متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر
متن:
و من کلام له (علیه السلام) یُشیر فیه إلى ظلم بنی أمیه:
وَ اللَّهِ لَا یَزَالُونَ حَتَّى لَا یَدَعُوا لِلَّهِ مُحَرَّماً إِلَّا اسْتَحَلُّوهُ وَ لَا عَقْداً إِلَّا حَلُّوهُ، وَ حَتَّى لَا یَبْقَى بَیْتُ مَدَرٍ وَ لَا وَبَرٍ إِلَّا دَخَلَهُ ظُلْمُهُمْ وَ نَبَا بِهِ سُوءُ [رِعَتِهِمْ] رَعْیِهِمْ، وَ حَتَّى یَقُومَ الْبَاکِیَانِ یَبْکِیَانِ، بَاکٍ یَبْکِی لِدِینِهِ وَ بَاکٍ یَبْکِی لِدُنْیَاهُ، وَ حَتَّى تَکُونَ نُصْرَهُ أَحَدِکُمْ مِنْ أَحَدِهِمْ کَنُصْرَهِ الْعَبْدِ مِنْ سَیِّدِهِ إِذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ وَ إِذَا غَابَ اغْتَابَهُ، وَ حَتَّى یَکُونَ أَعْظَمَکُمْ فِیهَا [غَنَاءً] عَنَاءً أَحْسَنُکُمْ بِاللَّهِ ظَنّاً، فَإِنْ أَتَاکُمُ اللَّهُ بِعَافِیَهٍ فَاقْبَلُوا وَ إِنِ ابْتُلِیتُمْ فَاصْبِرُوا فَ«إِنَّ الْعاقِبَهَ لِلْمُتَّقِینَ.»
ترجمه:
به خدا سوگند! آنها (بنى امیّه) همچنان به حکومت خود ادامه مى دهند، تا آنجا که حرامى را باقى نمى گذارند، مگر آن که حلال بشمارند و پیمانى (از پیمان هاى الهى و مردمى) نمى ماند مگر این که آن را مى شکنند. خانه و خیمه اى باقى نمى ماند، مگر اینکه ظلم و ستم شان در آن راه مى یابد، و فساد و سوء تدبیرشان مردم را از خانه هاى خویش فرارى مى دهد. کار حکومت آنها بدانجا مى رسد که مردم دو گروه مى شوند و هر دو گروه گریانند: گروهى براى دینشان، و گروهى براى دنیایشان! کار به قدرى سخت مى شود که شما همچون برده اى خواهید بود که به یارى ارباب (ظالم و ستمگرش) بر مى خیزد; در حضور او ناگزیر از اطاعت است و در غیاب از او بدگویى مى کند.
این حکومت ظالم و بیدادگر تا آنجا پیش مى رود که هر کس به خدا امیدوارتر (و نزدیک تر) است، بیش از همه رنج و مصیبت مى بیند. (در آن حکومت خودکامه) اگر خداوند براى شما عافیت و سلامت پیش آورد (و از این امواج خطرناک در امان بودید، این نعمت الهى را) بپذیرید، (و خدا را شکر گویید!) و اگر (طوفان حوادث شما را گرفت و) به رنج و ناراحتى گرفتار شدید، شکیبا باشید، که «سرانجام نیک براى پرهیزکاران است!.»
تفسیر:
خبر از فساد بنیامیه
وَاللهِ لَا یزالُونَ حَتّیٰ لَا یدَعُوا لِلّٰهِ مُحَرَّمًا إِلَّا اسْتَحَلُّوهُ
قسم به خدا، بنیامیه از میان نمیروند و همچنان باقی میمانند و حکومت میکنند و حرام الهی را حلال، و حلال را حرام میکنند.
وَ لَا عَقْدًا إِلَّا حَلُّوهُ
هیچ پیمانی نمیبندند و هیچ گرهی نمیزنند، مگر اینکه آن را باز کنند و پیمانشکنی کنند.
در همین یک خط، حضرت امیر به سه مطلب اشاره دارد:
۱- حکومت طولانی، به مدت هشتاد سال که جامعه اسلامی به فتنه بنیامیه دچار شود.
۲- تغییر و تبدیل احکام.
۳- پایبند نبودن معاویه و بنیامیه به عهد و پیمانها.
در خطبه ۸۸ حضرت امیر فرمودند:
خدای متعال هیچگاه جباران روزگار را در هم نمیشکند، مگر اینکه به آنان مهلت میدهد [تمهیل] و اتفاقاً به آنان آرامش و امکانات و آسایش میدهد [رخاء]. این تمهیل و رخاء، دو نکته دارد: سنت خدای متعال این نیست که زود آنان را از بین ببرد.
(شما کوتاهی کردید، حکومت به دست اغیار افتاد؛ باید تلاش کنید تا حکومت اسلامی را پس بگیرید.) و سنت خدا این است که مدتی حکومت را به دست آنان میگرداند. کسی خیال نکند هرکه حکومت را در دست داشت، برحق است.
کسی که ناحق است، حکومت را میگیرد و خدا هم امکانات در اختیار او میگذارد تا هرطور که خواست صلح و حکومت کند. ولی مردم باید آگاه باشند و قیام کنند تا خداوند کمک کند و حکومت از دست ظالمان پس گرفته شود.
نکته دوم: حضرت فرمود: لَا یدَعُوا لِلّٰهِ مُحَرَّمًا إِلَّا اسْتَحَلُّوهُ؛ هیچ حرامی را باقی نمیگذارند، مگر اینکه آن را حلال کنند؛ یعنی تغییر و تبدیلی که در احکام الهی به وجود میآورند.
علامه امینی (ره) در جلد ۱۱ الغدیر، صفحه ۲۲، نکات بلندبالایی از اقدامات معاویه آورده است. معاویه اولین نفری است از بین جانشینان پیامبر که رسماً این حرامها را انجام داد.
اولین کسی که شراب را خریدوفروش کرد و نوشید، درصورتیکه در روایت فرمودهاند کسی که شراب را بخرد یا بفروشد یا بنوشد، ملعون است، ملعون.
اولین کسی که فحشا را در جامعه اسلامی گستراند، با اینکه با این شدت و حدت، درصورتیکه قرآن فرموده کسی که فحشا را اشاعه دهد، ملعون است و دچار عذاب الهی میشود.
اولین کسی که ربا را حلال اعلام کرد و رباخواری را شروع کرد.
نماز عید فطر و قربان اذان و اقامه ندارد. معاویه اولین کسی بود که بدعت آورد و دستور داد در این نمازها اذان و اقامه گفته شود.
اولین کسی که در اسلام ازدواج همزمان دو خواهر را مجاز شمرد.
اولین کسی که قانون دیه را تغییر داد.
مرحوم علامه امینی میفرماید: معاویه بهخاطر بغضی که نسبت به حضرت علی داشت، برای اینکه بتواند لعن علی را به گوش همه برساند، در نماز ابتدا خطبه میخواند، ابتدا لعن علی میکرد و بعد نماز عید را میخواند.
معاویه کارهایی کرد که سایر خلفا جرئت نداشتند انجام بدهند و اگر هم انجام میدادند، علنی و آشکارا نبود.
وَ لَا عَقْدًا إِلَّا حَلُّوهُ
معاویه و اهلبیت هیچ عهد و پیمانی را باقی نمیگذارند، جز آنکه آن را بشکنند. هر گرهی را باز میکنند.
مکتب معاویه را باید از بدعهدی و پیمانشکنی شناخت: اشاره به صلحنامه شش بندی بین امام مجتبی و معاویه است. وقتی این صلحنامه منعقد شد، خطبه مهمی خواند و گفت من آمدهام حکومت کنم. ((نماز میخوانید یا نمیخوانید، به من ربطی ندارد، به دینداری شما کاری نخواهم داشت. شرط حاکم حکومت اسلامی این است که به راه دینداری مردم اهتمام بورزد و راه بهشتی شدن مردم را سهل کند و راه جهنم رفتن را سخت کند، چرا که حکومت، حکومت اسلامی است.)) این شرطوشروط صلحنامه زیر پای من است و به هیچکدام عمل نمیکنم.
اولین بند صلحنامه این بود که وقتی معاویه از دنیا رفت، امام حسن یا امام حسین جانشین شود که یزید علیهاللعنه جانشین شد. بند دیگری این بود که بعد از صلحنامه، کسی حق ندارد حضرت علی را لعن و نفرین کند، اما این لعن تا آخر حکومت بنیامیه ادامه داشت.
هر حکومتی چنین ویژگیهایی داشته باشد، حکومت اُموی است.
وَحَتّیٰ لَا یبْقَیٰ بَیتُ مَدَرٍ وَ لَا وَبَرٍ إِلَّا دَخَلَهُ ظُلْمُهُمْ
حکومت طولانی اموی، با آن ویژگی، هیچ خانه گِلی [مدر] و خانه چادری [وبر] را باقی نمیگذارد، مگر اینکه زیر ظلم و سلطه معاویه دربیاید.
همه خانههای شهری و روستایی، ظلم بنیامیه به آن میرسد. اینطور نیست که ظلم بنیامیه مخصوص یک عده باشد؛ با همه کار دارد و بر همه جهان اسلام سلطه دارد.
وَ نَبَا بِسُوءِ رَعِیتِهِمْ
هیچ گروهی نیست، مگر اینکه حاضرند از خانه و کاشانه و سرمایه خود دست بکشند تا خود را از سوءمدیریت و ستم آنان نجات دهند.
توجه کنید، انسان حاضر است در خانه خشتی و گِلی زندگی کند، در ذیل حکومت عادل که بتواند او را مدیریت کند. ولی اگر حکومت ظالم باشد، مردم حاضرند سرمایه خود را رها کرده، فرار کنند تا در قید این حکومت نباشند. عدالت شرط است؛ اگر باشد، فرار مغزها هم پیش نمیآید. رفتهها هم برمیگردند.
مردم از ظلم بنیامیه حاضرند خانه و کاشانه را رها کنند و بروند تا به آنان ظلم نشود.
وَ حَتّیٰ یقُومَ الْبَاکیانِ یبْکیانِ: بَاک یبْکی لِدِینِهِ وَ بَاک یبْکی لِدُنْیاهُ
آنقدر ظلم زیاد میشود که همه مردم به دو گروه تقسیم میشوند و هر دو گروه از دست معاویه گریاناند.
یک گروه بهخاطر دینشان گریاناند و گروه دیگر بهخاطر دنیای خود.
معاویه اگر در رأس حکومت قرار بگیرد، نه دین مردم در امنیت است و نه دنیای مردم. (بیتالمال میشود بیتالحال و مالُ البیتِ معاویه) مال شخصی او میشود. هرطور که بخواهد تقسیم میکند، آنگونه که بخواهد مالیات میگیرد، و تحت احکام شرع و دستور خدا عمل نمیکند. دنیای مردم زیر سؤال میرود و دین مردم هم از بین میرود.
لذا در خطبه ۴۰ فرمود:
((بخواهیم یا نخواهیم، مردم برای حکومت کسی را انتخاب میکنند. هیچ حکومتی بدون حاکم اداره نمیشود. اگر شخص بدی انتخاب شود، مردم نه دین خواهند داشت و نه دنیا.
ولی اگر خوبان حکومت را به دست بگیرند، مؤمنین به آنچه میخواهند میرسند و کفار هم به بهره دنیایی خود میرسند.
عمرهای انسانها کامل میشود، چون جنگِ بیحساب نیست. بهداشت فراگیر میشود، مردم مرگ عادی دارند، نه اینکه بهخاطر استرس و آشفتگی، مرگ سخت داشته باشند؛ چون همدینشان تضمین است و هم دنیا و آبادانی و رفاهشان.))
وَ حَتّیٰ تَکونَ نُصْرَهُ أَحَدِکمْ مِنْ أَحَدِهِمْ کنُصْرَهِ الْعَبْدِ مِنْ سَیدِهِ
ظلم بنیامیه نسبت به مردم به جایی میرسد که یاریکردن یک نفر از بنیامیه، مانند یاریکردن عبد نسبت به ارباب خود است.
نصرت دادن سه معنا دارد:
معنای اول: اگر شما گروه معاویه را یاری کردید، تشویق نمیشوید؛ بلکه مثل یک برده با شما رفتار میکنند.
معنای دوم: اگر شما از معاویه کمک و یاری خواستید، طوری با شما برخورد میشود که عزت و آبرو، شأن و حریت شما خدشهدار شود و برای آنان چیزی بیش از یک برده نباشید.
معنای سوم: اگر بنیامیه پیروز شدند، دیگر فکر پیروزی را از سر بیرون کنید.
شما برده آنان میشوید. مگر برده میتواند بر صاحب و ارباب خود مسلط و پیروز شود؟ (هر سه معنا نزدیک به هم هستند.)
إِذَا شَهِدَ أَطَاعَهُ وَ إِذَا غَابَ اغْتَابَهُ
وقتی افراد را برده کردند، در حضور آنان بلهقربانگو، مطیع و تسلیماند، و در غیاب ارباب شروع به غیبت او میکنند.
چون زورش به ارباب نمیرسد و قدرت ندارد، پشت سر او حرف میزند. غیبت، نشانه انسان عاجز و ناتوان است؛ مانند حسین بن علی علیهالسلام که قدرت دارد مقابل ظلم بایستد و نگذارد تاریخ، حرف حق را گم و پنهان کند و از بین ببرد.
حَتّیٰ یکونَ أَعْظَمُکمْ فِیهَا عَنَاءً أَحْسَنَکمْ بِاللّٰهِ ظَنًّا
ظلم و حکومت بنیامیه آنقدر ادامه پیدا میکند و بیشترین ظلم به کسی میرسد که ظن و امیدش به خدا بیشتر باشد؛ او بیش از همه رنج و مصیبت [عناء] میبیند.
اگر کسی با اتکای به خدا روی پای خود ایستاد و قدرت را در اختیار خدا دانست، و اعتقاد و باور و توکل او به خدا زیاد بود، استکبار میخواهد او را به زمین بزند. معاویه میخواهد افراد را برده خود کند، اما شما بندگان خدایید؛ اطاعت و عبودیت کسی غیر از خدا را نپذیرید.
(نامه ۵۳: بخل و حرص منشأ سوءظن به خداست.) هرچه بخل و حرص بیشتر باشد، دوری از خدا بیشتر میشود.
بهطورکلی، هر کسی بخواهد بر اعتقادات خود بماند، باید هزینه بدهد؛ باید در برابر استکبار سینه سپر کند. چون استکبار و توحید بر سر یک سفره نمینشینند. استکبار میخواهد خود را خدا جلوه دهد؛ موحد نمیتواند مشرک باشد. اگر خدا را قبول دارید، دیگران را نباید در حد خدا قبول داشته باشید.
فَإِنْ أَتَاکمُ اللهُ بِعَافِیهٍ فَاقْبَلُوا وَ إِنِ ابْتُلِیتُمْ فَاصْبِرُوا
در جریان بنیامیه، دو احتمال برای دوستان ما وجود دارد:
اینکه عافیت به آنان برسد، یعنی دور بودن از مشکلات. اگر در این هشتاد سال حکومت بنیامیه فرصتی پیش آمد که شما را کمتر اذیت کنند، آن را بپذیرید. این نعمت و رحمتی است از جانب خدا، تا نفسی بکشید و برای مرحله بعدی ظلم و ستمی که بر شما نازل خواهد شد، آماده شوید.
و اگر بلا آمد [ابتلیتم]، هیچگاه از راه راست و درست سرباز نزنید؛ صبر کنید. صبر تلخ است، و صبوری یعنی در رنجها و مشکلات، نافرمانی خدا نکنید.
فَإِنَّ الْعَاقِبَهَ لِلْمُتَّقِینَ
متقی بودن بهصرف مسلمانی نیست. انسان با اعلام توحید و نبوت، نام مسلمانی میگیرد، ولی شیعه کسی است که علاوه بر مسلمانی، امامت را هم اعلام و اظهار میکند.
متقین کسانی هستند که اعتقادات به وجودشان گرهخورده و به مسلمانی و شیعه بودن، یقین و باور دارند.
تقوا زمانی مشخص میشود که شما در رنج باشید و صبر کنید.
از لقمان پرسیدند عافیت چیست؟
گفت: اگر جسم بهدور از بیماری و بلا باشد، عافیت دارد. کمترین عافیت، سلامت جسم است. مرتبه بالاتر عافیت این است که انسان دین داشته باشد. دینداری باید خالص و خالی از هویٰ و هوس باشد تا کار برای خدا انجام شود. سومین مرحله عافیت، عَمَلٌ بِلا رِیاءٍ، عمل بدون ریا و دورویی است.
انسان اگر موفق به انجام عملی شود که ریا نداشته باشد، پرهیزکار میشود. اعمال بدون ریا عافیت است، عافیتِ عملِ بیریاست. عافیت دین به نداشتن هویوهوس است، و عافیت جسم، سلامتی است.
کسی که بتواند پرهیزکار باشد و عملی را بدون ریا به قیامت برساند، ده برابر پاداش میگیرد. نه همه اعمال را؛ فقط کارهای نیکِ بدون ریا را که بر انجام آن کارها تا قیامت مداومت شود، پاداش چندبرابری دارد.
همانا سرانجام پیروزی با پرهیزکاران است.
فَإِنَّ الْعَاقِبَهَ لِلْمُتَّقِینَ