خطبه ۲

متن:

أَحْمَدُهُ اسْتِتْمَاماً لِنِعْمَتِهِ وَ اسْتِسْلَاماً لِعِزَّتِهِ وَ اسْتِعْصَاماً مِنْ مَعْصِیَتِهِ وَ أَسْتَعِینُهُ فَاقَهً إِلَى کِفَایَتِهِ، إِنَّهُ لَا یَضِلُّ مَنْ هَدَاهُ وَ لَا یَئِلُ مَنْ عَادَاهُ وَ لَا یَفْتَقِرُ مَنْ کَفَاهُ فَإِنَّهُ أَرْجَحُ مَا وُزِنَ وَ أَفْضَلُ مَا خُزِنَ. وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ شَهَادَهً مُمْتَحَناً إِخْلَاصُهَا مُعْتَقَداً مُصَاصُهَا نَتَمَسَّکُ بِهَا أَبَداً مَا أَبْقَانَا وَ نَدَّخِرُهَا لِأَهَاوِیلِ مَا یَلْقَانَا، فَإِنَّهَا عَزِیمَهُ الْإِیمَانِ وَ فَاتِحَهُ الْإِحْسَانِ وَ مَرْضَاهُ الرَّحْمَنِ وَ مَدْحَرَهُ الشَّیْطَانِ.

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالدِّینِ الْمَشْهُورِ وَ الْعَلَمِ الْمَأْثُورِ وَ الْکِتَابِ الْمَسْطُورِ وَ النُّورِ السَّاطِعِ وَ الضِّیَاءِ اللَّامِعِ وَ الْأَمْرِ الصَّادِعِ، إِزَاحَهً لِلشُّبُهَاتِ وَ احْتِجَاجاً بِالْبَیِّنَاتِ وَ تَحْذِیراً بِالْآیَاتِ وَ تَخْوِیفاً بِالْمَثُلَاتِ.

وَ النَّاسُ فِی فِتَنٍ انْجَذَمَ فِیهَا حَبْلُ الدِّینِ وَ تَزَعْزَعَتْ سَوَارِی الْیَقِینِ وَ اخْتَلَفَ النَّجْرُ وَ تَشَتَّتَ الْأَمْرُ وَ ضَاقَ الْمَخْرَجُ وَ عَمِیَ الْمَصْدَرُ، فَالْهُدَى خَامِلٌ وَ الْعَمَى شَامِلٌ، عُصِیَ الرَّحْمَنُ وَ نُصِرَ الشَّیْطَانُ وَ خُذِلَ الْإِیمَانُ، فَانْهَارَتْ دَعَائِمُهُ وَ تَنَکَّرَتْ مَعَالِمُهُ وَ دَرَسَتْ‏ سُبُلُهُ وَ عَفَتْ شُرُکُهُ، أَطَاعُوا الشَّیْطَانَ فَسَلَکُوا مَسَالِکَهُ وَ وَرَدُوا مَنَاهِلَهُ، بِهِمْ سَارَتْ أَعْلَامُهُ وَ قَامَ لِوَاؤُهُ

ترجمه:

حمد و ستایش مى کنم او را براى جلب اتمام نعمتش و اظهار تسلیم در برابر عزّتش و تقاضاى حفظ و نگهدارى از معصیتش، چرا که آن کس را که او هدایت فرماید هیچ گاه گمراه نمى شود و آن کس را که او دشمن دارد هرگز رهایى نمى یابد، زیرا ستایش او در ترازوى سنجش، از همه چیز سنگینتر است و براى ذخیره کردن، از هر گنجى برتر.

و گواهى مى دهم که جز خداوند معبودى نیست; یگانه و بى شریک است، همان گواهیى که خلوص آن آزموده شده و عصاره و جوهره آن را در عمق عقیده خود جاى داده ام، شهادتى که تا خدا ما را زنده دارد به آن پایبندیم و آن را براى صحنه هاى هولناکى که در پیش داریم ذخیره کرده ایم زیرا این (شهادت به توحید) پایه اصلى ایمان و ریشه و قوام آن و سرآغاز همه نیکیها و سبب جلب خشنودى خداوند و موجب طرد و دورى شیطان است.

و گواهى مى دهم که محمّد(صلى الله علیه وآله) بنده و فرستاده اوست; او را با دین و آیین آشکار، و نشانه روشن، و کتاب نوشته شده، و نور درخشان و روشنایى تابنده، و امر و فرمان قاطع و بى پرده، فرستاد تا شبهات را از میان بردارد و با دلایل و منطق روشن استدلال کند و به وسیله آیات الهى مردم را از مخالفت خدا برحذر دارد و از کیفرهایى که به دنبال مخالفت، دامنگیرشان مى شود بترساند.

(خداوند پیامبرش را در زمانى فرستاد که) مردم در فتنه ها گرفتار بودند; فتنه هایى که رشته دین در آن گسسته و ستونهاى ایمان و یقین متزلزل شده بود. اصول اساسى فطرت و ارزشها دگرگون گشته و امور مردم پراکنده و متشتّت، راه هاى فرار از فتنه ها بسته و پناهگاه و مرجع، ناپیدا بود. (در چنین محیطى) هدایت، فراموش شده و گمراهى و نابینایى، همه را فرا گرفته بود.

(در چنین شرایطى) خداوند رحمان معصیت مى شد و شیطان یارى مى گردید و ایمان، بدون یار و یاور مانده بود. ارکان ایمان فرو ریخته و نشانه هاى آن ناشناخته مانده و طرق آن ویران و شاهراه هایش ناپیدا بود. مردم پیروى شیطان مى کردند و در مسیر خواسته هاى او گام برمى داشتند. در آبشخور شیطان وارد شده و به وسیله آنها (مردمى که در دام شیطان گرفتار بودند) نشانه هاى او آشکار و پرچم وى به اهتزاز درآمده بود.

تفسیر:

بعد از برگشت از صفین

بعد از ۱۸ ماه جنگ و با خدعه دشمنان با شکست قطعی از چنین کارزاری حضرت برگشته. این‌گونه از توحید محض سخن می‌گوید.

♦️اَحمدُهُ استِتماماً لنعمتُه 
خدا را سپاس می‌گویم و این حمد به‌خاطر نعمت‌های فراوانی که خدا به ما ارزانی داشت.
از خدا طلب می‌کنم نعمت‌ها را بر ما تمام کند.

 قطار نعمت به‌سوی ما ردیف شده، اگر شکر نعمت بجا آورده نشود واگن اول از نعمت داده شود مابقی واگن نعمت بر می‌گردد. 

♦️واسْتِسلاماً لعزتهِ
حمد می‌کنم خدا را حمدی که در سایه آن طلب تسلیم باشد در مقابل عزت تو. 
حمد من سبب شود که در برابر عزت تو، سربه‌زیر و تسلیم محض باشم.

♦️واستِعصاماً مِن معصیتِه 
حمد می‌کنم خدا را حمدی که از گناهان طلب عصمت باشد. 

«نعمت‌های فراوان خدا را دلیل بر خوبی خود ندانیم، نعمت که کامل شد مبادا انسان را هوا بردارد، در برابر نعمت باید تسلیم و تواضع بیشتر شود. نعمت باید عصمت به همراه داشته باشد. نعمت بدون عصمت عصیان در پی دارد با تکرار آن در سرازیری گناه قرار بگیریم توقف و ترمز در سراشیبی بسیار مشکل است.»

♦️واستَعینُهُ فاقَهً الیٰ کفایتِه 
از خدا طلب کمک و یاری می‌کنم، کسی غیر از او نتواند فقر مرا کفایت کند.
حیات، قدرت و احترام هرکسی وابسته به اوست، فیاض اوست که فیض برساند.
جبران فقر و فاقد ما به دست باکفایت اوست.

♦️اِنَه لا یَضلُّ مَن هداهُ ولا یَئلُ مَن هاداهُ 
چگونه می‌شود از خدا طلب نکرد. اگر کسی را هدایت کند هرگز گمراه نمی‌شود .
و اگر کسی را رها کند هرگز ملجأ و پناهی
 [لا یئِل] ندارد.
اگر کسی مورد خشم او قرار گیرد کدام ملجایی می‌تواند پناه بدهد. 

♦️ولا یَفتَقرهُ مَن کفاهُ
اگر خدا کسی را کفایت کند فقیر نمی‌شود.
مال، عزت، علم، قدرت، بدهد، فقر او را در بر نمی‌گیرد. 
اگر فکر، ذهن، علم به کسی بدهد جهل در او نمی‌ماند.
مراقب باشیم تحت‌تأثیر اتفاقات پیرامون خود قرار. نگیریم. حضرت باتوجه‌به ۱۸ ماه جنگ با ظاهر شکست‌خورده از نیرنگ دشمن باز از اساس کار، توحید را سخن به میان می‌آورد.

♦️فاِنهُ اَرجَحَما وُزِنَ و افضَلَ ما خُزِن 
بدانید، حمد خدا شیء سنگین است که در وزن او چیزی معادل آن نیست.
حمد و سپاس، افضل از جمع‌آوری حمد چیزی نیست. حمد خزینه را پر می‌کند. 

ابن ابی الحدید سنی شارح نهج‌البلاغه:
خود او ادیب است می‌داند چه می‌گوید.
آن‌چنان در کلمات علی متحیر شده.
حمد مختص خدایی که به علی فضیلت و کرامتی عنایت کرد که تمام ادیبان و شعرا جمع شوند تا فضایل علی را توصیف کنند نمی‌توانند. در شدیدترین مشکلات سخن از توحید می‌گوید همه فصحا و بلغا وصف علی نتوانند کرد.

♦️واشهد آن لا اله الا الله وحده لا شریک له
شهادت می‌دهم خدایی جز او نیست و شریکی مقصود نیست.
تفاوت شهادت علی با شهادت مابقی انسان‌ها:

♦️شهادتً قُمتَحَنَا اخلاصُها معتَقَداً مَصاصُها 
شهادت می‌دهم، شهادتی بااخلاص که در میدان‌های مختلف امتحان شده است.
علی ثابت کرده در میادین مختلف جز خدا به کسی اتکا ندارد.
 عصاره [مِصاصها] شهادت به توحید که خالصانه در اعماق جان علی گره‌خورده [اعتقد] و تک‌تک سلول‌ها، اعتقاد به توحید دارد که فقط صرف به زبان گفتن نیست.

♦️نَتمَسَکُ بها ابداّما اَبقانا 
تا زمانی که خدا فرصت دهد و باشیم، به شهادت توحید متمسک هستیم.

♦️و نَدخِرُها لاَهاویلَِ ما یَلقانا 
ذخیره کردیم شهادت را برای آینده که ترس و هول و هراس [اهاویل] سراغ ما می‌آید.

خود را معرفی کرد که انسان موحد است.
توحید یک‌سخن گفتن و سرهم کردن جملات نیست، توحید یک اعتقاد است.
اخلاص محض علی در هر شرایطی که بود نشانه توحید است.
شجاعت، اخلاص، و عبادت بی‌مثال او، و همه عمر شهادت به توحید بود‌

♦️فانها عزیمه الایمانُ …… تحتُ الاحسان 
شهادت‌دادن به توحید پایه و ستون [عزیمه]  و رکن اساسی باب نیکی‌هاست.
شهادت‌دادن، ایمان به توحید و اصل ایمان است.

سرآغاز هر نیکی از توحید است.
 برای صفت بخشندگی، خوش‌خلقی، عالم بودن، اول باید موحد بود.
موحد در ذیل توحید همه کار نیک را انجام می‌دهد.

♦️و مَرضاهُ الرحمن 
شهادت‌دادن مرضی خداست و خدا به این‌گونه شهادت رضایت داده.

♦️و مَدحَرَهُ الشیطان 
شهادت به توحید یکی از عواملی که شیطان را دور می‌کند.
غضب و شهوت از شیطان است. در همان حال که شهادت بر توحید آمد اثر شیطان را می‌برد.
 (توصیه شده در عصبانیت شهادت گفته شود.) 

بخش دوم، شهادت بر پیامبر

♦️و اشهد آن محمداً عبده و رسوله ارسلهُ بالدینِ المشهور 
شهادت می‌دهم که پیغمبر عبد و رسول خدا بود.
شهادت می‌دهم ابتدا به عبودیت او و بعد رسالت او. «ابتدا باید عبودیت ثابت شود.»
شهادت می‌دهم با دین آشکار آمد [مشهورٌ]
تا همه او را بشناسند و به او معتقد باشند. در یک محله، سرزمین جغرافیایی و در یک قاره‌ی خاص نبود برای تمام بشریت در تمام اعصار بود

♦️و العَلَم الماثور و الکتابُ المسطور 
پیغمبر با یک نشانه‌هایی آمد که باقی هستند [ماثوره] شاید معجزات او باشد.

با هزاران معجزه که مهم‌ترین و برترین آن قرآن و همه می‌توانستند حقانیت او را ثابت کنند.

♦️و النورِ الساطِع و الضیاء اللامِع و الاَمرِ الصادع 
قرآن آمد کتابی که تا ابد راهنمای انسان است و سه ویژگی دارد.
الف) با یک نور گسترده (ساطع)
ب روشنایی تابنده، و درخشان (لامع)
ج و با یک امر قاطع (صادع) 
قرآن با نور درخشان جهان‌گستر، ولی قاطع آمد که ذره‌ای خلل، نقص و کاستی در آن پیدا نمی‌شود.

هدف از آمدن پیامبر چه بود!!!

♦️اِزاحَهً للشبهات
۱- پیامبر با براهین عقلی و استدلال آمد تا
شبهاتی که در جامعه عرب رسوخ کرده بود. همه را پس بزند.  [رفع شبهات]

♦️واحتِجاجاً بالبینات
۲- نه‌تنها از عقل کمک گرفت برای اثبات خدا، بلکه با نشانه‌های عقلی، معجزهٔ حسی ارائه داد.    [به میان آوردن عقل]

♦️و تَحذیراً بالانام 
۳- پیامبر با آیات قرآن مردم را تهدید و ترساند [تحذیراً] با انجام گناه چنان جایگاه عذابی در انتظار شماست.  [تحذیر قیامت]

♦️و تَخویفاً بالمَثُلات
۴- و مردم را با یادآوری اقوام گذشته و عبرت‌گرفتن از آنها بترساند . [قوم مثلات] قوم عاد و ثمود که مثال‌زدنی هستند و باید در برابر معاصی از آنها عبرت گرفت.
اگر کسی مرتکب گناه شود خدا ابایی ندارد و با کسی عقد اخوت و برادری هم ندارد. [عبرت‌گیری از اقوام] 

حضرت رو به مردم و پا منبری‌ها فرمود: 
ای مردم از اوضاع قبل از بعثت و ربط آن به ماجرای صفین بگویم: 
شما وارد جاهلیت ثانی شدید، معاویه اسلام را از بین می‌برد و جاهلیت را پیاده می‌کند.
اگر علی را یاری نکنید، عن‌قریب گرفتار جاهلیت می‌شوید.
 
♦️والناسُ فی فِتنٕ اِنجَذَمَ فیها حبلَ الدین
ای مردم در آن فتنه‌های جاهلیت ریسمان دین
قطع شده بود [انجذَم]
مردم گرفتار بودند و لی هیچ حبلی و دین برای چنگ‌زدن نبود.

♦️و تَزَعزَعَت سَوارِی الیقین 
در فتنه‌هایی گرفتار بودند که ستون‌های یقین [سواری] به لرزه افتاده و متزلزل بودند (تزعزعت)
نه یقین بخدابود، نه اخلاق، ونه یقین به معاد بود.

♦️واخْتَلَفَ النًَجر و تَشتَتَ الاَمر 
اختلافات جاهلیت در اصل امور بود.
گاهی اصلی را دو گروه قبول دارند در امور جزیی به اختلاف می‌رسند.
اما قبل از بعثت به هیچ اصلی پایبند نبودند.
همه امور متشتت بود. امور اجتماعی، دینی، فرهنگی، زندگی متمدن آنان دختر کشی بود. 
همه درهم‌آمیخته بود.

♦️و ضاقَ المَخرَج و عَمِیَ المَصدر
کسی در آن جامعه متعفن قصد خروج داشت، راه خروج نبود. آن‌قدر جامعه جاهلیت بسته، تنگ [ضاق] و غرق گناه بود که در باتلاق گیرکرده بودند. راه خروجی میسر نبود.

هیچ پناهگاهی نبود، در اختلاف و نزاع نه کتاب بود، نه داور، نه اخلاق، نه فطرت، هیچ اصلی را قبول نداشتند و به کسی نمی‌شد پناه برد. راه بازگشت [مصدر] کور بود.

♦️فالهُدیٰ خامِل و العَمیٰ شامل 
انسان‌هایی بودند که هدایت در مورد آنها معنا نداشت، هدایت فراموش شده بود [خامل]
کوری، انحراف و خطا شامل حال همه بود‌.

هشدار!! از اینکه معاویه شما را به همان زمان برمی‌گرداند. تبعیت از علی نکنید گرفتار معاویه خواهید شد.

♦️عُصیَ الرحمن و نُصرَ الشیطان 
مردم آن عصر خدای رحمان را عصیان، و شیطان را نصرت می‌دادند.
از تمام صفات خدا انگشت بر صفت رحمن گذاشت خدای بخشنده‌ای که به شما لطف داشت و شما اصل اولیه را «وجوب شکر منعم» را هم رعایت نکردید.
دست‌به‌دست هم داده، اهداف شیطان عملی می‌شد. همه اسباب و عوامل شیطان شدند.

♦️و خُذِلَ الایمانُ 
اگر در جایی از دودمان پیامبر کسی توحیدی بود همیشه با آنان دشمنی کرده و سرکوب می‌شدند.
جایی ایمان پیدا می‌شد تاب و تحمل نداشتند.
آنچه شیطان می‌خواست همان عملی می‌شد.

♦️فَانهارَت دَعائِمَه و تَنَکَرَت مَعالِمَه 
آن‌قدر در مسیر باطل رفتند تا ستون ایمان فروریخت [فانهارت] چیزی بنام پایه دین [دعائم] نبود.
طوری بی‌دین شدند که علایم دین ناشناخته و گم شد. [تنکرت]
خود دین که در میان نبود حتی چیزی بنام علائم و نشان از دین هم نبود که متذکر و یادآور دین باشد.

♦️و دَرَسَت سُبلُهُ و عَفَت شُرُکُهُ 
مسیرهای ایمان کهنه [درَسَت] و پوسیده شده بود. تمام این مسیر خاک گرفته و غبارآلود بود.
آن‌قدر مسیر باطل بود که بزرگراه [شُرُک] ایمان محو شده بود [عَفَت]

♦️اَطاعوا الشیطانَ فسلَکوا مَسالِکَه و وَرَدوا مَناهله
مردم در جاهلیت تابع شیطان بودند. 
و در آبشخور  [مناهل] شیطان وارد شده خود را سیراب کردند.

از هر راهی، هر افکاری شیطان آنها را تأمین می‌کرد. هرچه شیطان فراهم می‌کرد در ذهن آنها می‌ریخت. 

♦️بهِم سارَت اَعلامُه و قامَ لِوامُه
پرچم [لوام] شیطان به سبب آنها برافراشته می‌شد.
به واسطه آنها [بهِم] علامت و نشانه‌های شیطان سر به فلک کشیده می‌شد.

همیشه در تاریخ پرچم شیطان به دست اطرافیان افراشته می‌شود.
با لقمه حرام، فکر حرام، با بطن حرام و شبهه پر می‌کند تا یار جمع کن شیطان باشند.

اللهم اغفر ذنوبنا بالقران