی که پرده پوشی نمودی،
أَنْتَ الَّذِی غَفَرْتَ، أَنْتَ الَّذِی أَقَلْتَ…
تویی که آمرزیدی، تویی که نادیده گرفتی
تَبارَکتَ وَ تَعالَیتَ، فَلَک الْحَمْدُ دائِماً،
بزرگ و برتری، حمد و شکر همیشگی توراست،
وَلَک الشُّکرُ واصِباً أَبَداً
شکر همیشگی مخصوص توست ،
ثُمَّ أَنَا یا إِلهِی الْمُعْتَرِفُ بِذُنُوبِی فَاغْفِرْها لِی،
سپس من معترفم به گناهانم پس مرا ببخش .
أَنَا الَّذِی أَسَأْتُ، أَنَا الَّذِی أَخْطَأْتُ،
منم که بد کردم، منم که خطا کردم،
أَنَا الَّذِی هَمَمْتُ، أَنَا الَّذِی جَهِلْتُ،
منم که قصد گناه کردم، منم که نادانی نمودم
أَنَا الَّذِی غَفَلْتُ، أَنَا الَّذِی سَهَوْتُ،
منم که غفلت ورزیدم، منم که اشتباه کردم،
أَنَا الَّذِی تَعَمَّدْتُ ، أَنَا الَّذِی وَعَدْتُ
منم که در گناه تعمّد داشتم، منم که وعده کردم،
فَاغْفِرْها لِی، …
پس مرا بیامرز.
اللهم انی اسئلک اخشاک کاَنّی تراک
بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۱۴۰۴/۲/۳ . ۲۴شوال
💢 حکمت ۳۳۰ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام): أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ.
و فرمود (علیهالسلام): کمترین حقى که خداى سبحان را بر عهده شماست، این است که از نعمتهایش در راه نافرمانیش یارى نخواهى.
💠وَ قَالَ (علیه السلام): أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ
امیر المومنین علی(ع) فرمود: کمترین حق و الزامی که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمتهایش او را معصیت نکنید.
✳️امیرالمومنین در این حکمت در مورد یکی از زیباترین راه های اصلاح نفس صحبت میکنند. و آن راهکار “توجه به نعمت برای ترک معصیت” است.
به طور کلی این حکمت دارای سه نکته است:
↙️الف. وجوب شکر منعم:
از جهت عقلی اگر کسی نعمتی به انسان داد، واجب است که انسان شاکر و سپاسگزار او باشد.
♻️ در حکمت ۲۹۰ نیز حضرت در مورد “وجوب شکر منعم” مطالب فراوانی بیان کردند.
لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلَى مَعْصِیَتِهِ
اگر حتی خدا تهدید به عذاب در برابر گناه نکرده بود
لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَى شُکْراً لِنِعَمِهِ
باز هم واجب بود که به خاطر نعمتهایی که عطا کرده است، مورد نافرمانى قرار نگیرد.
❇️توجه به قاعده وجوب شکر نعمت، عبادت ساز است.
در روایتی که عمدتا کتب اهل سنت نقل کرده اند داریم که عایشه میگوید:
إنَّ نَبِیَّ اللّه ِ صلی الله علیه و آله کانَ یَقومُ مِنَ اللَّیلِ حَتّى تَتَفَطَّرَ قَدَماهُ
پیامبر آن قدر شب زنده دارى کرد تا دو پایش ورم کرد.
فَقُلتُ : لِمَ تَصنَعُ هذا یا رَسولَ اللّه ِ وقَد غَفَرَ اللّه ُ لَکَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وما تَأَخَّرَ ؟
به او عرض کردم: یا رسول اللّه !، چرا چنین مى کنى در حالى که خداوند گناهان گذشته و آینده تو را آمرزیده است؟
قالَ : أفَلا اُحِبُّ أن أکونَ عَبدًا شَکورًا ؟ فرمود: آیا دوست نداشته باشم که بنده اى شکرگزار گردم؟!
پیداست یکی از انگیزه های مهم عبادت، میتواند همین وجوب شکر منعم باشد.
✅️ وجوب شکر منعم، عقلی است.
توجه به نعمت، اصلاح کننده است.
در خطبه ۱۸۵ فرمود:
وَ لَوْ فَکَّرُوا فِی عَظِیمِ الْقُدْرَهِ وَ جَسِیمِ النِّعْمَهِ، لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِیقِ
اگر در عظمت قدرت خداوند و اهمیّت نعمت او مى اندیشیدند، به راه راست باز مى گشتند،
اگر انسان به نعمت عظیم الهی نگاه کند، چون شکر منعم لازم است؛ او به اطاعت و عبادت الهی بر میگردد.
♻️ تذکر و توجه به نعمت، محبت می آورد.
یکی دیگر از راههایی که می شود گمراه را برگرداند، محبت ایجاد کردن در دل اوست.
در ابو حمزه ثمالی امام سجاد فرمود:
(خدایا من هیچ راهی نمی شناسم که دست از گناه بردارم مگر وقتی مرا با محبتت هوشیار کنی.)
در حدیث قدسی هم آمده:
أَوْحَى اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَى نَجِیِّهِ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ:
خداوند عزّتمند به برگزیدهاش موسى بن عمران وحى کرد.
یَا مُوسَى أَحْبِبْنِی وَ حَبِّبْنِی إِلَى خَلْقِی
اى موسى مرا دوست بدار و مردمان را دوستدار من کن.
قَالَ: یَا رَبِّ إِنِّی أُحِبُّکَ،
او عرض کرد: پروردگارا من تو را دوست مىدارم
فَکَیْفَ أُحَبِّبُکَ إِلَى خَلْقِکَ
امّا چگونه مردمان را دوستدار تو کنم؟
قَالَ: اُذْکُرْ لَهُمْ نَعْمَائِی عَلَیْهِمْ، وَ بَلاَئِی عپِنْدَهُمْ
خداوند فرمود: نعمتهایم را برایشان بازگو و اینکه آزمونم در پیش روست.
أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ
کمترین حق و الزامی که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمتهایش او را معصیت نکنید.
قرآن همتاکید کرده است که شاکر باشیدو از ناشکری بندگانش گلایه کرده است.
《 وَ قَلیل مِن عبادی الشکور؛ سبا – ۱۳》
و کم هستند بندگانی که شاکر هستند.
↙️ ب. بدترین نوع مواجهه با نعمت، استفاده از نعمت در معصیت است.
زشت بودن استفاده از نعمت در راه مخالفت با منعم فقط در مورد خدا نیست بلکه در زندگی عادی نیز اگر کسی چنین خطایی مرتکب شود، مورد مواخذه و بازخواست قرار میگیرد.
📚 ابن ابی الحدید میگوید پادشاهی بود که یکی از اطرافیانش بر علیه او قیام کرد. پادشاه نامه به او نوشت و گفت:
وَ لَیْتَ شِعْرِی بِأَیِّ قَدَمٍ تواقفنا /
و رایاتنا خافقه على رأسک
من نمیدانم تو چگونه به خودت اجازه دادی بر علیه من قیام کنی در حالی که زیر سایه پرچم ما داری نفس میکشی
و دور و بری های تو همه از غلامان و بندگان من هستند.
و حتی اسبهایی که بر آنها سوار هستند، نشان و مهر خورده اند و متعلق به من هستند.
✅ این پادشاه تنها یک نکته را یاد آوری میکند، خجالت نمیکشی یا نعمت هایی که من به تو دادم میخواهی با خودم بجنگی؟!!!!
❇️یا از نعمت استفاده کن و شاکر باشد یا خدای دیگری انتخاب کن.
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ لِرَجُلٍ: إِنْ کُنْتَ لَا تُطِیعُ خَالِقَکَ فَلَا تَأْکُلْ رِزْقَهُ
اگر تو نمی خواهی از خدا اطاعت کنی پس رزقش را نخور.
وَ إِنْ کُنْتَ وَالَیْتَ عَدُوَّهُ فَاخْرُجْ عَنْ مِلْکِهِ
اگر میخواهی با دشمنان خدا دوستی کنی، از ملک خدا خارج شو.
وَ إِنْ کُنْتَ غَیْرَ قَانِعٍ بِقَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ فَاطْلُبْ رَبّاً سِوَاهُ.
اگر به قضا و قدر خدا راضی نیستی خدای دیگری انتخاب کن.
نمی شود که انسان هم نعمت الهی را مصرف کند، هم با همان نعمت به جنگ با خدا بپردازد.
✳️نمیشود در ملک خدا بود و با او مخالفت کرد .
امام حسین علیه السلام در پاسخ کسى که گفت من مرد گناهکارى هستم و نمى توانم ترک معصیت کنم مرا موعظه اى کن. فرمود:
افْعَلْ خَمْسَهَ أَشْیَاءَ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
پنج چیز را انجام بده سپس هرچه مى خواهى گناه کن.
فَأَوَّلُ ذَلِکَ لا تَأْکُلْ رِزْقَ اللَّهِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
نخست آنکه روزىِ خدا را مخور وهرچه مى خواهى گناه کن.
وَالثَّانِی اخْرُجْ مِنْ وَلایَهِ اللَّهِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
دوم از ولایت خدا بیرون رو و هرچه مى خواهى گناه کن
وَالثَّالِثُ اطْلُبْ مَوْضِعاً لا یَرَاکَ اللَّهُ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
سوم محلى را طلب کن که خدا تو را در آنجا نبیند و هر گناهى مى خواهى انجام ده.
وَالرَّابِعُ إِذَا جَاءَ مَلَکُ الْمَوْتِ لِیَقْبِضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ وَأَذْنِبْ مَا شِئْتَ
چهارم هنگامى که فرشته مرگ به سراغ تو مى آید تا قبض روحت کند او را از خود دور کن سپس هر گناهى مى خواهى انجام ده.
وَالْخَامِسُ إِذَا أَدْخَلَکَ مَالِکٌ فِی النَّارِ فَلا تَدْخُلْ فِی النَّارِ وَأَذْنِبْ مَا شِئْت
پنجم هنگامى که مالک دوزخ تو را وارد آن مى کند مقاومت کن و داخل در آتش مشو وهر گناهى مى خواهى انجام ده.
♻️حقیقت شکر به کار نگرفتن نعمت در گناه است.
امام صادق(ع)فرمود:
وَأَنْ لا یَعْصِیَهُ بِنِعْمَتِهِ أَوْ یُخَالِفَهُ بِشَىْءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَنَهْیِهِ بِسَبَبِ نِعْمَتِهِ
(شکر به این است که با نعمتش معصیت نکنى و از قدرت و قوّتِ نعمت در امر و نهى او به مخالفت برنخیزى.
↙️ج. هر جا نعمتی داده شد، وظیفه ای هم می آید.
حضرت در حکمت ۲۴۴ فرمود:
إِنَّ لله فِی کُلِّ نِعْمَهٍ حَقّاً، فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ مِنْهَا، وَمَنْ قَصَّرَ مِنْهُ خَاطَرَ بِزَوَالِ نِعْمَتِهِ خدا را در هر نعمتى حقّى است، هر کس آن را بپردازد، فزونى یابد، و آن کس که نپردازد و کوتاهى کند، در خطر نابودى قرار گیرد.
✳️همانگونه که حضرت در مورد حق در خطبه ۲۱۶ فرمود:
لَا یَجْرِی لِأَحَدٍ إِلَّا جَرَى عَلَیْهِ، وَ لَا یَجْرِی عَلَیْهِ إِلَّا جَرَى لَهُ
در مورد نعمت نیز، به هیچ کسی نعمتی داده نشد مگر اینکه برای او وظیفه ای نیز تعیین شده است که باید آن را انجام دهد.
نعمت اگر چه برای انسان آسایش و آرامش دارد و حال و هوای انسان را خوب میکند؛ ولی به همان اندازه بار بر دوش انسان میگذارد.
♻️خوش رفتاری با نعمت لازم است.
امیرالمومنین فرمود:
اَحْسِنُوا صُحْبَهَ النِّعَمِ قَبْلَ فِراقِها فَاِنِّها تَزُولُ وَ تَشْهَدُ عَلى صاحِبِها بِما عَمِلَ فیه
با نعمت ها قبل از جدا شدن از شما رفتار نیکو داشته باشید که آنها از بین مى روند و علیه صاحب نعمت ناسپاس که چطور با آنها رفتار کرده، گواهى مى دهند.
خوش رفتاری با نعمت یعنی استفاده درست از آن و استفاده نکردن از آن نعمت در راه حرام و گناه.
⬇️حکمت:
وَ قَالَ (علیه السلام): أَقَلُّ مَا یَلْزَمُکُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِینُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِیهِ
کمترین حق و الزامی که خدا بر شما دارد این است که با استمداد از نعمتهایش او را معصیت نکنید.
⏪برخی از نعمت های بزرگ الهی بر انسان که ما باید مراقب باشیم با آنها معصیت نکنیم.
◀️ نیازهای مردم نعمت خداست.
امام علی علیه السّلام فرمودند:
إنَّ حَوائِجَ النّاسِ إلَیکُم نِعمَهٌ مِنَ اللّه ِ عَلَیکُم فَاغتَنِمُوها وَ لا تَمَلُّوها فَتَتَحَوَّلَ نَقَما
نیازمندى هاى مردم به شما نعمت خداست بر شما . آن را مغتنم بشمارید و از آن ملول نشوید که به نقمت بدل مى شود خستگی از بر آورده کردن حاجت دیگران یا منت گذاشتن و اذیت کردن دیگران بعد از نعمت یعنی گناه کردن با نعمت.
◀️شکر نعمت به خدمت رسانی است.
در حکمت ۴۲۵ فرمود:
إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً یَخْتَصُّهُمُ اللَّهُ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ، فَیُقِرُّهَا فِی أَیْدِیهِمْ مَا بَذَلُوهَا؛ فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَامِنْهُمْ، ثُمَّ حَوَّلَهَا إِلَى غَیْرِهِمْ.
خداوند بندگانى دارد که نعمت هاى خاصى را به آنان بخشیده تا بندگان دیگر از آن بهره گیرند، به همین دلیل مادامى که از این نعمت ها به دیگران مى بخشند خدا آن را در دستشان نگه مى دارد اما هنگامى که آن نعمت ها را از دیگران دریغ داشتند از آن ها مى گیرد و آن را به گروهى دیگر مى دهد که این شکرانه را انجام مى دهند.
❎ عصیان یعنی مخالفت با فرمان خدا، خدا گفته کمک کن اگر کمک نکنی یعنی ضایع کردن نعمت.
⏪آبروی انسان مسلمان نعمت است.
حضرت در خطبه ۱۰۶ فرمود:
وَ قَدْ بَلَغْتُمْ مِنْ کَرَامَهِ اللَّهِ تَعَالَى لَکُمْ مَنْزِلَهً تُکْرَمُ بِهَا إِمَاؤُکُمْ
به کرم و لطف خداوندى به مقامى رسیدید که حتى کنیزانتان را هم گرامى مى دارند
وَ تُوصَلُ بِهَا جِیرَانُکُمْ
و خواهند که همسایگانتان را نیز بهره مند گردانند.
وَ یُعَظِّمُکُمْ مَنْ لَا فَضْلَ لَکُمْ عَلَیْهِ
در برابر شما سر فرود مى آورد، آنکه شما را بر او برترى نیست،
وَ لَا یَدَ لَکُمْ عِنْدَهُ
و احسانى در حق او نکرده اید.
وَ یَهَابُکُمْ مَنْ لَا یَخَافُ لَکُمْ سَطوَهً وَ لَا لَکُمْ عَلَیْهِ إِمْرَهٌ،
و از شما مى ترسد کسى که از سطوت و قدرت شما در امان است و شما را بر او فرمانى نیست.
وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللَّهِ مَنْقُوضَهً فَلَا تَغْضَبُونَ وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِکُمْ تَأْنَفُونَ
اکنون مى نگرید، که پیمانهاى خدا شکسته مى شود و خشمگین نمى گردید،
وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِکُمْ تَأْنَفُونَ
در حالى که، شکستن پیمانهاى پدرانتان را برنمى تابید و ننگ خود مى دانید.
❎ آبرویی که نعمت خداست و به سبب اسلام به دست آمده نباید در راه معصیت خدا خرج شود. نباید باعث بی آبرویی دین و اسلام شود
◀️نعمتی که از آن سوال میشود.
قرآن کریم میفرماید:
《 ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ؛ تکاثر – ۸》
آن گاه شما در آن روز از نعمتها بازپرسی خواهید شد.
امیر المومنین در مورد این نعمت فرمود: الأمنُ وَ الصِّحَّهًْ
امنیت وسلامتی
از این نعمت ها نباید در راه مخالفت با خدا استفاده کرد.
📚راوی از امام باقر در مورد نعمتی که از آن سوال میکنند پرسید؛
بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا النَّعِیمُ؟
پدر و مادرم فدایت! پس نعیم چیست»؟
قَالَ حُبُّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّبْنِأَبِیطَالِبٍ (علیه السلام) وَ عِتْرَتِهِ (علیهم السلام)
فرمود: «حبّ امیرالمؤمنین علیبنابیطالب (علیه السلام) و خاندانش (علیهم السلام).
یَسْأَلُهُمُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَهًْ
خداوند روز قیامت بازخواست خواهد کرد
کَیْفَ کَانَ شُکْرُکُمْ لِی حِینَ أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ بِحُبِّ عَلِیٍّ وَ عِتْرَتِهِ
چگونه سپاس نعمتی که بر شما ارزانی داشتم از حبّ علی و عترتش (علیهم السلام) بهجا آوردید.
❎ نباید این نعمت ها را نادیده گرفت؛ نباید این نعمت ها را در راه معصیت خرج کرد.
⏪سوء استفاده از اهل بیت چیست؟
برخی افراد اهل بیت را وسیله ی گناهکاری خود کرده اند، گویا آنها باید گناه کنند و امام حسین باید شفاعت کند.
امام صادق سلام الله علیه فرمود:
لَکِنَّکُمْ مَسْئُولُونَ عَنْ نِعْمَهًْ اللَّهِ عَلَیْکُمْ بِنَا هَلْ عَرَفْتُمُوهَا وَ قُمْتُمْ بِحَقِّهَا
شما همه نسبت به نعمت وجود ما مسئولیّت دارید که آیا آن را شناختید و حقّش را ادا کردید؟
⏪پای درس امام حسین در دعای عرفه:
خداوند نعمت های زیادی به ما داده است باید آنها بشناسیم و از آنها سوء استفاده نکنیم
یا مَوْلای أَنْتَ الَّذِی مَنَنْتَ، أَنْتَ الَّذِی أَنْعَمْتَ،
ای سرور من، تویی که عطا کردی، تویی که نعمت دادی،
أَنْتَ الَّذِی أَحْسَنْتَ، أَنْتَ الَّذِی أَجْمَلْتَ،
تویی که نیکی کردی، تویی که زیبا نمودی،
أَنْتَ الَّذِی أَفْضَلْتَ، أَنْتَ الَّذِی أَکمَلْتَ،
تویی که افزون نمودی، تویی که کامل کردی،
أَنْتَ الَّذِی رَزَقْتَ، أَنْتَ الَّذِی وَفَّقْتَ،
تویی که روزی دادی، تویی که موّفق نمودی،
أَنْتَ الَّذِی أَعْطَیتَ، أَنْتَ الَّذِی أَغْنَیتَ،
تویی که عطا کردی، تویی که بی نیاز نمودی،
أَنْتَ الَّذِی أَقْنَیتَ ، أَنْتَ الَّذِی آوَیتَ
تویی که ثروت بخشیدی، تویی که پناه دادی،
أَنْتَ الَّذِی کفَیتَ، أَنْتَ الَّذِی هَدَیتَ،
تویی که کفایت نمودی، تویی که راهنمایی فرمودی،
أَنْتَ الَّذِی عَصَمْتَ، أَنْتَ الَّذِی سَتَرْتَ،
تویی که حفظ کردی، تویی که پرده پوشی نمودی،
أَنْتَ الَّذِی غَفَرْتَ، أَنْتَ الَّذِی أَقَلْتَ…
تویی که آمرزیدی، تویی که نادیده گرفتی
تَبارَکتَ وَ تَعالَیتَ، فَلَک الْحَمْدُ دائِماً،
بزرگ و برتری، حمد و شکر همیشگی توراست،
وَلَک الشُّکرُ واصِباً أَبَداً
شکر همیشگی مخصوص توست ،
ثُمَّ أَنَا یا إِلهِی الْمُعْتَرِفُ بِذُنُوبِی فَاغْفِرْها لِی،
سپس من معترفم به گناهانم پس مرا ببخش .
أَنَا الَّذِی أَسَأْتُ، أَنَا الَّذِی أَخْطَأْتُ،
منم که بد کردم، منم که خطا کردم،
أَنَا الَّذِی هَمَمْتُ، أَنَا الَّذِی جَهِلْتُ،
منم که قصد گناه کردم، منم که نادانی نمودم
أَنَا الَّذِی غَفَلْتُ، أَنَا الَّذِی سَهَوْتُ،
منم که غفلت ورزیدم، منم که اشتباه کردم،
أَنَا الَّذِی تَعَمَّدْتُ ، أَنَا الَّذِی وَعَدْتُ
منم که در گناه تعمّد داشتم، منم که وعده کردم،
فَاغْفِرْها لِی، …
پس مرا بیامرز.
اللهم انی اسئلک اخشاک کاَنّی تراک
