متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر بخش1
متن:
من خطبه له (علیه السلام) فی قدره اللّه و فی فضل القرآن و فی الوصیه بالتقوى:
الله تعالى:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَهٍ وَ الْخَالِقِ مِنْ غَیْرِ مَنْصَبَهٍ؛ خَلَقَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ وَ اسْتَعْبَدَ الْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ؛ وَ هُوَ الَّذِی أَسْکَنَ الدُّنْیَا خَلْقَهُ وَ بَعَثَ إِلَى الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ رُسُلَهُ، لِیَکْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا وَ لِیُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا وَ لِیَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا وَ لِیُبَصِّرُوهُمْ عُیُوبَهَا، وَ لِیَهْجُمُوا عَلَیْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا وَ أَسْقَامِهَا وَ حَلَالِهَا وَ حَرَامِهَا، وَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِیعِینَ مِنْهُمْ وَ الْعُصَاهِ مِنْ جَنَّهٍ وَ نَارٍ وَ کَرَامَهٍ وَ هَوَانٍ. أَحْمَدُهُ إِلَى نَفْسِهِ کَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَى خَلْقِهِ، وَ جَعَلَ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً وَ لِکُلِّ قَدْرٍ أَجَلًا وَ لِکُلِّ أَجَلٍ کِتَاباً.
مِنها: فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ، حُجَّهُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ، أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُمْ وَ ارْتَهَنَ عَلَیْهِمْ أَنْفُسَهُمْ؛ أَتَمَّ نُورَهُ وَ أَکْمَلَ بِهِ دِینَهُ وَ قَبَضَ نَبِیَّهُ (صلی الله علیه وآله) وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ أَحْکَامِ الْهُدَى بِهِ؛ فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحَانَهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ یُخْفِ عَنْکُمْ شَیْئاً مِنْ دِینِهِ وَ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئاً رَضِیَهُ أَوْ کَرِهَهُ إِلَّا وَ جَعَلَ لَهُ عَلَماً بَادِیاً وَ آیَهً مُحْکَمَهً تَزْجُرُ عَنْهُ أَوْ تَدْعُو إِلَیْهِ؛ فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَ سَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ
ترجمه:
ستایش مخصوص خداوندى است که بدون اینکه دیده شود شناخته شده، و بى هیچ زحمت و مشقّتى (جهان را) آفریده است. با قدرت خویش مخلوقات را آفرید و با عزّتش گردنکشان را تسلیم خود ساخت و با جود و سخایش بر همه بزرگان برترى جُست.
او کسى است که خلق خود را در دنیا سکونت داد و رسولانش را به سوى جنّ و انس مبعوث ساخت، تا پرده از چهره دنیا براى آنها برگیرند و آنان را از زیانهایش بر حذر دارند، براى آنها (از بى وفایى دنیا) مَثَلها زنند و عیوب دنیاپرستى را به ایشان نشان دهند همچنین با بیانات قوى و کوبنده، آنچه را که مایه عبرت است از تندرستى ها و بیماریها، که یکى بعد از دیگرى ظاهر مى شود، براى آنها بیان کنند. و نیز حلالها و حرامهاى این دنیا و آنچه را خداوند (در سراى دیگر) براى مطیعان و عاصیان از بهشت و دوزخ و احترام و تحقیر فراهم ساخته به آنان گوشزد کنند.
او را آن گونه ستایش مى کنم که از بندگانش خواسته است. او براى هر چیز اندازه اى قرار داده و براى هر اندازه اى سرآمدى و براى هر سرآمدى حساب دقیقى تعیین کرده است.
قرآن امرکننده و بازدارنده است، خاموش است و گویا، و حجت خداست بر خلق. خداوند پیمان عمل به آن را از بندگانش گرفته و آنان را در گرو دستورات قرآن قرار داده است. نور خدا را (در میان بندگان به وسیله آن) کامل ساخت و دین و آیینش را با آن به حدّ کمال رساند. پیامبرش(صلى الله علیه وآله) را در حالى از این جهان برد که احکام هدایتگر قرآن را به خلق، رسانده بود.
حال که چنین است خدا را آن گونه بزرگ بشمارید و توصیف کنید که خود (در قرآن) بیان کرده، خداوند چیزى از دینش را بر شما پنهان ننموده و هیچ مطلبى را که سبب رضا یا ناخشنودیش باشد وانگذاشته است جز اینکه (در قرآن) نشانه اى آشکار و آیه اى محکم و روشن براى آن قرار داده که از آن باز مى دارد یا به سوى آن دعوت مى کند. (بازداشتن از معاصى و دعوت به سوى اطاعت) رضا و خشم او در گذشته و حال یکسان است. (و این احکام مخصوص به گروه خاصّى نیست)
تفسیر:
بیان توحیدی
ابن ابیالحدید در ذیل این خطبه میگوید: «این خطبه از بلیغترین کلامهای حضرت امیرالمؤمنین است. اگر میخواهید ارزش و وزانت کلام حضرت را دریابید، باید سخنان ایشان را با کلمات دیگر ادیبان مقایسه کنید.» او برای این منظور، نمونههای متعددی از سخنان بزرگان فصیح عرب میآورد و با مقایسهٔ آنها با کلام حضرت نشان میدهد که سخنان امیرالمؤمنین چه عظمت و شکوهی دارد؛ هم از جهت ظاهریِ کلام، چینش واژهها و ساختار سخن، و هم از نظر محتوا.
اینکه انسان متونی را ببیند و آنها را توصیف کند، کجا؛ و اینکه ظریفترین مباحث توحیدی و معاد را با زبانی فصیح و بلیغ بیان کند، کجا؟ این دو اصلاً با یکدیگر قابلمقایسه نیستند.
ابن ابیالحدید در پایان میگوید: «اگر کسی ادعا کند که معلوم نیست کلمات نهجالبلاغه از سوی علی علیهالسلام باشد و شاید ساختهوپرداختهٔ خود شیعیان باشد که آن را به نام او نوشتهاند تا سخنانشان نفوذ و اعتبار بیشتری پیدا کند، باید در پاسخ گفت: هرگز چنین سخنی نگویید. من که عمر خود را در راه فصاحت و بلاغت گذراندهام، تمام اشعار را خواندهام و با اسلوب و روش همهٔ فصیحان آشنایی دارم، میدانم که نهجالبلاغه کتابی است که جز از علی نمیتواند صادرالبلاغه کتابی است که جز از علی نمیتواند صادر بهاندازهای است که هیچکس نمیتواند شبیه آن را بیاورد؛ و این، بهترین دلیل است که این کلمات جعلی و تحریفشده نیستند و از خود حضرت صادر شدهاند.
الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیرِ رُؤْیهٍ
حمد و ستایش، مخصوص خدایی است که بدون دیدهشدن شناخته شده است.
ما برای خرید وسیلهای معمولاً باید پیش از خرید، آن را ببینیم یا دستکم تصویرش را مشاهده کنیم؛ اما ما به خدایی دل بستهایم و بندهٔ او شدهایم، بیآنکه قابلرؤیت باشد.
خداوند جسم ندارد و ازاینرو دیده نمیشود؛ اما ما او را با فطرت و روح خود درک میکنیم. دیدهنشدن به معنای نبودن نیست.
وَالْخَالِقِ مِنْ غَیرِ مَنْصَبَهٍ
حمد و ستایش، مخصوص خدایی است که عالم را بدون زحمت و رنج آفرید.
برای خداوند، آفرینش موجود بزرگ و کوچک تفاوتی ندارد؛ چه مورچهای را بیافریند و چه کوه دماوند را. ارادهٔ او برای آفرینش هر چیزی کافی است و آن چیز بدون هیچ زحمت و رنجی کامل میشود؛ همانگونه که میفرماید: «کُنْ فَیَکُونُ».
خَلَقَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ
مخلوقات را باقدرت بینهایت خود آفرید.
قدرت خداوند، مانند عزت او، بیبدیل و بیهمتاست.
وَاسْتَعْبَدَ الْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ
اربابان و مستبدان را بهواسطهٔ عزت خود به بندگی و عبودیت کشاند.
خدایی که عزیز است، هیچ بندگی و عبودیت کشاند.
خدایی که عزیز است، هیچ خویش، همهٔ مدعیان را به بندگی خود درمیآورد.
امیرالمؤمنین در خطبهٔ ۱۸۲ میفرماید:
«لَمْ یُولَدْ سُبْحَانَهُ فَیَکُونَ فِی الْعِزِّ مُشَارِکًا»
او نه زاییده شده و نه زاده است تا کسی در عزت با او شریک باشد؛ بنابراین، هیچ شریکی در عزت ندارد.
در عالم، لباس عزت شایستهٔ هیچکس نیست، جز خدای متعال؛ و هرکس بخواهد این لباس را بر تن کند، خداوند آن را از تنش بیرون میآورد.
نه فرعون، نه کوچکتر از او و نه بزرگتر از او، نمیتواند در برابر خداوند بایستد.
وَسَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ
خداوند بهواسطهٔ بخشش و جود خویش، بر همهٔ بزرگان، سیادت و برتری یافت.
او به سبب بخشندگی، آقای همهٔ بزرگان و اشراف شد. یکی از راههای رسیدن به سیادت و برتری بر دیگران، جود و بخشش است؛ زیرا هرکس بیشتر ببخشد و برای به راهافتادن کار دیگران خود را بهزحمت بیندازد، به بزرگواری و آقایی میرسد. اما شهرت، بهتنهایی سیادت نمیآورد؛ چهبسا کسانی که به سبب ذلت و خواریشان مشهور شدهاند، مانند صدام.
در کتاب غررالحکم، چندین روایت از امیرالمؤمنین در این زمینه بیان شده است؛ ازجمله:
«بِالْجُودِ تَکُونُ السِّیَادَهُ؛ سَبَبُ السِّیَادَهِ السَّخَاءُ»
سیادت در گرو بخشش است. «مَا أَکْمَلَ السِّیَادَهَ مَنْ لَمْ یَصْمَحْ»؛ کسی که گذشت و بخشندگی نداشته باشد، سیادتش کامل نمیشود.
کمال سیادت در بخشندگی است.
برخی صفات الهی، مخصوص ذات اقدس خداوند است؛ مانند واجبالوجود بودن، علم و مانند آن. اما فرموده است:
«تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّهِ»
یعنی انسان میتواند در برخی صفات، به اندازهٔ توان و ظرفیت خود، مانند خداوند رفتار کند. ازجمله میتواند در حد خود اهل بخشش باشد. در اینجا کمیت بخشش مهم نیست، بلکه برخورداری از صفت بخشندگی اهمیت دارد.
وَهُوَ الَّذِی أَسْکَنَ الدُّنْیَا خَلْقَهُ
خداوند، مخلوقات خود را در دنیا سکونت داد.
حمد و ستایش، مخصوص خدایی است که زمین را برای سکونت انسان و غیرانسان مناسب قرارداد و آن را گهوارهای برای آرامش گرداند.
وَبَعَثَ إِلَی الْجِنِّ وَالْإِنْسِ رُسُلَهُ
و پیامبران خود را برای جن و انس مبعوث کرد.
باید خداوند را شکر کنیم که پیامبران را برای هدایت ما فرستاد؛ پیامبرانی که نیرویی پیوسته برای توجه دادن و تذکردادن به انسانها هستند.
در ذیل آیهٔ ان ۱۳۰ سورهٔ انعام آمده است:
«یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیَاتِی وَیُنْذِرُونَکُمْ وَ…»
اگر «رسول» در اینجا به معنای اصطلاحی، یعنی پیامبر، باشد، معنایش این است که در میان طایفهٔ جن نیز پیامبری از جنس خودشان قرار دادهایم؛ اما بسیاری از علما باتوجهبه قرائن و روایات، «رسول» را به معنای لغوی آن، یعنی «فرستادهشده»، گرفتهاند.
بنابراین، انبیا از جنس انسان بودهاند؛ زیرا انسان اشرف و افضل است. آنان برای هدایت جنها، نمایندگانی از جنس خود جنیان انتخاب میکردند و سخنان خود را به آنان میرساندند. آن نمایندگان نیز در میان جنها میرفتند و با آنان گفتوگو میکردند.
پس مشهور این است که جنها باید از پیامبرانِ انسان تبعیت کنند.
در ادامه، حضرت چند هدف پیامبران را بیان میفرماید:
لِیَکْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا
۱. پیامبران آمدند تا پرده از چهرهٔ دنیا بردارند.
دنیا خود را برای انسانها بسیار آراسته میکند تا آنان را مجذوب سازد. جاذبههای دنیا بسیار زیاد است و میتواند همه را گرفتار کند؛ اما پیامبران آمدند تا حقیقت دنیا را نشان دهند و بگویند دنیا محل دلبری و دلبستن نیست، بلکه جای فنا، رنج و نابودی است.
وَلِیُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا
۲. پیامبران آمدند تا انسانها را از گرفتاریها و سختیهای دنیا بیم دهند و هشدار دهند.
دست انسان باید به ریسمان الهی متصل باشد تا در دنیا غرق و سرگردان نشود.
وَلِیَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا
۳. پیامبران آمدند تا برای مردم، نمونهینیم، همان را تمامِ دنیا تصور می در طول عمر خود، هرچه را میبینیم، همان را تمامِ دنیا تصور میکنیم؛ اما پیامبران آمدند تا برای ما مثال بزنند و داستانها و عبرتهای گذشتگان را نقل کنند تا آگاه و هوشیار شویم. این، چه نعمت بزرگی است که باید بهخاطر آن خدا را شکرگزار باشیم.
وَلِیُبَصِّرُوهُمْ عُیُوبَهَا
۴. پیامبران آمدند تاچشم انسانها را باز کنند و به آنان بصیرت ببخشند تا عیوب دنیا را ببینند.
عاشق دنیا، مانند عاشق لیلی، هرگز عیوب معشوق خود را نمیبیند. پیامبران آمدند تا به انسانها بگویند دنیا جای عاشقی و دلباختگی نیست.
حضرت ابراهیم خلیل فرمود:
«إِنِّی لَا أُحِبُّ الْآفِلِینَ»
من هر چیزی را که فانی شدنی است، دوست ندارم. بزرگترین عیب دنیا همین فنا و زوالپذیری آن است.
حضرت امیرالمؤمنین در توصیف برادران خود فرمود: خوشا به حال کسانی که دنیای زودگذر را فروختند و آخرتِ گسترده و همیشگی را خریدند؛ آنان برادران من هستند.
وَلِیَهْجُمُوا عَلَیْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحِّهَا وَأَسْقَامِهَا
۵. هدف از آمدن پیامبران این بود که با کلمات قاطع خود بر جن و انس هجومآورند و با تازیانهٔ کلام، انسان را از طریق عبرتهایی برگرفته از دگرگونیهای دنیا، تندرستیها و بیماریها، تربیت کنند.
گاهی برای تأثیرگذاری بر دیگران، باید حرکتی قاطع و هجومی انجام داد. پیامبران با بیان عبرتهایی از تاریخ، مردم را به تفکر وامیداشتند و از آنان میپرسیدند: آیا میخواهید سرانجامتان مانند عاد و ثمود و دیگر اقوام نابودشده باشد؟
یکی از عبرتهایی که حضرت بیان میکند، این است که تندرستی و بیماری جابهجا میشوند. پیامبران آمدند تا هشدار دهند که اگر امروز خوش و برخوردار هستید، مست نعمت نشوید؛ زیرا فردا روز بیماری نیز فرا خواهد رسید و اگر بیمار یا فقیر هستید، ناامید نباشید؛ زیرا فردا روز خوشی نیز خواهد آمد.
انسان، اگر حقیقت دنیا را بشناسد، دگرگونی و تغییرپذیری آن را نیز خواهد شناخت.
وَحَلَالِهَا وَحَرَامِهَا
۶. پیامبران آمدند تا حلالها و حرامهای دنیا را به جن و انس نشان دهند.
فطرت و روح انسان خداجوست؛ اما انسان نمیداند خدا را با چه لفظی بخواند و چگونه با او دعا کند. اگر صحیفهٔ سجادیه نبود، ما شیوهٔ سخنگفتن باخدا را نمیدانستیم؛ و اگر نهجالبلاغه نبود، از توحید، شیوهٔ حکومتداری، اخلاق و دیگر معارف آگاهی نداشتیم. همهٔ اینها از برکت نبوت و امامت است.
همهٔ حلالها و حرامها از طریق پیامبران و اولیای الهی به ما رسیده است و این، جای شکر دارد. حلال و حرام، امور اعتباریِ بیپایه نیستند؛ بلکه حقایقیاند که خداوند بر اساس آنها حکم صادر کرده است. احکام تابع به آنها عملد هستند و اگر خداوند آنها را برای ما بیان نمیکرد، به آنها عمل نمیکردیم و در نتیجه، زیان میدیدیم.
وَمَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِیعِینَ مِنْهُمْ وَالْعُصَاهِ مِنْ جَنَّهٍ وَنَارٍ
۷. پیامبران آمدند تا آنچه را خداوند برای فرمانبردارانِ جن و انس و گناهکارانِ آنان، از بهشت و جهنم، آماده کرده است، به ما معرفی کنند.
اگر پیامبران نبودند، نمیدانستیم کدام عمل ما را بهشتی و کدام عمل، ما را جهنمی میکند.
پیامبران آمدند تا این هفت فلسفه و هدف را به ما یادآوری کنند و این کار را نیز انجام دادند. اکنون:
«فَإِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُورًا»
أَحْمَدُهُ إِلَی نَفْسِهِ کَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَی خَلْقِهِ
خداوند را همانگونه ستایش میکنم که خود از مخلوقاتش طلب حمد و ستایش کرده است.
خداوند متعال نعمت را عطا کرده و سپس فرموده است که از بندگان خود انتظار حمد و سپاس دارد.
تشکر دیگران از انسان، گاهی موجب غرور، خودپسندی و منتگذاشتن میشود؛ اما شکر بنده برای خداوند سودی ندارد. خداوند میفروَجَعَلَ باشید تا نعمت خود را بر شما بیفزایم.
وَجَعَلَ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْرًا
خداوند برای هر چیزی اندازه و مقدار مشخصی قرارداد.
وَلِکُلِّ قَدْرٍ أَجَلًا
و برای هر مقدار مشخصی، پایانی قرارداد.
در بحث قضاوقدر، هنگامی که خداوند دربارهٔ انجام کاری تصمیم میگیرد، مانند مرگ و آفرینش، آن را قضا میگویند؛ اما چگونگی و جزئیات این امر، مقدرات نامیده میشود.
خداوند هر چیز خاص را با اندازه و مقدار خاصی آفریده است و همین اندازه، آن را محدود میکند. هر چیز نیز مدت، اجل و سرآمدی دارد.
وَلِکُلِّ أَجَلٍ کِتَابًا
تمام این پایانها و سرآمدها در لوح محفوظ خداوند مکتوب است و هیچکس نمیتواند از کتابی که خداوند نوشته است، تخطی کند.
خداوند قدرتی بیانتها دارد و مجموعهٔ قضاها، قدرها و اجلها در علم او ثابت است. هیچچیزی خارج از علم خداوند نیست؛ بنابراین، در عالم نه تصادف حاکم است و نه شانس، بلکه مقدرات الهی بر عالم حکومت میکنند.
امام سجاد علیهالسلام در دعای سیزدهم صحیفهٔ سجادیه میفرماید: ای خدایی که به کسی نیاز نداری، اما همه به تو نیازمندند؛ همه به سبب تو بینیاز میشوند. تو خدایی هستی که هرچه مردم از تو درخواست کنند، به آنان میبخشی و چیزی از خزانههای تو کم نمیشود.
داستان درخواست مردم از خداوند، مانند فروبردن نخی در اقیانوس است؛ یک نخ چه اندازه از آب اقیانوس کم میکند؟
تو خدایی هستی که وسیلهها نمیتوانند حکمتت را تغییر دهند. دعاکردن، شرکت در روضه و حضور در جلسه، ازجمله این وسیلهها هستند؛ اما حکمت خداوند بر همهٔ آنها غالب است. خداوند مانند انسان تحتتأثیر قرار نمیگیرد تا صرفاً به سبب تأثیر یک وسیله، حاجتی را برآورده کند؛ بلکه اگر وسیلهای را که به درگاه او میبریم، حکیمانه باشد، به آن عنایت میکند وگرنه برآورده نمیشود. دعای عاقلانه نیز بر اساس قواعد الهی مستجاب میشود.
ارتباط قرآن با انبیا
هر پیامبری کتابی داشته است و قرآن، کتاب پیامبر خاتم است و اهداف رسالت پیامبران را دنبال میکند.
ویژگیهای قرآن
فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ
۱. قرآن امرکننده و بازدارنده است.
در قرآن، «أَقِمِ الصَّلَاهَ» وجود دارد و «لَا تَتَّبِعُوا الشَّیْطَانَ» نیز آمده است.
وَصَامِتٌ نَاطِقٌ
۲. قرآن صامت و ناطق است.
صامت و ساکت بودن، ظاهر قرآن است؛ و ناطقبودن و سخنگفتن آن، بهوسیلهٔ اهلبیت صورت میگیرد.
این عبارت دو معنا دارد:
الف) از جهت ظاهر، قرآن ساکت است و سخن نمیگوید.
ب) قرآن ازاینجهت ناطق است که دارای سخن و محتواست و پیام و مطلبی گویا در خود دارد.
قرآن در برخی موارد سکوت میکند، اما سکوتش حکیمانه است؛ و در برخی مواقع سخن میگوید که آن سخن نیز حکیمانه است.
برای نمونه، دربارهٔ روح میفرماید:
«قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی»
یا دربارهٔ زمان قیامت میفرَکَ عَنِ السَّاعَهِکَ عَنِ السَّاعَهِ أَیَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّی»
همچنین دربارهٔ انفاق، هنگامی که از پیامبر میپرسیدند، میفرماید:
«یَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ»
افراد ثروتمند میپرسیدند چگونه انفاق کنیم. اگر قرآن پاسخ میداد که فقط مقدار مشخصی انفاق کنید، افراد ناداری مانند ابوذر ره و اصحاب صفّه دلشکسته میشدند؛ زیرا پولی برای انفاق نداشتند. ازاینرو، قرآن میفرماید هرچه را میخواهید انفاق کنید؛ خداوند آن را میبیند. آنان مصداق میخواستند، اما خداوند پاسخ جزئی و مشخصی نداد. گاهی سکوتکردن، همان پاسخدادن است.
حضرت در خطبهٔ ۱۵۴ دربارهٔ اهلبیت میفرماید: اگر سخن بگویند، سخنشان راست است و سکوتشان نیز به نفع طرف مقابل است.
حُجَّهُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ
۳. قرآن حجت خدا بر مخلوقات است؛ همانگونه که امام حجت است. با قرآن بر ما احتجاج میکنند: چرا قرآن را خواندی، اما به آن عمل نکردی؟
أَخَذَ عَلَیْهِ مِیثَاقَهُمْ
۴. خداوند در زمانی با انسان عهد بست و مفاد این عهد آن بود که انسان قرآن را بگیرد و به آن عمل کند.
وَارْتَهَنَ عَلَیْهِ أَنْفُسَهُمْ
۵. خداوند همگان را در برابر عمل به قرآن به گرو گرفت.
همهٔ شما در رهن قرآن هستید و بهای آزادی شما از این گرو، خود شما هستید. با عمل به قرآن، از این رهن و گرو آزاد میشوید.
وَارْتَهَنَ عَلَیْهِ أَنْفُسَهُمْ
خداوند آنان را در گرو دستورات خود قرار داده است.
همه در گرو عمل به قرآن هستند. در فقه، بحث رهن اهمیت بسیاری دارد؛ اینکه چیزی را نزد چه کسی گرو بگذاریم و در برابر آن، وسیله یا مالی را دریافت کنیم. ما همه در رهن قرآن هستیم تا به آن عمل کنیم و آزاد شویم؛ اما اگر کسی به قرآن عمل نکند، در زندان دنیا گرفتار میشود.
بااینحال، اکنون ماجرا برعکس شده است و برخی میگویند اگر بندهٔ قرآن شویم، گرفتار خواهیم شد.
آزادی و حریت، در عمل به قرآن است.
وَأَتَمَّ نُورَهُ
۶. خداوند به سبب قرآن، نور خود را کامل کرد. قرآن، کاملکنندهٔ نور خداوند است.
وَأَکْمَلَ بِهِ دِینَهُ
۷. خداوند به سبب قرآن، دین خود را کامل کرد.
بدون قرآن، دین ناقص بود؛ همانگونه که بدون ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام، دین ناقص میماند.
وَقَبَضَ نَبِیَّهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَقَدْ فَرَغَ إِلَی الْخَلْقِ مِنْ أَحْکَامِ الْهُدَی بِهِ
خداوند هنگامی پیامبر را قبض روح کرد که پیامبر، احکامی را که باید به مردم میرساند، به طور کامل به آنان ابلاغ کرده بود.
رسول اکرم صلیالله علیه و آله تمام احکام دین و هدایت را به مردم رساند و سپس از دنیا رفت. قرآن هم کامل است و هم حجت؛ بنابراین، عذری باقی نمیگذارد. پیامبر نیز احکام قرآن را به طور کامل بیان کرد. اکنون این ما هستیم که در گرو دین و قرآن قرار داریم: یا عمل میکنیم و آزاد میشویم، یا عمل نمیکنیم و همیشه در بند خواهیم ماند.
فَعَظِّمُوا مِنْهُ مَا عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ
خداوند متعال را همانگونه تعظیم کنید که خود، خویشتن را در قرآن تعظیم کرده است.
انتخاب نام و صفت برای خداوند باید بهگونهای باشد که بر ضعف و نقص دلالت نکند؛ زیرا در ذات او هیچ نقصی راه ندارد.
خداوند به دلیل امور زیر شایستهٔ احترام و تکریم است:
او چیزی از دین خود را پنهان نکرد و هرآنچه را لازم بود، برای شما آشکار ساخت.
وَلَمْ یَتْرُکْ شَیْئًا رَضِیَهُ أَوْ کَرِهَهُ إِلَّا وَجَعَلَ لَهُ عَلَمًا بَادِیًا
خداوند هرآنچه را دوست دارد و هرآنچه را نمیپسندد، آشکارا بیان کرده است.
او برای محبوبها و مبغوضهای خود نشانهای روشن قرار داده است.
وَآیَهً مُحْکَمَهً تَدْعُوا إِلَیْهِ
خداوند از این مجموعه، نشانهای آشکار و آیهای محکم، مانند حدیث قدسی، حدیث نبوی، قرآن و عقل، قرار داده است تا از کارهای ناپسند دوری کنیم و کارهای محبوب خداوند را انجام دهیم.
فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَسَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ
این آیهٔ محکم، شما را از کارهایی که مورد کراهت خداوند است، بازمیدارد و بهسوی کارهایی که محبوب خداست، فرامیخواند.
فَإِنَّهُ لَمْ یُخْفِ عَنْکُمْ شَیْئًا مِنْ دِینِهِ
خداوند هیچچیزی از دین خود را از شما پنهان نکرده است.
خداوند هرآنچه را به صلاح یا زیان ماست، در قرآن بیان فرموده است؛ وگرنه جایی برای محاسبه باقی نمیماند.
وَلَمْ یَتْرُکْ شَیْئًا رَضِیَهُ أَوْ کَرِهَهُ إِلَّا وَجَعَلَ لَهُ عَلَمًا بَادِیًا
خداوند در بیان هرآنچه مورد رضایت یا کراهت او بوده، کوتاهی نکرده و با نشانههای آشکار، آن را به ما گفته است.
او برای محبوبها و مبغوضهای خود نشانهای آشکار قرار داده است.
وَآیَهً مُحْکَمَهً تَدْعُوا إِلَیْهِ
خداوند نشانهای آشکار و آیهای محکم، مانند حدیث قدسی، حدیث نبوی، قرآن و عقل، قرار داده است تا از کارهای ناپسند دوری کنیم و فعل محبوب را انجام دهیم.
فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَسَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ
این آیهٔ محکم، شما را از کارهای مورد کراهت بازمیدارد و بهسوی کارهایی که محبوب خداوند است، دعوت میکند.
اکنون همه میدانند حکم، فرمان، رضایت و کراهت خداوند در چیست؛ بنابراین، عملکردن یا عملنکردن، به خود آنان بستگی دارد.
وَآیَهً مُحْکَمَهً تَدْعُوا إِلَیْهِ
صلاح و زیان ما با یک آیه و نشانهٔ محکم بیان شده است؛ یا این آیه و نشانهٔ محکم، ما را بهسوی آن دعوت کرده است.
احکام خداوند، دیروز و امروز ندارد؛ اما احکام انسان ممکن است دیروز و امروز داشته باشد، زیرا انسان باید تجربه کسب کند و بر اساس تجربههای خود تصمیم بگیرد.
فَرِضَاهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ وَسَخَطُهُ فِیمَا بَقِیَ وَاحِدٌ
پس خشنودی و خشم خداوند درگذشته و حال یکسان است.
خشنودی و غضب خداوند، دیروز و امروز ندارد. سخن خداوند از روز نخست تا ابد یکی است. اگرچه ادیان بهتدریج کامل شدهاند، سخن خداوند تغییر نمیکند؛ چنانکه پیامبر فرمود:
«حَلَالُ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ حَلَالٌ أَبَدًا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهِ، وَحَرَامُهُ حَرَامٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهِ»
در خطبهٔ ۱۷۶، حضرت میفرماید هرچه را خداوند امروز حلال کرده است، تا همیشه حلال خواهد بود.
مردم نمیتوانند برای دین خداوند حکم جدیدی تعیین کنند. هرچه را خداوند دیروز حلال کرده، امروز نیز حلال است؛ و هرچه را حرام کرده، امروز نیز حرام است. مردم نمیتوانند برای خداوند تعیین تکلیف کنند؛ حکم، همان است که خداوند صادر کرده است.
غَفَرَ اللَّهُ لِی وَلَکُمْ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ
متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر بخش2
متن:
وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ یَرْضَى عَنْکُمْ بِشَیْءٍ سَخِطَهُ عَلَى مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ لَنْ یَسْخَطَ عَلَیْکُمْ بِشَیْءٍ رَضِیَهُ مِمَّنْ کَانَ قَبْلَکُمْ؛ وَ إِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی أَثَرٍ بَیِّنٍ وَ تَتَکَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْلٍ قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِکُمْ؛ قَدْ کَفَاکُمْ مَئُونَهَ دُنْیَاکُمْ وَ حَثَّکُمْ عَلَى الشُّکْرِ وَ افْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِکُمُ الذِّکْرَ.
الوصیه بالتقوى:
وَ أَوْصَاکُمْ بِالتَّقْوَى وَ جَعَلَهَا مُنْتَهَى رِضَاهُ وَ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ، فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِعَیْنِهِ وَ نَوَاصِیکُمْ بِیَدِهِ وَ تَقَلُّبُکُمْ فِی قَبْضَتِهِ. إِنْ أَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ وَ إِنْ أَعْلَنْتُمْ کَتَبَهُ؛ قَدْ وَکَّلَ بِذَلِکَ حَفَظَهً کِرَاماً لَا یُسْقِطُونَ حَقّاً وَ لَا یُثْبِتُونَ بَاطِلًا. وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ “مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً” مِنَ الْفِتَنِ وَ نُوراً مِنَ الظُّلَمِ، وَ یُخَلِّدْهُ فِیمَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ وَ یُنْزِلْهُ مَنْزِلَ الْکَرَامَهِ عِنْدَهُ فِی دَارٍ اصْطَنَعَهَا لِنَفْسِهِ، ظِلُّهَا عَرْشُهُ وَ نُورُهَا بَهْجَتُهُ وَ زُوَّارُهَا مَلَائِکَتُهُ وَ رُفَقَاؤُهَا رُسُلُهُ. فَبَادِرُوا الْمَعَادَ وَ سَابِقُوا الْآجَالَ، فَإِنَّ النَّاسَ یُوشِکُ أَنْ یَنْقَطِعَ بِهِمُ الْأَمَلُ وَ یَرْهَقَهُمُ الْأَجَلُ وَ یُسَدَّ عَنْهُمْ بَابُ التَّوْبَهِ؛ فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِی مِثْلِ مَا سَأَلَ إِلَیْهِ الرَّجْعَهَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ أَنْتُمْ بَنُو سَبِیلٍ عَلَى سَفَرٍ مِنْ دَارٍ لَیْسَتْ بِدَارِکُمْ، وَ قَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْهَا بِالارْتِحَالِ وَ أُمِرْتُمْ فِیهَا بِالزَّادِ.
وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ لِهَذَا الْجِلْدِ الرَّقِیقِ صَبْرٌ عَلَى النَّارِ، فَارْحَمُوا نُفُوسَکُمْ؛ فَإِنَّکُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِی مَصَائِبِ الدُّنْیَا، أَفَرَأَیْتُمْ جَزَعَ أَحَدِکُمْ مِنَ الشَّوْکَهِ تُصِیبُهُ وَ الْعَثْرَهِ تُدْمِیهِ وَ الرَّمْضَاءِ تُحْرِقُهُ، فَکَیْفَ إِذَا کَانَ بَیْنَ طَابَقَیْنِ مِنْ نَارٍ، ضَجِیعَ حَجَرٍ وَ قَرِینَ شَیْطَانٍ؟ أَعَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِکاً إِذَا غَضِبَ عَلَى النَّارِ حَطَمَ بَعْضُهَا بَعْضاً لِغَضَبِهِ، وَ إِذَا زَجَرَهَا تَوَثَّبَتْ بَیْنَ أَبْوَابِهَا جَزَعاً مِنْ زَجْرَتِهِ؟
ترجمه:
بدانید خداوند هیچ گاه به سبب کارى که بر پیشینیان خشم گرفته خشنود نمى شود و هرگز بر شما به سبب چیزى که از پیشینیان راضى شده است، خشمگین نمى گردد. (آرى) شما در راه روشنى گام بر مى دارید (که همه انبیا به آن دعوت کرده اند) و همان سخنى را مى گویید که بزرگان پیش از شما گفته اند.
خداوند نیاز دنیاى شما را برطرف ساخته و شما را به شکر نعمتهایش ترغیب کرده (تا نعمتش را بر شما افزون کند) و ذکر و یادش را با زبان بر شما واجب ساخته است (تا دلهایتان همواره بیدار باشد).
حرکات شما در اختیار وى قرار دارد. او کسى است که اگر کار خود را پنهان کنید مى داند و اگر آشکار سازید ثبت مى کند، پاسداران والامقامى براى ثبت اعمال شما گماشته که از هیچ حقّى غفلت نمى ورزند و چیزى را بیهوده ثبت نمى کنند. بدانید آن کس که تقوا پیشه کند خداوند راهى براى رهایى از فتنه ها به رویش مى گشاید و نورى در دل تاریکیها به او اعطا مى کند، او را در آنجا که دوست دارد و به آن علاقه مند است (در بهشت) براى همیشه مخلّد مى سازد و در جایگاه والایى نزد خود در سرایى که آن را براى خاصّان خویش ساخته است جاى مى دهد. همان جایى که سایه اش از عرش خداست و نور و روشنایى اش جمال اوست، زائرانش فرشتگان و یارانش پیامبران خدا هستند.
حال که چنین است به سوى معاد (با اعمال صالح) بر یکدیگر سبقت جویید و بر سرآمد زندگى خود پیشى گیرید، زیرا نزدیک است آرزوهاى مردم قطع گردد و مرگ آنها را در آغوش کشد و درهاى توبه به رویشان بسته شود (بدانید) شما همانند کسانى هستید که قبل از شما بودند; مرگشان فرا رسید و تقاضاى بازگشت به این جهان کردند (اما پذیرفته نشد) و همچون رهروانى در حال کوچ کردن از خانه اى هستید که خانه شما نیست، فرمان کوچ به شما داده شده و دستور تهیّه زاد و توشه (از این سرا) را نیز به شما داده اند.
بدانید این پوست نازکِ تنِ (انسان) طاقت آتش دوزخ را ندارد، بنابراین بر خویشتن رحم کنید، چنان که شما این حقیقت را درباره خویش در مصائب دنیا آزموده اید. آیا ناراحتى یکى از شما را که خارى به بدنش فرو مى رود و یا زمین خوردنى که او را کمى مجروح مى سازد و یا ریگهاى داغ بیابان (در فصل گرما) که او را آزار مى دهد، مشاهده کرده اید؟ حال چگونه خواهید بود هنگامى که در میان دو طبقه از آتش برکنار سنگ هاى گداخته در مجاورت شیطان قرار گیرید؟ آیا مى دانید آن گاه که مالک دوزخ بر آتش خشم مى گیرد، آتشها روى هم مى غلتند و یکدیگر را مى کوبند (و شعله هاى عظیم از درون آنها بر مى خیزد) و آن گاه که بر آتش فریاد زند از وحشت فریادش قطعات عظیم آتش در میان درهاى جهنم به هر سو پرتاب مى شوند!
تفسیر:
توصیه به تقوا
امیرالمؤمنین صلوات الله و سلام علیه در بخش قبل فرمود:
آنچه را که خدادوست ندارد و کراهت میدارد، فرقی بین دیروز و امروز نیست. حلال و حرام کموزیاد نمیشود و در علم الهی ثابت است.
♦️ وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ یرْضَیٰ عَنْکمْ بِشَیءٍ سَخِطَهُ عَلَیٰ مَنْ کانَ قَبْلَکمْ
یقین داشته باشید خداوند با کاری از شما خشنود نمیشود که به نفرات قبلی شما با همان کار سخط گرفته است.
اگر اقوام گذشته لوط و ثمود را عذاب کرد، ممکن نیست با همان عمل شما را گرامی بدارد. هر چه دیروز ناپسند بود، امروز هم ناپسند است.
♦️ وَلَنْ یسْخَطَ عَلَیکمْ بِشَیءٍ رَضِیهُ مِمَّنْ کانَ قَبْلَکمْ
هرگز اینطور نیست که امروز چیزی را بر شما ناپسند بدارد، درحالیکه درگذشته مورد رضایت الهی بوده است. احکام الهی همیشه ثابت است.
دین هر چه جلوتر آمد تکمیل شد تا رسید به اسلام که کاملترین دین شد. اما اخلاقیات، توحید، معاد در همه ادیان ثابت است.
کسی را با کفر به بهشت نمیبرد و امروز هم با کفر نمیبرد.
در خطبه ۱۹۲ فرمود: خدا با کاری که فرشتهای را از بهشت خارج کرد، انسانی را با آن به بهشت نمیبرد. تکبر شیطان سبب خروج از بهشت شد؛ چگونه انسان با تکبر به بهشت وارد شود؟!
قاعدهٔ کلی:
رضایت خدا در آینده که میآید واحد است.
رضایت او درگذشته به فعلی، همان است که در آینده میآید.
و سخط خدا از گذشته تا آینده واحد است و تغییر نمیکند.
رضایت و خشم خدا، در تمام ادوار ثابت بوده است.
اگر برای اقوام گذشته انذار داده بود، این انذار برای آینده هم هست. همیشگی است.
اگر در اقوام گذشته فعلی حسنه را دوست داشت، در آینده همان را دوست میدارد. تغییر نمیکند.
در این دو جمله شبهه ایجاد میشود:
پس چرا ادیان آمدند؟
چرا حکم ادیان مختلف بود؟
درحالیکه حکمی مثل شراب ابتدای اسلام و یا ازدواج دو خواهر با یک شخص در زمان موسی بن عمران حلال بود، در زمان دیگر حرام شد؟
پاسخ ۱: میفرماید «مَنْ کانَ قَبْلَکمْ»؛ صحبت از قبل اسلام نیست.
صحبت از زمان پیامبر است؛ هر چه واجب یا حرام شد از ابتدا تا انتها، واجب و حرام بودن آن استمرار تا ابد هست.
پاسخ ۲: اگر مقصود حضرت اقوام گذشته بود نهفقط ابتدای اسلام، این چگونه است؟
فروع در ادیان متفاوت بوده است؛ ازدواج دو خواهر زمانی حلال و زمانی حرام شد.
فروع ربطی به اصول ندارد.
اصول تمام ادیان واحد بوده و رضایت و سخط در اصول همان است. (توحید، اصل پرستش، نفی شرک، معادباوری) این اصول در تمام ادیان ثابت بوده است؛ توحید محبوب خدا بوده و شرک را کراهت داشته و تغییر هم نکرده است.
کلیت ثابت است. ادیانی که آمدند، هر دین فروع دین قبل را تکمیل کرد، تا رسید به دین پیغمبر خاتم و کاملترین شد.
♦️ وَإِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی أَثَرٍ بَینٍ
بندگان خدا، شما مسیر گذشتگان را میروید؛ در یک راه آشکار [اثر] حرکت میکنید.
گروهی رفتند و شما آمدید؛ در حال تغییر هستید.
♦️ وَتَتَکلَّمُونَ بِرَحْعِ قَوْلٍ قَدْ قَالَهُ الرِّجَالُ مِنْ قَبْلِکمْ
شما سخنی میگویید که تکرار سخن [رجع قول] رجال (انبیا و مؤمنین) گذشته است؛ شما گفتگو و تکرار میکنید.
تکرار گذشتگان، یعنی عمل و رفتار انسانهای صالح که قبل از شما بودند را به کار میبرید.
«این جمله خبر هست؛ ولی به داعیهٔ انشا هست. شما اینطور عمل میکنید، یک خبر است؛ ولی همه حرف انبیا را تکرار نمیکنند که باید اینطور باشید و اینطور عمل کنید.»
افراد صالح مطیع پیامبر و کتاب بودند.
مسیر دینداری آنان را طی کنید.
بهمانند کلام سلف صالح خود سخن بگویید.
♦️ قَدْ کفَاکمْ مَوُونَهَ دُنْیاکمْ
خداوند مؤونهٔ دنیای شما را تضمین کرده است.
مؤونه منظور خوردوخوراک نیست، بلکه ابزار و وسائل زندگی است. نیاز به تنفس، هوا و اکسیژن قرار داده؛ نیاز حیاتی، آب قرار داده؛ جلوگیری از تأثیر ضررها، در مقابل اشعهٔ خورشید لایهٔ ازن قرار داده؛
آنچه برای زندگی دنیا نیاز بود، احتیاجات اولیه همه را تأمین کرده است.
اگر مؤونه رزق مقدر باشد، برای همه رزقی قرار داده شده و روزی را میرساند.
به شرطی که ظالمی بر سر راه نباشد و سهم مقدر دیگری را دستبرد نزند که باید او پاسخگو باشد.
♦️ وَحَثَّکمْ عَلَی الشُّکرِ وَافْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِکمُ الذِّکرَ
خدا مؤونه داد و تشویق کرد [حَثَّ] به شکرگزاری. اصل نعمت را داد و راه ازدیاد شکر را هم بیان کرد. «وَلَئِنْ شَکرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکمْ – ابراهیم – ۷»
♦️ وَافْتَرَضَ مِنْ أَلْسِنَتِکمُ الذِّکرَ
بر شما ذکر شکر را واجب کرد. علاوه بر دادن مؤونه و درخواست شکر به آن اکتفا نکرد؛ علاوهبرآن واجب هم کرد. در عین واجب عملی، لسان هم پیوسته ذاکر به شکر باشد.
قرائت قرآن یک حرف است، تدبر در قرآن حرف دیگری؛ بعد از فهم تدبر امر شده قرآن را بلند بخوانید تا به گوش دیگران هم برسد.
♦️ وَأَوْصَاکمْ بِالتَّقْوَیٰ
خدا همه را توصیه کرد به تقوا.
«وَلَقَدْ وَصَّینَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکتَابَ مِنْ قَبْلِکمْ وَإِیاکمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ – نساء – ۱۳۱»
توصیه کردیم اهل کتاب را که قبل از شما بودند و همینطور شما را که تقوای خدا را پیشه خود کنید.
♦️ وَجَعَلَهَا مُنْتَهَیٰ رِضَاهُ
تقوا را مُنتهای رضایت خود قرار داده است.
هرچه متقیتر، کسب رضایت بیشتر است. بیشترین رضایت الهی در گرو تقواست.
♦️ حَاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ
بالاترین آن، حاجت خدا از خلق است.
تقوا حاجت خداست از شما.
خدا هیچ احتیاجی ندارد؛ اما به انسان رو انداخته، خواهش کرده؛
تقوا آنقدر مسئلهای مهمی هست که خداوند از شما درخواست کرده که تقوا داشته باشید.
تنها احتیاج و نیازی که خدا به مردم رو انداخته برای تقواست. آنقدر کریم است، به بنده رو میزند که باتقوا کار بنده راحتتر باشد.
♦️ فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِأَعْینِهِ
تقوای خدایی داشته باشید که زیر نگاه و دید او هستید. «وَلِتُصْنَعَ عَلَیٰ عَینِی – قصص – ۱۰»
زیر نظر و نگاه من بزرگ و ساخته میشوی.
«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یرَیٰ» عالم محضر خداست؛ در محضر او گناه نکنید.
♦️ وَنَوَاصِیکمْ بِیدِهِ وَتَقَلُّبُکمْ فِی قَبْضَتِهِ
موی سرِ پیشانی [نواصی]؛ تمام اختیار شما به دست خداست.
(موی سرِ پیشانی حیوان وقتی کشیده میشود زود رام و تسلیم میشود و از خود اختیاری ندارد.)
تقوای خدایی که تمام حالات و حرکات اعضای شما در قبضهٔ قدرت اوست.
♦️ إِنْ أَسَرْرْتُمْ عَلِمَهُ
هر چه را پنهان کنید، همه چیز به ظواهر نیست؛ اسرار را خدا میداند.
♦️ وَإِنْ أَعْلَنْتُمْ کتَبَهُ
(از کلمات رحمتی و اوج رحمت خدا را بیان میکند.) باوجوداینکه همه چیز را میداند؛ اما ثبت نمیکند؛ فقط آنچه که آشکار و به عمل میرسد [أعلنتم] ملائک مینویسند.
صرف فکر باشد، با اینکه میداند؛ ولی ثبت نمیکند.
علم خدا به همه چیز هست؛ اما ملائک به همه چیز علم ندارند. خدا یک حجابهایی قرار داده. ملک ثبت اعمال روزانه عوض میشود و هرگز برنمیگردد تا روز شهادت حاضر شود. ثابت نبودن آنها برای حفظ آبروی اشرف مخلوقات، انسان است.
«وَالشَّاهِدَ لِمَا خَفِی عَنْهُمْ – دعای کمیل»
تو شاهد بر اموری هستی که حتی از ملائک هم مخفی هستند.
رسول مکرم صلیالله علیه و آله فرمود:
«مَنْ عُفِی بِأُمَّتِی … مَا لَمْ یتَکلَّمُوا وَمَا لَمْ یفْعَلُوا» گناهانی که به ذهن خطور میکند؛ ولی به عمل نمیرسد، عفو شده به شرطی که با اجرا درنیاید.
فکر گناه اثر منفی دارد؛ اگر پیوسته فکر گناه باشد در عملکرد اثر خود را میگذارد و بهراحتی صورت میگیرد. ابتدا قبح گناه در ذهن میشکند، با تکرار، در عمل هم راحت شکسته میشود.
♦️ قَدْ وَکلَ بِکمْ حَفَظَهً کرَامًا
خداوند برای حفظ اعمال، ملائک بزرگی را موکل کرده است.
♦️ لَا یسْقِطُونَ حَقًّا وَلَا یثْبِتُونَ بَاطِلًا
هیچ حقی از قلم آنها ساقط نمیشود و هیچ باطل و اشتباهی را ثبت نمیکنند.
نه خوبی جا میماند و نه گناه اضافه؛ بهپای کسی مینویسند.
♦️ وَاعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یتَّقِ اللَّهَ یجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا مِنَ الْفِتَنِ
بدانید که اهل تقوا از فتنهها خارج میشود.
(این جمله تفسیر امیرالمؤمنین از آیه قرآن است – طلاق – ۴)
رعایت تقوا چندین اثر و نتیجه دارد:
راه خروج را شرح میدهد.
♦️ یجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا مِنَ الْفِتَنِ
۱- تقوا راه برونرفت از فتنه، راه خروج از گرفتاری را نشان میدهد. فضای غبارآلود باعث نمیشود که حق را تشخیص ندهد.
♦️ وَنُورًا مِنَ الظُّلمِ
۲- در تاریکی و بیراهه، وجود متقی نور میشود؛ بمانند فانوس درونی، مسیر را روشن میکند.
♦️ وَیخَلِّدُهُ فِیمَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ
۳- تقوا میتواند خالد کند اهل تقوا را در اموری که اشتها دارد [فِیمَا اشْتَهَتْ]؛
جاودانه میکند در خانهای که شدیداً به آن میل دارد.
مؤمن اینطور نیست که هر چه پیش آید خوش آید. به گناه و بیعفتی علاقه ندارد، به ایمان علاقه دارد. خدا طوری برنامه عالم را میچیند که موارد اشتهایی سر راه متقی قرار بگیرد.
در حال خوش، محبت و مودت در ولایت، اشتهای مؤمن این است که حال خوش را از دست ندهد. «فَلَا تَسْلُبْ مِنِّی مَا أَنَا فِیهِ»
مودت ولایت از او گرفته نشود.
مؤمن خالد میشود در آنچه که میل دارد و خدا همکاری میکند که سروکار مؤمن با آنها باشد.
♦️ وَینْزِلُهُ مَنْزِلَهَ الْکرَامَهِ عِنْدَهُ
۴- تقوا شخص متقی را در منزل کرامت، نزد خود جای میدهد. همسایه و همجوار خدا میشود [یا جارِی اللَّصِیق]. وقتی در دنیا همجوار باخدا و قلب باخدا باشد، قیامت هم باخدا همسایه خواهد بود.
اوصاف این منزل کرامت:
♦️ فِی دَارٍ اصْطَنَعَهَا لِنَفْسِهِ
– کریم، منزل کرامتی را که برای خودساخته [اصْطَنَعَهَا] عطا میکند.
از باب اینکه بیتالله، شهر الله آمده و خدا نیاز به مکان و ماه و خانه ندارد، از باب شرافت و تعظیم به خدا اسناد داده میشود.
♦️ ظِلُّهَا عَرْشُهُ
– سایبان این خانه عرش الهی است.
♦️ وَنُورُهَا بَهْجَتُهُ
– روشنایی این خانه، خشنودی، رضایت و لبخند خداست. نورانیت بهشت به رضایت خداست.
♦️ وَزُوَّارُهَا مَلَائِکتُهُ
– این خانه نهتنها نزدیک خدا، بلکه حرم است و برای آن زائر میآید و ملائک زائرانی هستند که بهدور خانه طواف میکنند.
♦️ وَرُفَقَاؤُهَا رُسُلُهُ
– رفیقان خانه انبیا هستند.
این خانه، خانهای است که خدا برای خاستگاه خودساخته؛ آنقدر که منسوب شده به او؛ خانه، خانهٔ من است.
این جایگاه عظیم برای صاحب تقواست.
توصیههای اخلاقی:
♦️ فَبَادِرُوا الْمَعَادَ
ابتدا شما مبادرت به معاد داشته باشید؛ معادباوری بهتنهایی کافی نیست.
علاوه بر پذیرش معاد، باید اعمال شما در راستای معادباوری باشد.
۱- معاد را باور داشته باشید.
۲- سبقت بگیرید در انجام اعمال صالح، متناسب با معاد.
طوری زندگی کنید که حقیقت مرگ روشن باشد. در مرگ یک انقطاع حاصل میشود. پس قبل از اینکه مرگ برسد، آن انقطاع را به دست آورید. دلبسته و وابسته بودن به دنیا تمام شود.
♦️ وَسَابِقُوا إِلَی الْآجَالِ
قبل از اینکه مرگ شما را بگیرد، شما بر مرگ پیشی بگیرید. (منظور خودکشی نیست)
قبل از حاصلشدن، خود منقطع بشوید. آماده مرگ باشید.
♦️ فَإِنَّ النَّاسَ یوشِک أَنْ ینْقَطِعَ بِهِمُ الْأَمَلُ
علت پیشیگرفتن بر مرگ این است:
انسان دائم سلسله آرزوهایش را قصد میکند.
بعد از رسیدن به آرزوها به سراغ دین و عمل میرود، اما زود رشته آرزوها قطع میشود. [یوشِک] دست از دنیا کوتاه شد؛ آرزو معنایی ندارد. قبل از تمامشدن دنیا و آرزوها اقدام و عمل کنید.
♦️ وَیرْهِقُهُمُ الْأَجَلُ
مرگ بهزودی شما را کاملاً در بر میگیرد [یرْهِقُهُمُ] و هضم میکند.
♦️ وَیسُدَّ عَنْهُمْ بَابَ التَّوْبَهِ
وقتی اجل هم سررسید، درهای توبه بسته میشود.
قبل از تمامشدن دنیا و واضح شدن سکرات مرگ، در توبه باز است؛ به حال خود فکری کنید، نگذارید مرگ بر شما سبقت بگیرد.
♦️ فَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِی مِثْلِ مَا سَأَلَ إِلَیهِ الرَّجْعَهَ مَنْ کانَ قَبْلَکمْ
ذات انسان اینطور است که معطل میکند، فرصتسوزی میکند؛ وقت که تمام شد دوباره طلب فرصت میکند.
شما مانند این قصهای نباشید که: عدهای مردند؛ بعد از خدا طلب رجعت کردند.
«حَتَّیٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکتُ قَالَ کلَّا – مؤمنون – ۹۹ و ۱۰۰»
عدهای که مردند میگویند خدایا ما را برگردان تا آنچه از عمل صالح ترک کردیم را انجام بدهیم؛ در جواب میگوید: کلاً؛ هرگز.
این جمله را انسان میگوید؛ ولی کسی به آن ترتیب اثر نمیدهد. «إِنَّهَا کلِمَهٌ هُوَ قَائِلُهَا»
الان که هستید، فرصت را مغتنم شمارید.
♦️ وَأَنْتُمْ بَنُو سَبِیلٍ عَلَیٰ سَفَرٍ مِنْ دَارٍ لَیسَتْ بِدَارِکمْ
شما در دنیا مسافرید؛ خانه از خود شما نیست. فرزندان راه هستید که طی طریق کنید. یک سفری را از یکخانه شروع کردید تا به مقصد برسید و خانه اجارهای را باید پس بدهید. خانه، خانهٔ شما نیست.
«حُبُّ الْوَطَنِ مِنَ الْإِیمَانِ» درست است که باید علقه به شهر و دیار و مرز جغرافیایی باشد؛ اما معنای سطح پایین است.
به قول شیخ بهایی «رحمه الله» وطن مصر و شام و عراق نیست؛ وطن اصلی معاد است.
♦️ وَقَدْ أُوذِنْتُمْ مِنْهَا بِالِارْتِحَالِ
آگاه باشید فردا روز که باید کوچ کنید، من به شما اعلام کردم [أُوذِنْتُمْ] و شما از این کوچ [ارتحال] باخبر شدید.
♦️ وَأُمِرْتُمْ فِیهَا بِالزَّادِ
نهتنها اعلام، بلکه امر هم شدید که برای مقصد خود، زاد و توشه جمع کنید.
در بهشت اگر نعمت فراوان است، مؤمنین از قبل فرستادند؛ لذا هر کس بر سفرهٔ گسترده خود میهمان است و استفاده میکند. قرار نیست برای کسی از جایی طعام بیاورند.
مقایسه دنیا و آخرت:
♦️ وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَیسَ بِهَذَا الْجِلْدِ الرَّقِیقِ صَبْرٌ عَلَی النَّارِ
میدانید پوست نازکبدن شما در مقابل یک خراش و یک ضربه طاقت ندارد.
پوستنازک که هیچ صبر و تحملی ندارد و زود آسیب میبیند، چگونه در برابر آتش سهمگین جهنم طاقت میآورد؟!
هر کدام بارها تجربه کردید و آگاهید چقدر ضعیف هستید. این پوست همان پوست است؛ چگونه عذاب را تحمل خواهید کرد؟!
♦️ فَارْحَمُوا نُفُوسَکمْ فَإِنَّکمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوهَا فِی مَصَائِبِ الدُّنْیا
به فکر خود باشید، به خود رحم کنید. [فَارْحَمُوا] بر اساس حب ذات که فطری است، انسان خود را دوست دارد و همه تلاش او برای این است که اوضاع خود را بهتر کند. همه را تجربه کردید [جَرَّبْتُمُوهَا]؛ پس بر اساس حب فطری بر خود رحم کنید که فردا آزار نبینید.
♦️ أَفَرَأَیتُمْ جَزَعَ أَحَدِکمْ مِنَ الشَّوْکهِ تُصِیبُهُ
آیا ندیدید کسی که خار [شَوْکه] به دست او رفته چگونه جزعوفزع میکند؟
(حضرت خود ۲۵ سال خار بر چشم و استخوان در گلو صبر کردند که تصور آن هم سخت و سنگین است.)
♦️ وَالْعَثْرَهِ تُدْمِیهِ وَالرَّمَضَاءِ تُحْرِقُهُ
زمینخوردن [عَثْرَه] کسی را ندیدید که جراحت بردارد و زخمی شود [تُدْمِیه]؛ دادوفریاد دارد و از هوش میرود.
حرکت در زمین پر حرارت و داغ [رَمَضَاء] آتش میگیرد و بیتابی میکند.
این سه مثال حضرت را همه چشیده و تجربه کردهایم.
♦️ فَکیفَ إِذَا کانَ بَینَ طَابَقَینِ مِنْ نَارٍ ضَجِعَ حَجَرٍ وَقَرِینَ شَیطَانٍ
چگونه میتواند این پوست نحیف و نازک در دو طبق آتش [طَابَقَینِ] از بالا و پایین توان تحمل داشته باشد؟!
اگر بر آن تحمل نیست پس بر خودتان رحم کنید و به داد خود برسید. درحالیکه کناردست شما [ضَجِیع] سنگی که از شدت گرما مذاب شده وجود دارد و از همه بدتر، حقارت قرین شدن با شیطان است.
آنهایی که گناه میکنید فکر میکنید جهنم یک مکان عادی و معمولی هست؟
در طرف مقابل، مؤمنین همنشین با انبیا و ملائک زوار هستند. وقتی تقوا رعایت نشود، همنشینی با شیطان، همان که در دنیا برای او «أَعُوذُ بِاللهِ» میگفت، مهیا میشود.
♦️ أَعَلِمْتُمْ أَنَّ مَالِکا إِذَا غَضِبَ عَلَی النَّارِ حَطَّمَ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ لِغَضَبِهِ
وقتی مالک دوزخ بر آتش خشم گرفته و غضب میکند، آتش از هم میشکند، پرتاب میشود، بر رویهم میافتند و گُر میگیرد.
فکر میکنید آتش بیشعور است، ملتفت نیست و نمیفهمد. با فریاد مالک دوزخ، آتشدست و پای خود گم میکند و از روی ترس به گوشههایی پرتاب میشود.
صدای خشن خازن دوزخ مساوی است با گُر گرفتن و سختشدن آتش و جهنم به تلاطم میافتد.
«یوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ – ق – ۳۰»
روزی که به جهنم میگوییم آیا پر شدی؟
و جهنم میگوید آیا باز هم هست؛ و باز طلب میکند.
آتش جهنم فهم دارد؛ یک موجود ذیشعور و فهیم است؛ یک آتش عادی نیست. آتش دنیا را خوشرفتاری یا خشم کنند، عکسالعمل نشان نمیدهد؛ ولی جهنم میفهمد. کمااینکه در قیامت همه چیز میفهمند، کمااینکه در دنیا هم همه چیز میفهمند.
کوه و آسمان و زمین میفهمند؛ اگر آسمان مطیع نبود عرش نمیشد. آسمان جسم جامد است؛ اما فهم متناسب با خود دارد.
ما سمیعیم و بصیریم و هشیم /
با شما نامحرمان ما خامشیم /
بهشت و جهنم هدفمند هستند.
ذرات خاک و سنگ و … فهم دارند.
پیرانی که عمر به بطالت و هوسرانی گذراندید، روزی جوان بودید و به خود وعدهٔ توبه در پیری دادید.
اکنون پیری رسیده، در تمام سلولهای وجود شما نفوذ کرده؛ پیری با چشم و گوش، مغز و جان شما مخلوط شده و توبه هم نکردید.
پیرانی که چنین فرتوت شدند چگونه خواهند بود؟
تحملشان با طوق آتشین بر گردن که گوشت را ذوب میکند و به استخوان میرسد؛ آیا تحمل خواهند کرد؟
♦️ وَإِذَا زَجَرَهَا تَوَاثَّبَتْ بَینَ أَبْوَابِهَا جَزَلًا مِنْ زَجْرَتِهِ
دومین عذاب آن لحظهای است وقتی مالک فریاد میزند [زَجَرَهَا]؛ آتش بهسوی درب جهنم پرتاب میشود، اما چیزی بیرون نمیرود. دوباره آتش بر روی آتش بر میگردد و همه بهخاطر ترس است که از فریاد مأمور آتش دارد.
آیا آمادهٔ چنین صحنههایی هستید؟
گناه کردید و قرار بود توبه کنید و نکردید….
اللهم أعوذ بک من همزات الشیاطین
متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر بخش3
متن:
اَیُّهَا الْیَفَنُ الْکَبِیرُ الَّذِی قَدْ لَهَزَهُ الْقَتِیرُ، کَیْفَ أَنْتَ إِذَا الْتَحَمَتْ أَطْوَاقُ النَّارِ بِعِظَامِ الْأَعْنَاقِ وَ نَشِبَتِ الْجَوَامِعُ حَتَّى أَکَلَتْ لُحُومَ السَّوَاعِدِ. فَاللَّهَ اللَّهَ مَعْشَرَ الْعِبَادِ وَ أَنْتُمْ سَالِمُونَ فِی الصِّحَّهِ قَبْلَ السُّقْمِ وَ فِی الْفُسْحَهِ قَبْلَ الضِّیقِ، فَاسْعَوْا فِی فَکَاکِ رِقَابِکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا. أَسْهِرُوا عُیُونَکُمْ وَ أَضْمِرُوا بُطُونَکُمْ وَ اسْتَعْمِلُوا أَقْدَامَکُمْ وَ أَنْفِقُوا أَمْوَالَکُمْ وَ خُذُوا مِنْ أَجْسَادِکُمْ فَجُودُوا بِهَا عَلَى أَنْفُسِکُمْ وَ لَا تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا، فَقَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ»، وَ قَالَ تَعَالَى «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ»؛ فَلَمْ یَسْتَنْصِرْکُمْ مِنْ ذُلٍّ وَ لَمْ یَسْتَقْرِضْکُمْ مِنْ قُلٍّ، اسْتَنْصَرَکُمْ وَ لَهُ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ، وَ اسْتَقْرَضَکُمْ وَ لَهُ خَزائِنُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ، وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا. فَبَادِرُوا بِأَعْمَالِکُمْ تَکُونُوا مَعَ جِیرَانِ اللَّهِ فِی دَارِهِ، رَافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ وَ أَزَارَهُمْ مَلَائِکَتَهُ، وَ أَکْرَمَ أَسْمَاعَهُمْ أَنْ تَسْمَعَ حَسِیسَ نَارٍ أَبَداً، وَ صَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَى لُغُوباً وَ نَصَباً؛ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ. أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلَى نَفْسِی وَ أَنْفُسِکُمْ، وَ هُوَ حَسْبُنَا وَ نِعْمَ الْوَکِیل.
ترجمه:
اى پیر کهن سال! اى کسى که پیرى در سراسر وجودت نفوذ کرده! چگونه خواهى بود آن زمانى که طوقهاى آتشین به گردنها افکنده مى شود و غلهاى جامعه دست و گردن را به یکدیگر مى بندد و چنان فشار مى دهد که گوشت هاى ساق دستها را مى خورد. خدا را خدا را! اى بندگان خدا! اکنون که سالم و تندرست هستید و پیش از آنکه بیمار شوید و اکنون که در حال وسعت به سر مى برید، پیش از آنکه در تنگناى زندگى قرار گیرید فرصت را غنیمت بشمرید و کوشش کنید گردن خود را از زیر بار مسئولیتها رها سازید پیش از آنکه درهاى رهایى به روى شما بسته شود. چشمها را در دل شب بیدار دارید، شکمها را لاغر کنید، گامها را بکار گیرید، اموال خود را انفاق کنید و از جسم وتن خویش بکاهید و بر جان و روان خود بیفزایید و در این کار بخل نورزید. خداوند سبحان فرموده: «اگر خدا را یارى کنید، شما را یارى مى کند و گامهایتان را استوار مى دارد» و نیز فرموده است: «کیست که به خداوند قرض نیکو دهد تا چند برابر به او عطا کند و براى چنین کسى پاداش والایى است». به یقین خدا به سبب ضعف و ناتوانى از شما یارى نطلبیده و قرض گرفتنش از شما (انفاق در راهش) به سبب کمبود نیست. او از شما یارى خواسته در حالى که لشکرهاى آسمانها و زمین از آن اوست و شکست ناپذیر و حکیم است و (همچنین) از شما درخواست قرض کرده در حالى که گنجهاى آسمانها و زمین به او تعلق دارد و بى نیاز و شایسته ستایش است. او خواسته است شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید.
حال که چنین است به اعمال نیک مبادرت ورزید تا همنشین همسایگان خدا در سراى جاودان او باشید. نزد کسانى که خداوند، پیامبران خود را رفیق آنها ساخته، فرشتگان خود را به دیدارشان فرستاده و حتى گوشهایشان را از اینکه صداى خفیف آتش دوزخ را بشنوند رهایى بخشیده و بدنهایشان را از ملاقات هرگونه رنج و ناراحتى مصون داشته است. این فضل و رحمت الهى است که به هر کس بخواهد مى دهد و خداوند صاحب فضل عظیم است. من آنچه را مى شنوید مى گویم (و به شما اتمام حجت مى کنم) و خداوند را براى خود و شما به یارى مى طلبم و او کفایت کننده امور ما و بهترین حامى ماست.
تفسیر:
در آخرین بخش از خطبهای که به اذعان ابن ابیالحدید معتزلی، از مقایسهی این خطبه با فصیحترین کلمات عرب میتوان نتیجه گرفت فصاحت و بلاغت چیست و نهجالبلاغه چه جایگاه عظیمی دارد؟
♦ «أَیهَا الْیفَنُ الْکبِیرُ الَّذِی قَدْ لَهَزَهُ الْقَتَیرُ»
(در بخش قبل، حضرت بهطورکلی همهی انسانها را مورد خطاب قرار دادند) در این بخش، به طور خاص، پیران و کسانی که سن و سالی از آنها گذشته را خطاب قرار میدهند.
ای کسی که پیری در تمام وجود تو نفوذ کرده است [لَهَزَه]؛ در پیری، چشم کمسو میشود، دندانها از کار میافتند و حواس انسان سر جای خود نیست؛ اعضا و جوارح سست و ضعیف میشوند و همهی اینها از آفات پیری است [الْقَتَیر]؛ انسان پیری که ناراحتی تمام سر و پایش را فراگرفته است.
♦ «کیفَ أَنْتَ إِذَا الْتَحَمَتْ أَطْوَاقُ النَّارِ بِعِظَامِ الْأَعْنَاقِ»
چگونه خواهی بود لحظهای که طوقی از آتش به استخوان گردنت برسد به استخوان گردنت برسد؟
♦ «وَنَشِبَتِ اْ لُحُومَ السَّوَاعِدِ»
و چگونه خواهی بود زمانی که غلوزنجیر [الْجَوَامِع] از گردن و دستهایت آویزان باشد [نَشِبَتْ]، آنگونه که این غلوزنجیر گوشت دستت را بخورد و آرامآرام آب کند [أَکلَتْ]؛ حالت چگونه خواهد بود؟
حضرت دو عذاب را ذکر فرمودند که تفکر در مورد آنها حال انسان را دگرگون میکند. عذاب اول، عذاب پیران است؛ زمانی که طوقی از آتش دور گردن آنهاست و آتش گوشت گردن را ذوب میکند تا به استخوان گردن برسد.
چگونه است آتشی که پوست و گوشت را ذوب کند و به استخوان برسد و استخوان را بسوزاند؟ آیا در مقابل این عذاب تحمل میکنید؟
عذاب دوم؛ منظور از «جوامع» در اصطلاح عربی، غل و زنجیری است به همین نام که در روضهی کربلا و در مورد امام سجاد نیز آمده است («العُنُقُ الْجَامِعَه»: سلام بر تو، ای امام مظلومی که در گردنت غلوزنجیر جامعه بود). در مورد غلوزنجیر جامعه، تفاسیر گوناگونی وجود دارد.
برخی گفتهاند چوبی است که دو طرف گردن و دو طرف دستها را میگیرد؛ دست رو به آسمان و گردن داخل آن است، و چون دست و گردن را به هم میپیوندد، آن را جامعه مینامند.
در برخی نقلهای دیگر، از نظر تاریخی، منظور از غلوزنجیر جامعه، زنجیری است که از گردن به دستها و از دستها به پا بسته میشود؛ یعنی سرتاپای انسان در زنجیر است.
برخی میگویند منظور از جامعه، همان است که در مورد امام سجاد آمده («مَغْلُولَهٌ یدُهُ إِلَی عُنُقِهِ»): ای کسی که دستش به گردنش بسته شده بود.
برخی نیز ذیل آیه («یعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمَاهُمْ فَیؤْخَذُ بِالنَّوَاصِی وَالْأَقْدَامِ») گفتهاند موی سر و پای گناهکار همزمان گرفته میشود؛ یعنی غل و زنجیری به دستوپای گناهکاران بسته میشود و با خواری و ذلت به جهنم افکنده میشوند.
غلوزنجیر جوامع، نسبت به غلوزنجیر عادی، شرایط سختتری دارد. حضرت فرمود جهنم ذیشعور است و گناهکاران را میگیرد، و در اینجا فرمود عذابش نیز دردناک است.
♦ «فَاللهَ اللهَ مَعْشَرَ الْعِبَادِ! وَأَنْتُمْ سَالِمُونَ فِی الصِّحَّهِ قَبْلَ السُّقْمِ»
خدا را، خدا را، ای مردم! تا وقتی سالم هستید و بیماری [السُّقْم] به سراغتان نیامده، کاری کنید؛ الان فرصت کار است، زیرا انسان پیر و بیمار، عبادتش نیز سخت است.
♦ «وَفِی الْفُسْحَهِ قَبْلَ الضِّیقِ»
الان که وسعت زمان [الْفُسْحَه] دارید و وسعت زندگی دارید و در تنگنا [الضِّیق] نیستید، کاری کنید و آخرت خود را آباد کنید.
شما را به خدا قسم میدهم، ای زنان، ای مردان، ای انسانها؛ امروز که حالتان خوب است و بیمار نیستید، فرصت دارید و وسعت دارید،
پیش از آنکه شما را در تنگنای قبر بگذارند،
از این دو نعمت – سلامت و وسعت – استفاده کنید؛ تا شرایط جسمانیتان خوب است و آمادگی دارید، این دو نعمت الهی را به کار گیرید و در آزادکردن گردنهای خود بکوشید.
♦ «فَاسْعَوْا فِی فَکاک رِقَابِکمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُغْلَقَ رَهَائِنُهَا»
با تمام قدرت تلاش کنید [فَاسْعَوْا] تا گردن خود را آزاد کنید؛ ای مردم، به تکالیفی مکلف هستید [فَکاک رِقَابِکمْ]؛ خود را بریالذمه کنید، پیش از آنکه گردنتان بسته شود [تُغْلَقَ]، کاری کنید تا آزاد شود.
همهی ما در گرو هستیم؛ خدا ما را گرو گرفته است. برخلاف دنیا – که اگر پولی در جیب نداشته باشید، ساعت یا انگشترتان را گرو میگذارید – خدا خودِ ما را در گرو گرفته و فرموده است یا با اعمال صالح از این گرو آزاد میشوید، یا در بند و گرفتار باقی میمانید.
بدون عمل صالح و انجام تکالیف، به حریت و آزادی نمیرسیم. وقتی مرگ فرارسد، دیگر نمیتوانیم خود را که در رهن هستیم آزاد کنیم؛ پس چه باید کرد؟ به طور مصداقی و خاص، برای ما بگویید.
پنج توصیه که بهتر از سایر اعمال است، با استفاده از دو نعمتِ سلامت و فرصت:
♦ «أَسْهِرُوا عُیونَکمْ»
۱- در شبها چشمان خود را بیدار نگه دارید [أَسْهِرُوا]. «فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَهً لَک أَنْ یبْعَثَک رَبُّک مَقَاماً مَحْمُوداً» (اسرا، ۷۹).
روایتی در «مَنْ لا یحْضُرُهُ الْفَقِیه»، جلد ۱، صفحهی ۴۷۵، از امام باقر آمده، در باب وقت نماز شب که وقتی به نیمهشب شرعی رسیدید، وقت نماز شب شروع میشود؛ یعنی از اذان مغرب تا اذان صبح را تقسیم بر دو کنید. میتوان نماز شب خواند: «وَمَنْ صَلَّی تُسُعَ لَیلِهِ أَعْطَاهُ اللهُ عَشْرَ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٍ وَأَعْطَاهُ اللهُ کتَابَهُ بِیمِینِهِ». اگر کسی یکنُهم شب را بیدار باشد، خدا ده دعای مستجاب به او میدهد و در روز قیامت او را روسفید میکند. نماز شب، یعنی عبادتی که در نیمهشب در ارتباط با خداست؛ برای مؤمنین دعا کنید؛ این خودسازی و مدارا با مؤمنین است.
♦ «وَأَضْمِرُوا بُطُونَکمْ»
۲- شکمها و بدن خود را فربه نکنید [أَضْمِرُوا]؛ اهل روزه و مدارا باشید و با روزه، خود را لاغر کنید.
♦ «وَاسْتَعْمِلُوا أَقْدَامَکمْ»
۳- در راه رسیدن به خیر، قدمهای خود را به کار گیرید و در مسیر رضای خدا و رضایت رسول خدا گام بردارید؛ پا روی نفس خود بگذارید.
♦ «وَأَنْفِقُوا أَمْوَالَکمْ»
۴- فقط برای خود جمع نکنید؛ دیگران را هم ببینید و انفاق کنید؛ اموال خود را ببخشید.
♦ «وَخُذُوا مِنْ أَجْسَادِکمْ»
۵- از جسم خود بکاهید تا به روح خود بیفزایید؛ در تقابل جسم و روح، جود و بخشش کنید.
♦ «فَجُودُوا بِهَا عَلَی أَنْفُسِکمْ»
۶- آنچه از جسم کاستهاید را به جان خود بیفزایید. وجه مشترک ما و حیوانات، جسم است. عموماً به جسم میپردازیم و کوچکترین درد آن را درمان میکنیم، اما در مورد روح و جان چنین نمیکنیم. مقداری از جسم خود بکاهید و این افزوده را به جانتان ببخشید. ریاضت شرعی یعنی به جایی برسیم که به اختیار خود پرخوری نکنیم؛ باید زهد را برگزینیم و بهسوی تجمل نرویم.
جسم خود را برای روح ایثار کنید.
اصل این است که جسم رو به فرسایش است و خسته و ناتوان میشود؛ اگر شما جسم خود را در این راه مصرف نکنید، روزگار آن را تجزیه خواهد کرد.
♦ «وَلَا تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا»
۷- مبادا بخل ورزید؛ از نفس به جسم بخل نورزید، از اینکه برای نفس خود اسراف کنید.
♦ «فَقَدْ قَالَ اللهُ سُبْحَانَهُ: إِنْ تَنْصُرُوا اللهَ ینْصُرْکمْ وَیثَبِّتْ أَقْدَامَکمْ»
در شرح عبادات، حضرت ما را به قرآن ارجاع میدهد: اگر خدا را نصرت کنید، خدا نیز قطعاً شما را نصرت میدهد و ثابتقدم میکند. «إِنْ» شرط است؛ اگر خدا را یاری کنید، حتماً یاریتان میدهد و حتماً ثابتقدمتان میکند؛ همان قدمی که در مسیر شهدا و اهلبیت رفت، ثابت میماند و در شبهات نمیلرزد، مانند درختی ریشهدار که هیچ تندبادی آن را ریشهکن نمیکند.
♦ «وَقَالَ تَعَالَی: مَنْ ذَا الَّذِی یقْرِضُ اللهَ قَرْضاً حَسَناً فَیضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ کرِیمٌ»
خدای تعالی فرمود کدام یک از شما حاضر است به خدا قرض بدهد؟ هر کس به خدا قرض بدهد، خدا نیز چندبرابر به او برمیگرداند و هم دنیایش تأمین میشود و هم در آخرت اجر کریم دارد.
کرامت مربوط به آن دنیاست؛ کدام یک از شما به خدا قرض میدهد؟ این برمیگردد به جملهی «وَأَنْفِقُوا أَمْوَالَکمْ»: اموالتان را در راه خدا بدهید. هر کس این کار را بکند، باخدا معامله میکند؛ مگر خدا فقیر است که به او قرض بدهیم؟
♦ «فَلَمْ یسْتَنْصِرْکمْ مِنْ ذُلٍّ وَلَمْ یسْتَقْرِضْکمْ مِنْ قُلٍّ»
خدا از شما طلب نصرت نکرده است، چون ذلیل باشد – انسان گاهی دست نیاز به کسی دراز میکند – و اگر خدا از شما طلب قرض کرده، بهخاطر کمبود و قِلَّت نیست. پس چرا از ما یاری خواسته است؟ حضرت پاسخ دادهاند:
♦ «اسْتَنْصَرَکمْ وَلَهُ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکیمُ»
از شما طلب نصرت کرده، درحالیکه تمام لشکریان آسمان و زمین از آنِ او و در فرمان او هستند؛ تمام آسمان و زمین در قبضهی قدرت اوست و او نفوذناپذیر [الْعَزِیز] و حکیم است.
♦ «وَاسْتَقْرَضَکمْ وَلَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْغَنِی الْحَمِیدُ»
از شما طلب قرض کرده، درحالیکه تمام خزائن آسمانها و زمین از آنِ اوست و او غنیِ بالذات است.
♦ «وَإِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یبْلُوَکمْ أَیکمْ أَحْسَنُ عَمَلاً»
خدا خواست که او را کمک کنید و به او قرض بدهید تا شما را بیازماید؛ همهی اینها بهخاطر آزمایش شماست، تا میزان و عیارتان مشخص شود.
در آیهی ۴ سورهی محمد آمده: «وَلَوْ یشَاءُ اللهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَکنْ لِیبْلُوَ بَعْضَکمْ بِبَعْضٍ». اگر خدا میخواست، میتوانست همهی گرفتاریها را حل کند، ولی از ما طلب کرد تا ما را بیازماید؛ برخی را بهواسطهی دیگری آزمایش کند. عبادت و طاعت ما از سرِ نیاز خدا نیست؛ خدا به هیچکس و هیچچیز محتاج نیست؛ این برای بالابردن مقام خودِ شماست.
♦ «فَبَادِرُوا بِأَعْمَالِکمْ تَکونُوا مَعَ جِیرَانِ اللهِ فِی دَارِهِ»
در اعمال صالح با تمام توان مبادرت ورزید (بشتابید). اگر مبادرت به اعمال صالح کنید، در خانهی خدا با همسایگان [جِیرَان] خدا همسایه میشوید. در بخش قبل از خطبه نیز «جِیرَانِ اللهِ» آمده است؛ یکی از ویژگیهای مؤمنین واقعی این است که همسایهی خدا میشوند؛ همسایگی خدا در گرو قلب ماست؛ قیامت تجسم اعمال ماست.
ویژگی همسایگی بهشت چیست؟
♦ «رَافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ وَأَزَارَهُمْ مَلَائِکتُهُ وَأَکرَمَ أَسْمَاعَهُمْ أَنْ تَسْمَعَ حَسِیسَ نَارٍ أَبَداً»
۱- انبیاء با آنها رفیق میشوند.
۲- ملائکه به زیارت آنها میروند (منظور مردم عادی است).
۳- خدا کاری میکند که کوچکترین صدای آتش به گوششان نرسد؛ یکی از عذابهای جهنم، صدای آتش است؛ خدا کاری میکند که همسایگانش صدای آتش را نشنوند.
♦ «وَصَانَ أَجْسَادَهُمْ أَنْ تَلْقَی لُغُوباً وَنَصَباً؛ ذَلِک فَضْلُ اللهِ یؤْتِیهِ مَنْ یشَاءُ وَاللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ»
۴- و خدا اجساد این «جیران الله» را صیانت میکند [صَانَ] از آنکه با خستگی روحی [لُغُوب] و خستگی جسمی [نَصَب] روبهرو شوند.
یکی از برکات همسایگان خدا این است که نه خستگی جسمی در آنها راه دارد و نه خستگی روحی.
روح آنها لذت میبرد؛ نه جسمشان آزار میبیند و نه سکونی در آنها هست، چون سکون باعث خستگی است. در بهشت، رشد و تکامل جاری است؛ این فضل خداست که عدهای همسایهی خدا باشند.
♦ «أَقُولُ مَا تَسْمَعُونَ وَاللهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی نَفْسِی وَأَنْفُسِکمْ وَهُوَ حَسْبُنَا وَنِعْمَ الْوَکیلُ»
این جمله دو معنا دارد.
معنای اول: آنچه را که میشنوید میگویم؛ یعنی من سخنان را به شما گفتم و حجت را بر شما تمام کردم؛ اختیار عمل با خودتان است؛ وظیفهی من اتمام حجت است.
معنای دوم: یک چیزی میگویم و شما یک چیز دیگر میشنوید؛ من از بهشت و عجایب و نعمتهای آن، و فضایل خدا نسبت به بهشتیان، چه بگویم؟ همینطور در مورد جهنم؛ جهنم نیز مانند بهشت توصیفشدنی نیست.
امیرالمؤمنین رائد است؛ حضرت میفرماید من از آن طرف آمدهام و همه چیز را به شما میگویم، بشنوید. از خدا طلب یاری میکنم، هم بر نفس خودم و هم بر نفس شما، و خدا کفایتمان میکند و او بهترین وکیل است.
یعنی کار خود را به خدا بسپار؛ او به بهترین نحو کفایت میکند؛ همهکارهی عالم خداست و به بهترین نحو مشکل را حل میکند.
از خدا طلب یاری میکنم، هم بر نفس خودم و هم بر نفس شما؛ نفوس فراوان است، لذا در هر مرحلهای باید از خدا طلب یاری کرد. گرفتاری ما با نفس اماره است که امر به بدی میکند؛ باید استعانت جست، چون بهتنهایی حریف نفس و شیطان نمیشویم؛ راه استعانت از خداست و خدا دست ما را میگیرد.
اللَّهُمَّ عَجِّلْ لِوَلِیک الْفَرَجَ
وَاجْعَلْ عَوَاقِبَ أُمُورِنَا خَیراً