خطبه ۸۷

متن:

عتره النبی‏:

فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ وَ أَنَّى تُؤْفَکُونَ؟ وَ الْأَعْلَامُ قَائِمَهٌ وَ الْآیَاتُ وَاضِحَهٌ وَ الْمَنَارُ مَنْصُوبَهٌ؛ فَأَیْنَ یُتَاهُ بِکُمْ وَ کَیْفَ تَعْمَهُونَ‏ وَ بَیْنَکُمْ عِتْرَهُ نَبِیِّکُمْ؟ وَ هُمْ أَزِمَّهُ الْحَقِّ وَ أَعْلَامُ الدِّینِ وَ أَلْسِنَهُ الصِّدْقِ. فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنَازِلِ الْقُرْآنِ وَ رِدُوهُمْ وُرُودَ الْهِیمِ الْعِطَاشِ. أَیُّهَا النَّاسُ خُذُوهَا عَنْ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ (صلی الله علیه وآله) “إِنَّهُ یَمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَیْسَ بِمَیِّتٍ وَ یَبْلَى مَنْ بَلِیَ مِنَّا وَ لَیْسَ بِبَالٍ”؛ فَلَا تَقُولُوا بِمَا لَا تَعْرِفُونَ، فَإِنَّ أَکْثَرَ الْحَقِّ فِیمَا تُنْکِرُونَ وَ اعْذِرُوا مَنْ لَا حُجَّهَ لَکُمْ عَلَیْهِ وَ هُوَ أَنَا، أَ لَمْ أَعْمَلْ فِیکُمْ بِالثَّقَلِ الْأَکْبَرِ وَ أَتْرُکْ فِیکُمُ الثَّقَلَ الْأَصْغَرَ؟ قَدْ رَکَزْتُ فِیکُمْ رَایَهَ الْإِیمَانِ وَ وَقَفْتُکُمْ عَلَى حُدُودِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ أَلْبَسْتُکُمُ الْعَافِیَهَ مِنْ عَدْلِی وَ فَرَشْتُکُمُ الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِی وَ فِعْلِی وَ أَرَیْتُکُمْ کَرَائِمَ الْأَخْلَاقِ مِنْ نَفْسِی، فَلَا تَسْتَعْمِلُوا الرَّأْیَ فِیمَا لَا یُدْرِکُ قَعْرَهُ الْبَصَرُ وَ لَا تَتَغَلْغَلُ إِلَیْهِ الْفِکَرُ.

ظنّ خاطئ‏:

حَتَّى یَظُنَّ الظَّانُّ أَنَّ الدُّنْیَا مَعْقُولَهٌ عَلَى بَنِی أُمَیَّهَ، تَمْنَحُهُمْ دَرَّهَا وَ تُورِدُهُمْ صَفْوَهَا وَ لَا یُرْفَعُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّهِ سَوْطُهَا وَ لَا سَیْفُهَا، وَ کَذَبَ الظَّانُّ لِذَلِکَ، بَلْ هِیَ مَجَّهٌ مِنْ لَذِیذِ الْعَیْشِ یَتَطَعَّمُونَهَا بُرْهَهً ثُمَّ یَلْفِظُونَهَا جُمْلَهً.

ترجمه:

کجا مى روید؟ و رو به کدام طرف مى کنید! در حالى که پرچم هاى حق برپاست، نشانه هاى آن آشکار و چراغ هاى هدایت نصب شده است؟! شما را به کدام وادى گمراهى مى برند و چگونه سرگردان مى شوید، در حالى که عترت پیامبرتان در میان شماست؟! آنان زمامدار حق اند و پرچم هاى دین، و زبان هاى گویاى صدق و راستى. حال که چنین است، آنها را در بهترین جایى که قرآن را در آن حفظ مى کنید (در درون جان و روحتان) قرار دهید و همچون تشنگان، براى سیراب شدن، به سرچشمه هاى (زلالِ علومِ) آنان روى آورید.

اى مردم! این حقیقت را از خاتم پیامبران(صلى الله علیه وآله) بگیرید که فرمود: «کسانى که از ما مى میرند، در حقیقت نمرده اند و آن کس که از ما جسدش کهنه شده، در واقع کهنه نشده.» پس آنچه را نمى دانید، نگوئید; چرا که بسیارى از حقایق در امورى است که انکار مى کنید و کسى را که دلیلى بر ضدّ او ندارید، معذور دارید، -و آن کس منم- آیا من به ثقلِ اکبر [=قرآن مجید] در میان شما عمل نکردم، و آیا در میان شما، ثقلِ اصغر [=عترت پیامبر(صلى الله علیه وآله)] را باقى نگذاردم (و پاسدارى ننمودم). پرچم ایمان را در میان شما نصب کردم و پایه هاى آن را محکم نمودم و شما را به حدود حلال و حرام آگاه ساختم، و جامه عافیت را به عدل خود، بر شما پوشاندم; و بساط کارهاى نیک را با سخن و عمل خود، در میان شما گستردم; و فضایل اخلاقى را از سوى خود، به شما نشان دادم. بنابراین، وهم و گمان خود را در آنجا که چشم، ژرفاى آن را نمى بیند و فکر، توانایى جولان در آن را ندارد، به کار نبرید.

تا آنجا که بعضى گمان کردند دنیا به کام بنى امیّه است و همه خوبى هایش را به آنان مى بخشد و آنها را از سرچشمه زلال خود، سیراب مى سازد و (نیز گمان کردند که) تازیانه و شمشیر آنها از سر این امّت برداشته نخواهد شد;

کسانى که چنین گمان مى کنند، دروغ مى گویند (و در اشتباهند). چه اینکه سهم آنان از زندگىِ لذّت بخش، جرعه اى بیش نیست، که زمان کوتاهى آن را مى چشند، سپس (قبل از آنکه آن را فرو برند) به کلّى بیرون مى افکنند!

تفسیر:

اوصاف عارفان

در ادامهٔ مباحث گذشته، حضرت فرمودند: محبوب‌ترین افراد در نزد خدا کسانی هستند که دل و زبانشان یکی باشد، در راه رشد خود و جامعه تلاش کنند، به شبهات پاسخ‌گو باشند، زهد و تقوای فراوانی داشته باشند و اخلاصشان مورد پذیرش الهی باشد.

و در مقابل آن‌ها، گروهی عالم‌نما هستند که شاید عده‌ای جاهل آن‌ها را عالم بدانند، ولی در حقیقت بویی از علم و عرفان نبرده‌اند.

حرف‌های جسته‌وگریخته‌ای به گوششان خورده که به مردم القا می‌کنند؛ نه برای هدایت، بلکه دین و لباس روحانیت وسیله‌ای برای رسیدن آن‌ها به امیال و اهداف شیطانی است.

برای جوانان دام پهن می‌کنند تا آن‌ها را به انحراف بکشند. هیچ‌گاه در برابر شبهات توقف نکردند، بلکه در شبهات و محرمات فرورفتند. کارکرد آن‌ها، کارکرد شیطان است. گناهان بزرگ را کوچک جلوه داده و خدای رحمان و رحیم را به‌گونه‌ای معرفی می‌کنند که هیچ عذاب و انتقامی از طرف خدا صادر نمی‌شود.

در ادامه می‌فرماید:

🔶 «فَأَینَ تَذْهَبُونَ، وَأَنَّی تُؤْفَکونَ؟»

به کجا می‌روید؟ از چه کسی روی برمی‌گردانید و به چه کسی روی می‌آورید؟ درحالی‌که:

🔶 «وَالْأَعْلَامُ قَائِمَهٌ؟»

پرچم‌های راه برافراشته شده‌اند و از کسی که نمی‌دانسته و نفهمیده، عذری پذیرفته نیست. همهٔ نشانه‌ها در مسیر راه علم شده‌اند.

🔶 «وَالْآیاتُ وَاضِحَهٌ، وَالْمَنَارُ مَنْصُوبَهٌ»

آیات واضح و روشن هستند و چراغ‌های هدایت در جای خود نصب شده‌اند. در جاده‌های پرخطر، تابلو و چراغ می‌زنند تا راه روشن شود. هرجا احتمال خطا بوده، آل‌الله تذکر داده و مردم را آگاه کرده‌اند.

🔶 «فَأَینَ یتَاهُ بِکمْ؟»

چگونه شما را به سرگردانی [تِیاه] می‌برند؟ گاهی انسان مسیر را اشتباه می‌رود؛ اما شما را می‌برند ــ استاد، رساله یا رفیق ناباب ــ و به بیابان سرگردانی می‌کشانند. به دست کسی هم نیست؛ با خود می‌برند.

درحالی‌که عالمان ربانی، «وَالْمُشَارَکهُ أَهْلَ الْهَوَی»، از همنشینی با هر فاسدی جدا شده‌اند.

همنشینی اثر دارد. «الْمَرْءُ عَلَی دِینِ خَلِیلِهِ». بنا بر فرمودهٔ پیامبر، انسان از آیین و مرام دوستانش رنگ می‌پذیرد.

چرا شما را به بیابان‌های حیرانی و ظلمت می‌کشند؟ مراقب هر لقمه و هر مجلسی باشید. هر رسانه‌ای را گوش نکنید؛ هم عالم شیطانی هست و هم عالم ربانی.

🔶 «بَلْ کیفَ تَعْمَهُونَ؟ وَبَینَکمْ عِتْرَهُ نَبِیکمْ»

چرا حیران و سرگردان می‌شوید، درحالی‌که هنوز علی و آل علی در بین شما هستند؟ باوجود عترت طاهره، چرا سرگردانید؟ به آل محمد چنگ بزنید تا گمراه نشوید.

چندجمله‌ای در فضایل ائمه فرمودند:

🔶 «وَهُمْ أَزِمَّهُ الْحَقِّ»

زمامداران حق، اهل‌بیت هستند.

«عَلِی مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِی». هرجا حق برود، علی می‌رود.

🔶 «وَأَعْلَامُ الدِّینِ وَأَلْسِنَهُ الصِّدْقِ»

نشانهٔ دین، حضرت علی (ع) است. زبان گویای صدق و راستی، علی است؛ هرچه علی و آل علی بگویند، عین صداقت است.

🔶 «فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنَازِلِ الْقُرْآنِ»

قرآن را در بهترین جایگاه‌های آن قرار دهید.

گاهی استفاده از قرآن فقط در جهیزیه، بالای سر مسافر یا در شب قدر، بالای سر است و بعد در کتابخانه قرار می‌گیرد؛ اما بهترین جایگاه قرآن، قلب، روح و فطرت انسان است. اگر قلب و روح قرآنی شد، قرآن در بهترین جا فرود آمده است. همان‌گونه که بهترین جایگاه قرآن قلب است، اهل‌بیت را هم در قلب خود حفظ کنید.

🔶 «وَرِدُوهُمْ وُرُودَ الْهِیمِ الْعِطَاشِ»

وقتی صحبت از معارف اهل‌بیت در میان است، مانند شتر تشنه [الْهِیمِ] باشید که در بیابان به نهر آب‌خنک می‌رسد. آیا لنگان راه می‌رود یا با سرعت می‌دود؟

این مثال برای حرکت است.

✅ شما نسبت به معارف اهل‌بیت این‌گونه وارد شوید؛ سر از پا نشناسید و با اشتیاق بیایید.

برای کلاس نهج‌البلاغه نباید با خستگی و کسالت وارد شد؛ یک روز حضور در کلاس و چند روز تعطیلی نباشد.

مرحوم آیت‌الله فاضل در درس فقه از شخصی سؤال کرد: «چند روز شما نبودید؟»

گفته بود: «کار داشتم.»

آیت‌الله فاضل گفت: «مگر ما در کلاس حاضر می‌شویم که بیکار هستیم؟!»

اصلاً کار ما همین است.

کسب معارف از امیرالمؤمنین، صلوات‌الله‌علیه، را مانند حرکت شتر تشنه به سمت نهر آب بدانید و حرکت کنید.

🔶 «أَیهَا النَّاسُ خُذُوهَا عَنْ خَاتَمِ النَّبِیینَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ»

مردم، حرف علی را با جان‌ودل گوش کنید و این کلام پیامبر را بگیرید و بشنوید.

🔶 «إِنَّهُ یمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَلَیسَ بِمَیتٍ، وَیبْلَی مَنْ بَلِی مِنَّا وَلَیسَ بِبَالٍ»

این بنیان مکتب اهل‌بیت است. ما زنده و مرده نداریم.

اگر کسی از ما اهل‌بیت مرد، ظاهراً و از نظر پزشکی می‌میرد، ولی زنده است. خدایی که می‌داند و می‌تواند، حیّ است و حیات دارد.

«وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُونَ»

مبادا فکر کنید شهید مرده است؛ آن‌ها زنده‌اند. شهدا به شاگردان مکتب اهل‌بیت غبطه می‌خورند. قرآن می‌گوید شهید نمی‌میرد؛ آیا اهل‌بیت می‌میرند؟

پیامبر و اهل‌بیت شاهد اعمال هستند. شاید پیکر و جسم آن‌ها بپوسد، ولی مکتب و سخن آنان تاقیام‌قیامت تأثیرگذار است.

حضرت به کمیل فرمود: عالم ربانی شاید از بین برود؛ «أَعْیانُهُمْ مَفْقُودَهٌ وَأَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَهٌ». جسم رفت، ولی فکر و اندیشه و سخن و نظریه باقی است. عالمان ربانی مانند کلینی و مجلسی هستند؛ اهل‌بیت نیز این‌گونه‌اند. شاید جسم پوسیده باشد، ولی فکر و نظر باقی است.

🔶 «فَلَا تَقُولُوا بِمَا لَا تَعْرِفُونَ، فَإِنَّ أَکثَرَ الْحَقِّ فِیمَا تُنْکرُونَ»

در مورد آل‌الله با وهم خود سخن نگویید؛ بسیاری از حقایق در چیزهایی است که شما نمی‌فهمید و انکار می‌کنید.

فرمود: مردم دشمن چیزهایی هستند که نمی‌فهمند.

موسی بن عمران از کار خضر نبی سر درنمی‌آورد و دوام نیاورد.

وقتی چیزهایی را نمی‌فهمید، انکار نکنید. ما در مقابل مقام آل محمد گاهی اشتباه می‌کنیم، چون نمی‌فهمیم. اگر چیزی را نفهمیدید، آن را انکار هم نکنید. بسیاری از حقایق، چیزهایی است که از آن‌ها سر درنمی‌آورید و انکارشان می‌کنید.

🔶 «وَاعْذِرُوا مَنْ لَا حُجَّهَ لَکمْ عَلَیهِ، وَأَنَا هُوَ»

خود را از کسی که هیچ دلیلی بر ضد او نمی‌توانید اقامه کنید، معذور بدانید؛ و آن شخص من هستم، علی بن ابی‌طالب، صلوات‌الله‌علیه؛ چون معصوم هستم.

نباید بر ضد کسی اقدام کنید که هیچ دلیل، عذر و بهانه‌ای در برابر او ندارید. دربارهٔ علی هیچ نکتهٔ تاریکی وجود ندارد. نمی‌توانید بگویید در برابر علی عذری دارید.

🔶 «أَلَمْ أَعْمَلْ فِیکمْ بِالثِّقْلِ الْأَکبَرِ؟»

ای مردم، آیا من در میان شما به قرآن عمل نکردم و قرآن را زنده نکردم؟

🔶 «وَأَتْرُک فِیکمْ الثِّقْلَ الْأَصْغَرَ؟»

در میان شما ثقل اصغر، یعنی نهج‌البلاغه، کلام معصومین و سیرهٔ اهل‌بیت را باقی گذاشتم.

قرآن و روایات، یعنی ثقل اکبر و اصغر، را در میان شما گرامی داشتم.

🔶 «وَرَکزْتُ فِیکمْ رَایهَ الْإِیمَانِ، وَوَقَفْتُکمْ عَلَی حُدُودِ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ»

پرچم ایمان را در میان شما استوار کردم [رَکزْتُ] و شما را با حدود حلال و حرام آگاه ساختم. بدعت‌ها را کنار زدم و اسلام را زنده کردم.

علی همان است که:

«کلَّ بُکرَهٍ تَطُوفُ فِی الْأَسْوَاقِ الْکوفَهِ»

علی صبح به صبح در بازار می‌گشت.

«وَمَعَهُ دِرَّهٌ عَلَی عَاتِقِهِ»

تازیانه‌ای بر دوش داشت و فریاد می‌کشید:

«فَیقِفُ عَلَی سُوقٍ فَینَادِی: یا مَعْشَرَ التُّجَّارِ، قَدِّمُوا الِاسْتِخَارَهَ»

از خدا طلب خیر کنید.

«وَتَبَرَّکوا بِالسُّهُولَهِ»

با خوش‌رفتاری، به زندگی برکت بیاورید.

«تَزَینُوا بِالْحِلْمِ»

در برابر مشتری، بردبار باشید.

«وَتَنَاهَوْا عَنِ الْکذِبِ وَالْیمِینِ»

دروغ نگویید و قسم نخورید.

«وَلَا تَقْرَبُوا الرِّبَا»

به ربا نزدیک نشوید.

حضرت در میان همهٔ اصناف بازار فریاد می‌زد و می‌گفت:

🔶 «وَأَلْبَسْتُکمُ الْعَافِیهَ مِنْ عَدْلِی»

به سبب عدالت، لباس عافیت بر تن شما پوشاندم.

عدالت، لباس عافیت است. عافیت یعنی سلامت دین و دنیا، و این سلامتی از عدالت به دست می‌آید. اگر کسی می‌خواهد دین و دنیا در امنیت باشد، باید باعدالت رفتار کند. حکومت عدل علی، شما را از زدو‌خورد و دخترکشی نجات داد. امنیت روح و روان و جامعه را عدالت نجات می‌دهد.

🔶 «وَفَرَشْتُکمُ الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِی وَفِعْلِی»

کارهای خوب و معروف را، هم در گفتار و هم در کردار، مانند فرش در زیر پای شما گستردم.

من برای شما امور خیر را گستراندم؛ راه خیر باز است. با گفتار و کردار، شما را اهل خیر کردم.

🔶 «وَأَرَیتُکمْ کرَائِمَ الْأَخْلَاقِ مِنْ نَفْسِی»

از خود، بزرگواری‌های اخلاقی را به شما نشان دادم.

۱. عدالت: عدالت آن است که پاسخ نیکی را با نیکی بدهیم.

۲. اخلاق: علاوه بر عدالت، تفضل و احسان هم باشد؛ یعنی کسی دست‌خالی بیاید و با دست پُر به خانهٔ خود بازگردد.

۳. کرامت اخلاق: بالاتر از اخلاق است؛ اگر کسی ارتباط را قطع کرد، برای برقراری دوبارهٔ آن تلاش شود. یعنی پاسخ ظلم را با خوبی دادن.

فرمود: با اعمالم بزرگواری‌های اخلاقی را به شما نشان دادم.

🔶 «فَلَا تَسْتَعْمِلُوا الرَّأْی فِیمَا لَا یدْرِک قَعْرَهُ الْبَصَرُ»

رأی خود را در جایی به کار نگیرید که چشم نمی‌تواند به عمق و ژرفای آن نفوذ کند.

در یک تصادف، با دیدن دوربین مسئله حل می‌شود؛ ولی برخی چیزها را نمی‌توان تنها با دیدن، به عمقشان پی برد؛ مانند اخلاق، ایمان، عصمت و تواضع.

خودرأی نباشید. در برابر امام، بدترین کار این است که انسان نظر خود را بر نظر امام ترجیح دهد.

در برابر امام، سمعاً و طاعتاً.

🔶 «وَلَا تَتَغَلْغَلُ إِلَیهِ الْفِکرُ»

رأی خود را در جایی به کار نبرید که فکر امکان جولان ندارد.

در برخی موارد، فکر می‌تواند با قیاس مسئله را حل کند؛ ولی در بعضی امور، غیب و پنهان است و بافکر حل نمی‌شود.

وقتی عالمان ربانی حضور دارند، راه را تشخیص دهید و به راه دیگری نروید. وقتی اهل‌بیت هستند، چرا به خانهٔ دیگران می‌روید؟

اگر از درِ خانهٔ ما جدا شوید، بلایی مانند بنی‌امیه بر سر شما وارد می‌شود و دچار حکومت مستبد می‌شوید. البته سنت الهی این نیست که ظالمان هر کاری بخواهند انجام دهند؛ به آن‌ها فرصت جولان داده می‌شود.

🔶 «حَتَّی یظُنَّ الظَّانُّ أَنَّ الدُّنْیا مَعْقُولَهٌ عَلَی بَنِی أُمَیهَ»

عده‌ای گمان می‌کنند که دنیا خود را دودستی در اختیار بنی‌امیه قرار داده است؛ گویی دنیا به ریش بنی‌امیه بسته شده است.

روایتی از پیامبر: «اِعْقِلْ وَتَوَکلْ». پای شتر را ببند و توکل کن. عقل را عقل می‌گویند، چون پای شهوت را می‌بندد.

🔶 «تَمْنَحُهُمْ دَرَّهَا وَتُورِدُهُمْ صَفْوَهَا»

دنیا شیر خود را به بنی‌امیه عطا می‌کند [دَرَّهَا] و آنان را به نوشیدنی‌های گوارا وارد می‌کند؛ به چشمه‌های صاف و زلال می‌رساند.

🔶 «وَلَا یرْفَعُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّهِ سَوْطُهَا وَلَا سَیفُهَا»

هیچ‌گاه قرار نیست شلاق بنی‌امیه از سر ما برداشته شود. عده‌ای این‌طور خیال می‌کنند که دنیا به کام بنی‌امیه است و مردم نیز همواره شلاق یا شمشیر بنی‌امیه را بالای سرشان دارند.

🔶 «وَکذَبَ الظَّانُّ لِذَلِک»

هرکس این‌گونه فکر کند، اشتباه کرده است. سنت خدا این نیست که انسان فاسق و ظالم هرگونه که می‌خواهد به مردم ظلم کند.

🔶 «بَلْ هِی مَجَّهٌ مِنْ لَذِیذِ الْعَیشِ یتَطَعَّمُونَهَا بُرْهَهً، ثُمَّ یلْفِظُونَهَا جُمْلَهً»

بلکه بنی‌امیه، قطره‌ای [مَجَّه] کوچک از دنیا و لذت و عیش آن را می‌چشند و می‌خورند؛ سپس دنیا و باقی لذت‌های آن را قی می‌کنند و بالا می‌آورند [یلْفِظُونَهَا].

حکومت چهل‌روزه بود تا بیست سال؛ بالاترینِ آن، همین‌قدر طول کشید.

الحمدلله الَّذِی جَعَلَنَا مِنَ الْمُتَمَسِّکینَ بِوِلَایهِ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ.