خطبه ۷۶

متن:

و من خطبه له (علیه السلام) فی الحَثّ على العمل الصالح:

رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ حُکْماً فَوَعَى وَ دُعِیَ إِلَى رَشَادٍ فَدَنَا وَ أَخَذَ بِحُجْزَهِ هَادٍ فَنَجَا؛ رَاقَبَ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنْبَهُ، قَدَّمَ خَالِصاً وَ عَمِلَ صَالِحاً، اکْتَسَبَ مَذْخُوراً وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً، وَ رَمَى غَرَضاً وَ أَحْرَزَ عِوَضاً، کَابَرَ هَوَاهُ وَ کَذَّبَ مُنَاهُ، جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِیَّهَ نَجَاتِهِ وَ التَّقْوَى عُدَّهَ وَفَاتِهِ، رَکِبَ الطَّرِیقَهَ الْغَرَّاءَ وَ لَزِمَ الْمَحَجَّهَ الْبَیْضَاءَ، اغْتَنَمَ الْمَهَلَ وَ بَادَرَ الْأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ.

ترجمه:

خدا رحمت کند کسى را که چون سخنان حکیمانه اى را بشنود، خوب فراگیرد و هنگامى که به سوى هدایت ارشاد گردد، پذیرا شود; دست به دامن هادى و رهبرى زند و (در پرتو هدایتش) نجات یابد. از مراقبت پروردگارش غفلت نورزد و از گناهان خود بترسد. اعمال خالصى از پیش فرستد و کارهاى نیک به جا آورد. ذخیره اى براى آخرت فراهم سازد و از گناهان بپرهیزد. هدف را درست نشانه گیرى کند و کالاى گرانبهاى آخرت به دست آورد. 

با خواسته هاى دل بجنگد و آرزوهاى نابجا را رها سازد. صبر و استقامت را مرکب راهوار نجات خویش قرار دهد و تقوا را وسیله (آرامش به هنگام) وفاتش بشمرد.

در راه روشن، گام نهد و جاده آشکار حق را ادامه دهد. این چند روز زندگى را غنیمت شمرد و پیش از آن که اجلش فرا رسد، خویش را آماده کند و از اعمال نیک توشه برگیرد.

تفسیر:

🔅این خطبه یکی از خطب عرفانی حضرت می‌باشد که از نظر عرفان و اخلاق از درجه بالایی برخوردار است.
 در کتاب کنز الفوائد کراچکی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام ۲۴ جمله گفته‌اند که هر جمله آن ارزش آسمان‌ها و زمین را دارد.

🔹رَحِمَ اللَّهُ امْرَا
رحمت خدا شامل آن کسی که؛
رحمت رحیمیه مختص به مؤمنین است هرچه مرتبه و سیروسلوک بالاتر می‌رود، رحمت خاصه و ویژه‌تر نازل می‌شود.

🔹سَمِعَ حُکْماً فَوَعَی
حکمی (حرف حکیمانه/احکام شرعی) را بشنود و آن را حفظ کند [وعیٰ].به آن عمل کند. سخن حکیمانه را شنید نمی‌گذارد ضایع شود در وجود خود پیاده می‌کند. (فقط در استوری استفاده نمی‌شود)

🔹 دُعِیَ إِلَی رَشَادٍ فَدَنَا
رحمت خدا بر کسی که: به راه خیر و صلاح، هدایت [رشاد] دعوت می‌شود می‌پذیرد و به آن راه نزدیک شده وقتی فهمید از روی بخل و لجاجت، تعصب از آن روی برنگرداند.

🔹أَخَذَ بِحُجْزَهِ هَادٍ فَنَجَا
رحمت خدا بر کسی که: دست به دامان [بحجزَه] هدایت‌گری (پیامبر، امام، عالم دینی، کتاب …) داشته باشد و از او کمک بگیرد تا از مرحله هوای نفس بگذرد و نجات یابد.

🔹 رَاقَبَ رَبَّهُ وَ خَافَ ذَنْبَهُ
رحمت بر کسی که: از خدا مراقبت کند به این معنی که غفلت از خدا نمی‌کند و ترس از خدا ندارد ترس از گناهش دارد. آنچه خوفناک است گناه است.

🔹قَدَّمَ خَالِصاً وَ عَمِلَ صَالِحاً
اعمال خالصانه و صالح خود را پیش می‌فرستد 
🔺اخلاص مهم‌تر است که حضرت اول آورده‌اند .
 دو رکن اخلاص: الف) بدون شرک و غیر برای خدا انجام‌دادن ب)  صحیح بودن عمل می‌باشد. عمل صحیح لله باشد و گروه عمل غلط هر چه خلوص داشته باشد بجایی بند نیست.

🔅امام صادق علیه‌السلام فرمود: 
العمل الخالص: الذی لا تُریدُ أن یَحمَدَک علیه أحد إلا الله عزوجل 
عمل خالص عملی است که وقتی انجام داده شد انتظار تشکر از احدی جز خدا نباشد.

🔹اکْتَسَبَ مَذْخُوراً وَ اجْتَنَبَ مَحْذُوراً،
 خدا رحمت کند کسی که: کسب می‌کند اعمالی را که ذخیره [مذخور] قیامت می‌شود. اعمال للدنیا نیست که تاریخ انقضا داشته باشد. بلکه عمل کشیده شده و اثر آن تا قیامت هست.
و از هر عملی که او را برحذر داشته‌اند، دوری می‌کند.

🔹رَمَی غَرَضاً وَ أَحْرَزَ عِوَضاً
رحمت خاص خدا بر کسی که: در راه رسیدن به هدف [غرضاً] حرکت می‌کند. هدف، تقرب و کسب رضای خدا را در نظر می‌گیرد .
عمر خود را تلف نمی‌کند دائم از این شاخه به آن شاخه و انتهای آن هم هیچ‌وپوچ.
هدف داشتن غیر از تخیل، وهم و هیجان است، هیچ‌کدام هدف نیستند.

توهم مستولی می‌شود فکر می‌کنند هدف است وقتی رسید احساس بیزاری می‌کند اشباع نمی‌شود. اما هدف بلندمدت است، حرکت دارد، وقتی به آن رسید اشباع می‌کند.

کسب می‌کند [احرز] به‌جای دنیای فانی و زودگذر، قیامت ابدی و آخرت پر نعمت را.
 سالک این دو را با هم عوض می‌کند.

🔹 کَابَرَ هَوَاهُ وَ کَذَّبَ مُنَاهُ
 رحمت بر کسی که: با هوای نفس مخالفت می‌کند [کَابَرَ] و آرزوهای خود را تکذیب کرده کنار می‌گذارد. هوی‌وهوس همان آرزوها هستند.
و این هادی هست که مشخص می‌کند کدام وهم است و کدام آرزو. چون مسئله دل خواستن نیست عبد دل نیست؛ بلکه عبدالله است.

🔹جَعَلَ الصَّبْرَ مَطِیَّهَ نَجَاتِهِ وَ التَّقْوَی عُدَّهَ وَفَاتِهِ
صبر را مرکب [مَطِیَّه] خود جهت نجات و سرعت در راه رسیدن به بهشت قرار می‌دهد .
 هر چه صبر باشد رحمت خدا هم بیشتر می‌باشد .
روایت از امام حسن عسکری علیه‌السلام:
بیداری شب آن مطی‌های است که یک شب به‌اندازه هزار شب انسان را پیش می‌برد .
و تقوا وسیله [عُدَّه] آرامش مرگ او است ترس و دل‌نگرانی از دنیا رفتن ندارد.

🔺وقتی تقوا باشد در هنگام مرگ باعث آرامش است در این دنیا هم باعث آرامش می‌باشد. آرامش در گرو تقواست.

🔹رَکِبَ الطَّرِیقَهَ الْغَرَّاءَ وَ لَزِمَ الْمَحَجَّهَ الْبَیْضَاءَ،
رحمت بر کسی که: بر طریق روشن [غرّا] سوار شده باشد.
در مسیری که قصد رفتن باشد راه می‌افتد چه مرکب باشد چه نباشد. دل به جاده می‌زند پیاده یا سواره حرکت می‌کند. اما اگر دل با جاده نباشد تا ماشین نباشد حرکت نمی‌کند.
تا هدف مشخص نباشد بهانهٔ ماشین می‌کند.

  به قول حضرت امیر علیه‌السلام فرمودند یاران من رکب الطریق هستند. باران من سوار بر راه‌اند به جاده می‌زنند، همان راه مرکب آنها می‌شود؛ لذا فرمود رحمت بر کسی که سوار بر راه روشن شده.

ملازم و همراه‌اند [لزم] با جاده‌های روشن [محجه البیضاء]. نه‌تنها جاده را پیدا کرده بر آن سوارند هیچگاه از جاده حقیقت و روشن جدا نمی‌شوند. علی‌الدوام این مسیر را طی می‌کنند.

🔺بسیاری ابتدا اهل سیروسلوک بودند؛ اما در وسط راه مخالف شدند.

🔹اغْتَنَمَ الْمَهَلَ
از مهلت‌ها و فرصت‌ها قدرشناسی می‌کند و آنها را غنیمت می‌شمارد 

🔹وَ بَادَرَ الْأَجَلَ وَ تَزَوَّدَ مِنَ الْعَمَلِ
خود را برای مرگ آماده می‌کند و توشه از اعمال صالح بر می‌دارد