💠و قَالَ (علیه السلام): الِاسْتِغْنَاءُ عَنِ الْعُذْرِ، أَعَزُّ مِنَ الصِّدْقِ بِهِ
امام علی علیه‌السلام میفرمایند: بى نیاز بودن از عذرخواهى، بهتر و عزتمندانه تر از عذر صادقانه و مقبول است.

✅حضرت در این حکمت به دو مطلب اشاره دارند:

1⃣بی نیازی از عذرخواهی نقطه مطلوب است.
2⃣عذرخواهی نکردن انسان را عزیز میکند.

✅در معنای عذرخواهی، خطا نیز نهفته است:
نوعا انسان وقتی عذر خواهی میکند که مرتکب خبط و خطایی شده باشد.
حضرت در این حکمت میفرماید چرا انسان مرتکب خطایى شود که ناچار بشود از دیگران عذرخواهى کند؟
عذر خواهی بذاته قبیح است هرچند عذر، عذر قابل قبولى باشد. ولی اگر شرایطی پیش آمد و از انسان خطایی سر زد، آنجا عذر خواهی بهتر است تا بی تفاوتی.

✅گناه نکن که بخواهی از خدا عذرخواهی کنی:
از کلام امیرالمومنین در حکمت ۳۲۹ استفاده میشود که انسان نباید خطایی کند که مجبور به عذرخواهی و توبه در بارگاه خداوند یا مخلوقات
خداوند باشد.حکمت ۱۷۰:
تَرْکُ الذَّنْبِ، أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ التَّوْبَهِ
ترک گناه آسان تر از درخواست توبه است.

✍️توبه و انابه به درگاه الهی امری پسندیده است ولی اینکه انسان بخواهد گناه کند و بعد عذرخواهی کند این ناپسند است. توبه هایی که از انبیاء و ائمه رسیده است، توبه‌ی بدون گناه است و ارزش آن بسیار بالاست.
البته باید توجه داشت در صورت بروز خطا حتما عذرخواهی لازم است.

✅هیچ کسی از کار خیر عذر خواهی نمیکند:
علامه مجلسى در بحارالانوار از امیرالمومنین روایت نقل میکند:
إِیَّاکَ وَمَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ فَإِنَّهُ لا یُعْتَذَرُ مِنْ خَیْر
از چیزى که براى آن عذرخواهى خواهى کرد بپرهیز، زیرا انسان از کار خیر عذرخواهى نمى کند.حتماً کار بدى بوده است که از آن عذر مى خواهد.

✅عذرخواهی زیاد نشانه نفاق است:
امام حسین علیه‌السلام میفرمایند:
إِیَّاکَ وَ مَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ فَإِنَّ الْمُوْمِنَ لا یُسِیءُ وَ لا یَعْتَذِرُ وَالْمُنَافِقُ کُلَّ یَوْمٍ یُسِیءُ وَیَعْتَذِرُ
از کارى که موجب مىشود از آن عذرخواهى کنى بپرهیز، زیرا مؤمن نه کار بد مى کند و نه عذرخواهى، و منافق همیشه کار بد مى کند و از آن عذرخواهى مى نماید.

✅کاری نکن که مجبور به عذرخواهی شوی:
نامه ۶۹ خطاب به حارث همدانی:
وَاحْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْکَرَهُ أَوْ اعْتَذَرَ مِنْهُ
از هر کارى که اگر از صاحب آن درباره آن سؤال شود انکار یا عذرخواهى مى کند بپرهیز.

✅عذرخواهی شرک خفی است:
پیامبر صلوات الله علیه:
إیّاکَ و ما تَعتَذِرُ مِنهُ ؛ فإنَّ فیهِ الشِّرکَ الخَفِیَّ
از کارى که به سبب آن پوزش بخواهى بپرهیز؛ زیرا در این کار شرکِ پنهان، است.
توضیح: از آنجایی که عذرخواهی بعد از گناه انجام میشود و گناه نوعی شرک است، حضرت میفرماید گناه نکنید تا دچار شرک نشوید و نخواهید عذر خواهی کنید.
فرد گناه کار به نوعی دارد اعلام میکند که خدایا من تورا قبول ندارم و نفسم را بیش از تو عزیز میدارم و من حرف شهوتم را گوش میدهم ، پس خدای من تو نیستی ،خدای من شهوت من است و این همان شرک است.
پس اگر با این دید بنگریم یک گناه کوچک دیگر یک گناه کوچک نیست ،بلکه یک شرکت خفی است.

✅از عوامل ایجاد گناه دوری کن تا مجبور به عذرخواهی نشوی:
نامه ۳۳ به قثم بن عباس:
و إیّاکَ و ما یُعتَذَرُ مِنهُ ، و لا تَکُن عِندَ النَّعماءِ بَطِرا ، و لا عِندَ البَأساءِ فَشِلاً ، و السّلامُ
بپرهیز از انجام کارى که باعث عذرخواهى تو شود، و هنگام برخوردارى از نعمتها سرمست نشو و هنگام سختى و تنگدستى، سستى به خود راه مده. و السلام.

✍️معلوم است ثروت زیاد سرمستی می‌آورد و سختی و گرفتاری روحیه ی حرکت را از انسان میگیرد و در این حالت انسان به خاطر خطا و اشتباه نیاز به عذر خواهی پیدا میکند.
مقدمات کارهایی که انسان را به عذر خواهی وا میدارد باید برداشته شود.

👈چرا حضرت در این حکمت عذر خواهی را مذموم میدانند و ما را از انجام کاری که سرانجامش عذر خواهی است ، بر حذر میدارند؟

✅عذر خواهی با “عزت” سازگار نیست :
با اینکه عذرخواهی در نگاه سطحی کار خوبی است و ایرادی ندارد که انسان پوزش بخواهد ولی در نگاه دقیق تر عذر خواهی در برابر انسان دیگر، هرچند صادقانه باشد خلاف عزت و کرامت انسانى است.
چه بهتر که انسان مرتکب خلافى نشود و در برابر دیگران عزیز و سربلند باشد.
خداوند در قرآن کریم میفرماید:
《وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ 》
خدا ما را کریم و با شخصیت خلق کرده است، نباید کاری کنیم که در نگاه دیگران خورد شویم و مجبور به عذرخواهی شویم.

✅ذلت نفس ممنوع:
امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:
لا یَنبَغی لِلمُؤمِنِ أن یُذِلَّ نَفسَهُ ، قُلتُ : بِما یُذِلُّ نَفسَهُ ؟ قالَ : یَدخُلُ فیما یَعتَذِرُ مِنهُ
شایسته نیست که مؤمن ، خود را خوار گرداند. عرض کردم: چگونه خود را خوار مى کند؟ فرمود: کارى کند که از آن عذرخواهى نماید.

✅آنجا که باید خشم کرد؛ عذر خواهی ذلت است:
🔺در غرر الحکم از حضرت روایت شده:
لا یَقُومُ عِزُّ الغَضَبِ بِذُلِّ الاعتِذارِ
عزّتِ خشم، با خوارى پوزش خواهى قابل سنجش نیست.

✅عذر خواهی ممنوع است، عذر پذیری لازم:
اگر چه حضرت در این حکمت به اشخاص میفرماید کاری نکنید که مجبور به عذر خواهی بشوید ولی به صورت ضمنی به طرف مقابل میفرماید: اگر شخصی عذر صادقانه آورد، عذر او را بپذیرید.

✳️ نکته:
یکی از نکات ظریف در دین اسلام این است که اشخاص مختلف در مواجهه با یک موضوع، وظایف مختلف دارند.
مثلا قرض گرفتن کراهت دارد و به شخص نیازمند میگویند تا میتوانی قرض نگیر، ولی به شخص ثروتمند میگویند مستحب است قرض بدهی.

👈یا اینکه به میهمان میگویند بدون دعوت به مهمانی نرو، ولی به میزبان میگویند هر کسی وارد خانه شد را تکریم کن.

👈به متعلمین میگویند از عالم زیاد سوال نپرسید، ولی به عالم میگویند اگر کسی خیلی هم سوال پرسید شما جواب بده.
✍️ در اینجا نیز میفرماید عذرخواهی شایسته نیست، ولی عذر پذیری به جا و به مورد است.

✅خطا پذیر باش، گویی دیگران مولای تو هستند و تو برده آنها: نامه ۳۱:
اِحمِلْ نَفسَکَ مِن أخیکَ عِندَ صَرمِهِ عَلَى الصِّلَهِ ، و عِندَ صُدودِهِ عَلَى اللُّطفِ و المُقارَبَهِ
اگر برادرت از تو دور شد، تو خود را به او پیوند ده، و اگر از تو دورى کرد با او مهربان باش و به او نزدیک شو···
و عِندَ جُرمِهِ عَلَى العُذرِ ؛ حتّى کَأنَّکَ لَهُ عَبدٌ ، و کأنَّهُ ذو نِعمَهٍ عَلَیکَ
و اگر گناهى کرد، عذرش را بپذیر؛ چندان که گویى تو غلام او هستى و او مولاى توست.

✅ عقل به مدارا کردن با مردم است:
در غرر الحکم از وجود نازنین امیرالمومنین علیه‌السلام آمده:
أعقَلُ النّاسِ أعذَرُهُم لِلنّاسِ .
خردمندترین مردم، عذر پذیرترین آنها از مردم است.

✍️گاهی نپذیرفتن عذر چنان مشکلاتی ایجاد میکنند که انسان را به مشکل می اندازد.
البته واضح است در مورد کسی که مدام بد قولی میکند و دروغ میگوید و خطایش را تکرار میکند این پذیرش عذر خواهی وارد نیست و باید از چنین شخصی دوری کرد.

✅یکی از ویژگی برادران امیرالمومنین عذر پذیری است:حکمت ۲۸۹:
وَ کَانَ لَا یَلُومُ أَحَداً عَلَى مَا یَجِدُ الْعُذْرَ فِی مِثْلِهِ حَتَّى یَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ
کسی را مورد ملامت قرار نمیداد در جایی که میتوانست عذری برایش پیدا کند.
برادران امام علی کینه شتری ندارند و به دنبال تلافی نمی‌روند و به راحتی می‌بخشند .

✅باید عذر پذیر بود وگرنه گناهکاریم:
🔺امام زین العابدین علیه السلام:
إن شَتَمَکَ رَجُلٌ عَن یَمینِکَ ثُمّ تَحَوَّلَ إلى یَسارِکَ و اعتَذَرَ إلَیکَ فَاقبَلْ عُذرَهُ .
اگر مردى از طرف راستت به تو ناسزا گفت و سپس به طرف چپت آمد و عذر خواست، عذرش را بپذیر.

✍️اگر عذر پذیر نباشی تو هم مرتکب خطا شدی خطای او ارتکاب به گناه است و خطای تو نپذیرفتن عذرش.

✅حتی عذر نابجا را هم بپذیر:
پیامبر صلوات الله علیه می‌فرماید:
لا یَرِدُ الحَوضَ مَن لَم یَقبَلِ العُذرَ مِن مُحقٍّ أو مُبطِلٍ
بر حوض کوثر وارد نمی شود کسی که
عذر را موجّه باشد یا غیر موجّه نپذیرد.

✍️ همین که شخصی عذر می آورد یعنی از کرده اش پشیمان است، هرچند عذرش قابل قبول نباشد.
ولی باید دقت داشت عذر پذیری تا وقتی درست است که طرف مقابل قصد سوء استفاده کردن یا آزار دیگران را نداشته باشد.

✅گناه نپذیرفتن عذر، گناه باج گیری است:
🔺پیامبر صل الله علیه و آله می‌فرماید:
مَنِ اعتَذَرَ إلَیهِ أخوهُ بِمَعذِرَهٍ فَلَم یَقبَلْها کانَ عَلَیهِ مِنَ الخَطیئَهِ مِثلُ صاحِبِ مَکْسٍ
هر کس برادرش از او عذرخواهى کند و عذرش را نپذیرد، او را گناهى مانند گناه باجگیر باشد.

✍️نپذیرفتن عذر مثل آن است که کسی یک نقطه ضعفی پیش ما داشته باشد و ما با این نقطه ضعف بخواهیم از او باجگیری کنیم. انسان مومن باید اهل عفو و گذشت باشد نه اینکه کینه به دل بگیرد و به دنبال جبران و تلافی باشد.

👈نکته اول)
عذرخواهی اگر به موقع نباشد، مقبول نمیشود:

🔺حضرت در حکمت ۳۲۶ می‌فرماید:
الْعُمُرُ الَّذِی أَعْذَرَ اللَّهُ فِیهِ إِلَى ابْنِ آدَمَ، سِتُّونَ سَنَه.
عمرى که خدا از فرزند آدم پوزش را مى پذیرد شصت سال است.

✍️بعد از 60 سالگی دیگر وقت عذرخواهی نیست.
پیامبر صلوات الله علیه میفرماید:
شَرُّ المَعذِرَهِ حینَ یَحضُرُ المَوتُ
بدترین پوزش، زمانى است که مرگ فرا رسد.

✍️معذرت خواهی در هنگام مرگ، معذرت خواهی اجباری است و نه ارزش دارد نه قبول میشود.
مرگ عذر پذیر نیست:
در خطبه ۱۴۷ آمده:
إنَّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم بِطُولِ آمالِـهِم و تَغَیُّبِ آجالِـهِم ، حتّى نَزَل بِهِمُ المَوعودُ الّذی تُرَدُّ عَنهُ المَعذِرَهُ ، و تُرفَعُ عَنهُ التَّوبَهُ ، وَ تحُلُّ مَعَهُ القارِعَهُ و النِّقمَهُ
پیشینیان شما، در حقیقت، به سبب آرزوهاى دراز و از یاد بردن مرگ به هلاکت در افتادند، تا آن که مرگ بر آنها فرود آمد؛ مرگى که عذر پذیر نیست و مجال توبه باقى نمى گذارد و مصیبت و کیفر با خود مى آورد.

👈نکته دوم)
از کار خیر عذر خواهی نکن:
امیرالمومنین علیه‌السلام میفرماید:
لا تَعتَذِرْ مِن أمرٍ أطَعتَ اللّه َ سُبحانَهُ فیهِ ، فکَفى بِذلِکَ مَنقَبَهً
از کارى که با آن خداوند سبحان را فرمان برده اى عذرخواهى مکن؛ زیرا آن کار براى تو افتخارى بزرگ است.

✍️ در معنای معذرت خواهی، زشتی کار نهفته است. اما اگر انسان کار خطایی مرتکب نشده چرا باید عذر خواهی کند؟
انسان نباید از امر به معروفش، از نمازش، از کار خیرش خجالت بکشد و بخواهد از آن معذرت خواهی کند.
خانم چادری و مقید به حجابی که در خانواده ای به دنیا آمده که با دید تمسخر به حجاب مینگرند نباید به خاطر حجابش از خانواده معذرت بخواهد.

👈نکته سوم)
عذرخواهی بی دلیل، انسان را در مظان اتهام قرار میدهد:
🔺امیرالمومنین علیه‌السلام میفرمایند:
مَنِ اعتَذَرَ مِن غَیرِ ذَنبٍ فقَد أوجَبَ عَلى نَفسِهِ الذَّنبَ .
هر کسی بدون ارتکاب گناهى عذرخواهى کند، خود را گنهکار قلمداد کرده است.

✍️روحیه عذر خواهی و عذر پذیری خوب است ولی اگر کسی مدام بخواهد عذر بیاورد و طللب بخشش کند یا برای تمام کردن سر و دعوا مدام عذر خواهی کند، در واقع خودش را ذلیل کرده و همه تقصیر ها را پذیرفته است.

👈نکته چهارم)
تکرار معذرت خواهی، تکرار خاطرات بد است:
اگر هم انسان جایی خطایی کرد و عذرخواهی کرد، تکرار این عذر خواهی و یاد آوری مجدد آن اشتباه است زیرا طرف مقابل را مکدر میکند.

🔺امام على علیه السلام میفرماید:
إعادَهُ الاعتِذارِ تَذکیرٌ بِالذَّنبِ
پوزش خواهىِ دوباره، یادآورى کردن گناه است.

اللهم اجعلنا من التوابین