متن:

من کلام له (علیه السلام) و فیه ینفر من الغفله و ینبه إلى الفرار لله:

فَإِنَّکُمْ لَوْ قَدْ عَایَنْتُمْ مَا قَدْ عَایَنَ مَنْ مَاتَ مِنْکُمْ لَجَزِعْتُمْ وَ وَهِلْتُمْ وَ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ، وَ لَکِنْ مَحْجُوبٌ عَنْکُمْ مَا قَدْ عَایَنُوا وَ قَرِیبٌ مَا یُطْرَحُ الْحِجَابُ، وَ لَقَدْ بُصِّرْتُمْ إِنْ أَبْصَرْتُمْ وَ أُسْمِعْتُمْ إِنْ سَمِعْتُمْ وَ هُدِیتُمْ إِنِ اهْتَدَیْتُمْ، وَ بِحَقٍّ أَقُولُ لَکُمْ لَقَدْ جَاهَرَتْکُمُ الْعِبَرُ وَ زُجِرْتُمْ بِمَا فِیهِ مُزْدَجَرٌ وَ مَا یُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ بَعْدَ رُسُلِ السَّمَاءِ إِلَّا الْبَشَرُ.

ترجمه:

سخنى از امام(علیه السلام) که از غفلت برحذر مى دارد و فرار (و حرکت) به سوى خداوند را یادآور مى شود:

اگر شما آنچه را که مردگانتان بعد از مرگ مشاهده کرده اند، مى دیدید ناله سر مى دادید و وحشت مى کردید و به سخن حق گوش فرا مى دادید و اطاعت مى کردید، ولى آنچه آنها دیده اند از شما مستور و پنهان است، امّا به زودى پرده ها کنار مى رود (و همه چیز را مشاهده خواهید کرد). اگر چشم بصیرت را بگشایید، وسایل بینایى شما فراهم شده است، و اگر گوش شنوا داشته باشید سخنان حق به گوش شما رسانده شده، و اگر اهل هدایت باشید وسایل هدایت فراهم گشته، (آرى!) به حق مى گویم حوادث عبرت انگیز، خود را آشکارا به شما نشان داده است و با صداى رسا و مؤثّر، از آنچه ممنوع است نهى شده اید، و هیچ کس بعد از رسولان آسمان (فرشتگان) جز بشر عهده دار تبلیغ از سوى پروردگار نخواهد بود (پس در انتظار چه نشسته اید؟).

تفسیر:

این خطبه حاوی جملاتی در مورد آگاهی از مرگ است؛ اگر کسی به مرگ آگاهی پیدا کند، بسیاری از اعمال بد را ترک می‌نماید و اعمال خوب را با اشتیاق انجام می‌دهد.

🔻فَإِنَّکمْ لَوْ عَاینْتُمْ مَا قَدْ عَاینَ مَنْ مَاتَ مِنْکمْ لَجَزِعْتُمْ وَوَهِلْتُمْ

ای کسانی که صدای علی را در طول تاریخ می‌شنوید! به‌درستی که اگر شما حقایقی را که درگذشتگان و امواتتان در لحظهٔ مرگ دیده‌اند می‌دیدید، بی‌گمان به جزع‌وفزع می‌افتادید و ترس و اضطراب سراسر وجودتان را فرامی‌گرفت.

اگر حقایق تلخ آن‌سو بر شما آشکار می‌شد، چه وضعی داشتید؟! اعمال آن‌سو ساخته و پرداختهٔ خود ما در این دنیاست.

آنچه انسان در لحظهٔ مرگ مشاهده می‌کند، دو چیز است:

۱. حقیقت اعمال خود را می‌بیند؛ حقیقت ربا آتش است و حقیقت مال یتیم نیز آتش. این‌ها تمثیل، تشبیه و کنایه نیست، بلکه در لحظهٔ مرگ خودِ واقعیت را نشان می‌دهند.

۲. تأسف بر اعمال انجام نداده؛ این‌که تو می‌توانستی به درجات و مدارج بالا برسی ولی نرفتی (انسان از درون بر این حسرت می‌سوزد) و تأسف بر اعمالی که نباید انجام می‌داد؛ اما مرتکب شد.

🔻وَسَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ

حرف‌شنو می‌شدید و اطاعت می‌کردید، حق را انکار نمی‌کردید و در برابر حق نمی‌ایستادید.

وقتی چشم شما باز شود و آن‌سو را ببینید و بدانید خبرهایی هست، چشم و گوشتان حق‌بین و حق شنو می‌شود.

🔻وَلَکنْ مَحْجُوبٌ عَنْکمْ مَا قَدْ عَاینُوا

ولی اکنون روی آنچه آن‌ها دیده‌اند، برای شما حجابی وجود دارد و آن را نمی‌بینید.

پرده‌ای در برابر چشمان خود دارید. اگر حقایق را نمی‌بینید، اشکال از خود شماست؛ حجابی وجود دارد که مانع دیدن است.

یک حجاب، مرگ است که حجابی اجباری است و خدا آن را قرار داده؛ بااین‌حال، انسان می‌تواند پیش از مرگ نیز حقایقی را ببیند.

نوع دیگر، حجاب‌های خودساخته هستند:

گناه، انحراف، غرور و تکبر، و بی‌احترامی به بزرگ‌ترها، حجاب‌های خودساخته‌ای هستند که در اثر اعمال خودمان پدید آمده‌اند.

🔻وَقَرِیبٌ مَا یطْرَحُ الْحِجَابُ

به‌زودی خواهید دید و به‌زودی این پرده و حجاب از برابر چشمانتان کنار زده می‌شود.

در بخشی از خطبهٔ ۲۲۲ نهج‌البلاغه نیز چنین آمده است:

«فَکأَنَّمَا اطَّلَعُوا غُیوبَ أَهْلِ الْبَرْزَخِ فِی طُولِ الْإِقَامَهِ فِیهِ، وَحَقَّقَتِ الْقِیامَهُ عَلَیهِمْ عِدَاتِهَا، فَکشَفُوا غِطَاءَ ذَلِک لِأَهْلِ الدُّنْیا، حَتَّی کأَنَّهُمْ یرَوْنَ مَا لَا یرَی النَّاسُ، وَیسْمَعُونَ مَا لَا یسْمَعُونَ»

پرهیزگاران در همین دنیا به‌گونه‌ای هستند که گویی بر اسرار نهان اهل برزخ در طول اقامتشان در آن جهان آگاه شده‌اند و قیامت با وعده‌هایش برای آنان تحقق‌یافته است. آنان پرده از روی این حقایق برای دنیاپرستان برمی‌دارند؛ چنان که گویی چیزهایی را می‌بینند که مردم دیگر نمی‌بینند و چیزهایی را می‌شنوند که دیگران نمی‌شنوند.

عده‌ای به‌خاطر تقوا، حقایقی را می‌بینند که دیگران توان دیدن آن را ندارند و چیزهایی را می‌شنوند که بقیه نمی‌شنوند. همهٔ ما باید به مرتبه‌ای برسیم که پرده‌ها از برابر دیدگانمان کنار روند.

اما این پرده‌ها برای چه کسانی کنار می‌روند؟

کسانی که ایمانی در سطح بالا داشته باشند. اگر انسان ایمان قلبی نداشته باشد و برخی امور غیبی را به او نشان دهند، دین او به دینی اجباری تبدیل می‌شود؛ مانند کودکی که از ترس سوختن به بخاری نزدیک نمی‌شود که این نوعی اجبار است. درحالی‌که از ما خواسته‌اند با اختیار خود گناه نکنیم و به مرتبه‌ای از تقوا برسیم که بااراده و اختیار خویش پیرامون گناه نگردیم.

🔻وَلَقَدْ بُصِّرْتُمْ إِنْ أَبْصَرْتُمْ

به شما بینایی داده شده است، اگر خود بخواهید که ببینید.

حجت بر شما تمام شده و اسباب بینایی فراهم است، اگر خود ارادهٔ دیدن داشته باشید.

🔻وَأُسْمِعْتُمْ إِنْ سَمِعْتُمْ

تمام آنچه برای شنیدن لازم بود به شما ارائه دادیم تا حقایق جهان را بشنوید، اگر گوش شنوا داشته باشید. پیامبر آمد و به شما عقل ارزانی شد.

🔻وَهُدِیتُمْ إِنِ اهْتَدَیتُمْ

آنچه برای هدایت نیاز داشتید به شما عطا کردیم و هدایتتان نمودیم، اگر خود بخواهید هدایت شوید.

🔻بِحَقٍّ أَقُولُ لَکمْ لَقَدْ جَاهَرَتْکمُ الْعِبَرُ

من از روی حق و حقیقت با شما سخن می‌گویم.

به‌راستی که تمام مایه‌های عبرت برای شما آشکار و عیان است، اگر بخواهید درک کنید.

پیامبران، اولیای الهی، عقل و سرگذشت پیشینیان، همگی واضح و روشن هستند؛ اگر ارادهٔ فهمیدن داشته باشید، راه هرگونه عذر و بهانه بسته شده است.

🔻وَزُجِرْتُمْ بِمَا فِیهِ مُزْدَجَرٌ

از آنچه باید از آن پروا می‌کردید منع شدید و مواردی که باید ترک می‌کردید به گوش شما رسید.

🔻وَمَا یبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ بَعْدَ رُسُلِ السَّمَاءِ إِلَّا الْبَشَرُ

نگویید اگر فرشتگان با ما سخن می‌گفتند می‌پذیرفتیم؛ شما تنها به دنبال عذر و بهانه‌تراشی هستید. هیچ‌کس پس از فرشتگان آسمانی (که وحی را بر پیامبران نازل کردند)، پیام‌های خدا را ابلاغ نمی‌کند مگر انسانی از جنس خودتان.

با فرستادن پیامبران و نزول کتاب‌های آسمانی، حجت تمام شده است.

علاوه بر این، اگر پیامبری از جنس فرشتگان می‌آمد، مردم بهانه‌تراشی می‌کردند و می‌گفتند: او چون فرشته است گناه نمی‌کند و شباهتی به ما انسان‌ها ندارد، پس چگونه می‌تواند الگو و اسوهٔ ما باشد؟

اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنَ الْمُتَّقِینَ بِالْقُرْآنِ.