متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر
متن:
و من کلام له (علیه السلام) و قد سأله ذعلب الیمانی فقال هل رأیتَ ربّکَ یا أمیر المؤمنین؟ فقال (علیه السلام) أفَأعبدُ ما لا أرى؟! فقال و کیف تراه؟ فقال:
لَا تُدْرِکُهُ الْعُیُونُ بِمُشَاهَدَهِ الْعِیَانِ، وَ لَکِنْ تُدْرِکُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَانِ، قَرِیبٌ مِنَ الْأَشْیَاءِ غَیْرَ [مُلَامِسٍ] مُلَابِسٍ، بَعِیدٌ مِنْهَا غَیْرَ مُبَایِنٍ، مُتَکَلِّمٌ [بِلَا رَوِیَّهٍ] لَا بِرَوِیَّهٍ، مُرِیدٌ لَا بِهِمَّهٍ، صَانِعٌ لَا بِجَارِحَهٍ، لَطِیفٌ لَا یُوصَفُ بِالْخَفَاءِ، کَبِیرٌ لَا یُوصَفُ بِالْجَفَاءِ، بَصِیرٌ لَا یُوصَفُ بِالْحَاسَّهِ، رَحِیمٌ لَا یُوصَفُ بِالرِّقَّهِ، تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَجِبُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ.
ترجمه:
چشم ها هرگز او را آشکارا نمى بیند; ولى قلب ها با حقایق ایمان، او را درک مى کند; او به همه چیز نزدیک است; اما نه آن گونه که به آن ها چسبیده باشد و از همه چیز دور است; اما نه آن گونه که از آن ها بیگانه گردد. او سخن مى گوید; بى آن که نیاز به تفکّر داشته باشد و اراده مى کند; بى آن که محتاج به تصمیم گرفتن باشد. او خالق و سازنده است; اما نه با (دست و) اعضا پیکر، او لطیف است; اما نه به این معنا که پنهان باشد و بزرگ و قدرتمند است; ولى نه به این معنا که جفاکار باشد. بیناست; نه با عضو بینایى یعنى چشم، و مهربان است نه به معناى نازک دل بودن. صورت ها در برابر عظمتش خاضع و قلب ها از هیبتش لرزان است.
تفسیر:
موضوع کلی این خطبه، درباره بحث توحید و رؤیت پروردگار است و محتوای آن درباره صفات سلبیه خداست؛ صفاتی که باید از خدا نفی کنیم. یکی از مهمترین صفات سلبیه، جسمانیت خداست؛ یعنی خدا مرکب از چشم و گوش و پا و دست و … نیست. اگر خدا قابلمشاهده باشد، خداییِ خدا زیر سؤال میرود. یکی از صفات سلبیه خدا این است که خدا قابلدیدن نیست. حال در این خطبه بیان میشود مقصود از دیدن خدا که حضرت در ادامه میفرمایند چیست؟
ذِعلب یمانی که درباره ارادت یا مخالفت او نسبت به حضرت، نظرات مختلفی وجود دارد، به طور صریح نمیتوان درباره او قضاوت کرد. در مجلسی، وقتی حضرت فرمود: «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی»، این شخص از امام سؤال کرد که شما خدا را دیدهاید؟ فرمود: آیا چیزی را که نمیبینم پرستش کنم؟!
تعجب ذِعلب و حاضران برانگیخته شد که حضرت فرمودند:
لَا تُدْرِکهُ الْعُیونُ بِمُشَاهَدَهِ الْعِیانِ، وَلَکنْ تُدْرِکهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَانِ،
خدا را نمیتوان با چشم دید. دیدن خدا مانند دیدن اجسام نیست، ولی خدا را با قلب، یعنی روح و فطرت، میتوان دید؛ به شرطی که به حقیقت ایمان رسیده باشند.
حقیقت ایمان؛ به آنچه ایمان دارد، عمل میکند.
دیدن سه بخش است:
۱. دیدن با چشم و حس
الف. با چشم غیرمسلح؛ مانند «أَفَلَا ینْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کیفَ خُلِقَتْ».
ب. با میکروسکوپ.
ج. دیدن خدا به واسطه چیزی؛ مثلاً پیرزنی در زمان پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ گفت: دیدم این چرخ ریسندگی من، بدون چرخاندن من نمیچرخد؛ پس فهمیدم درباره من و عالم نیز خدایی هست که میچرخاند.
این قسم دیدن، خداشناسی از راه برهان نظم است.
۲. دیدن با برهان و استدلال
مرتبهای بالاتر از مشاهده چشمی است که راه خداشناسی، استدلال است.
مرحوم علامه جعفری فرمود: نیوتن قانون جاذبه را با چشم ندید، ولی با استدلال، جاذبه را دید و فهمید.
۳. دیدن با قلب و شهود
اولیای خدا دیگر به استدلال نیاز ندارند. میگوید خدا را دیدم، گرچه اثباتی برای آن نداشته باشد. با قلب دیده و با تمام وجود چشیده است؛ دیدن حضرت از این نوع است.
به هیچ ابزاری نیاز نیست. مانند گرسنگی که دیده نمیشود، اما با تمام وجود آن را میفهمیم و مشاهده میکنیم. حس لذتبردن پس از گرسنگی را مییابد و این یافتن، شهود است.
عدهای اسماء و صفات خدا را با تمام وجود درک میکنند.
قرآن نیز صحه میگذارد:
«وَکذَٰلِک نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، انعام – ۷۱»
ملکوت جای جسمانیت نیست که با چشم سردیده شود. مقام قدرت و قاهریات خدا را در ملکوت میتوان با شهود دید. حضرت یعقوب هنگام بازگشت پیراهن یوسف فرمود:
«إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یوسُفَ، یوسف – ۶۰»
من بوی یوسف را یافتم؛ این با دیدن و بوییدن نبود. کیلومترها فاصله بود. با برهان و عقل هم نبود، بلکه شهود کرده بود.
شهود هم یک نوع دیدن است و فقط مخصوص پیامبر و امام نیست. میفرماید:
راه باز است؛ اصلاً باید شما هم اینگونه شوید.
قَرِیبٌ مِنَ الْأَشْیاءِ غَیرَ [مُلَامِسٍ] مُلَابِسٍ
خدا به همه موجودات نزدیک است، ولی قابللمس نیست؛ غیر ملامس.
باوجود نزدیک بودن خدا به آنها، به آنها نچسبیده است؛ غیر ملابس.
خدا در عین نزدیک بودن، یعنی علم کامل به همه چیز دارد، ولی به چیزی نچسبیده است.
بَعِیدٌ مِنْهَا غَیرَ مُبَاینٍ
از همه چیز دور است، ولی دور بودن به معنای فاصله مکانی نیست؛ بلکه به لحاظ مقام و رتبه است. خدا همانقدر که بینهایت است، فاصله ما با او نیز همانقدر است.
مُتَکلِّمٌ بِلَا رَوِیهٍ
خدا سخنگوست، ولی سخنگفتن خدا با رویه، مراحل یا تفکر همراه نیست. در مورد ما انسانها، تکلم همراه با تفکر ویژگی مثبتی است، ولی تفکر در ارتباط باخدا نقص است. خدا همین که اراده کند، تمام اتفاق میافتد. تفکر یعنی حرکت از مجهول به معلوم، یا از معلوم به مجهول، تا به نتیجه معلوم برسد و این حرکت در خدا راه ندارد. کسی که سخن علمی جدیدی دارد، تحقیق، تفکر و تأمل میکند تا نظریه جدیدی ارائه دهد. خدا را مانند خود فرض نکنید.
مُرِیدٌ لَا بِهِمَّهٍ
خدا اراده میکند، ولی اراده او همراه باهمت نیست. انسان برای انجام کار، ابتدا باید شوق و انگیزه آن کار را داشته باشد، سپس آن شوق به عمل تبدیل شود؛ ولی اراده خدا حتمی است و همین که اراده کند، کار صورت میگیرد.
خدا برای خلق انسان عزم را جزم نکرده است.
اینطور نیست که همت و تمرکز خود را بگذارد تا کاری سرانجام گیرد.
هیچ شأنی نمیتواند او را از شأن دیگر بازدارد. این موارد درباره انسان است، نه خدا.
صَانِعٌ لَا بِجَارِحَهٍ
خدا خالق است، ولی خلقکردن او بدون جوارح است و به ابزار نیاز ندارد؛ برخلاف ما انسانها که هرچه ابزار صنعت ما پیشرفتهتر باشد، در کار ما حُسن تلقی میشود، ولی در مورد خدا نقص است.
خدا سازنده و خالق است، نه با دست و ابزار.
یک سلسله امور باید برای ما فراهم و در اختیار باشد تا بتوانیم چیزی را صانع باشیم.
اما خدا در خلق مخلوقات، با اعضا و جوارح، از دست و گوش و فکر کمک نگرفت.
لَطِیفٌ لَا یوصَفُ بِالْخَفَاءِ،
خدا لطیف، یعنی ناپیدا، شفاف و ظریف است، ولی لطیف بودن او مجرد تام است؛ جسمانیت هیچگونه در او راه ندارد. این به معنای نبود او نیست؛ بلکه همهجا حضور دارد و پنهان نیست.
کبِیرٌ لَا یوصَفُ بِالْجَفَاءِ،
خدا کبیر است، ولی کبریایی او بهگونهای است که به کسی ظلم نمیکند.
پیامبر صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ فرمودند: «تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللهِ»؛ یعنی ما نیز هنگامی که سر و گردنی از دیگران بالاتر شدیم، بتوانیم بدون ظلم به دیگران باشیم.
درست است که کسی در همه صفات به خدا نمیرسد. کسی نمیتواند صفت «صَانِعٌ لَا بِجَارِحَهٍ» را کسب کند، ولی اگر انسان ذرهای از دیگران در مقامی بالاتر قرار گرفت، ظلم نکند.
بَصِیرٌ لَا یوصَفُ بِالْحَاسَّهِ
خدا بصیر است و میبیند، ولی دیدن او به معنای چشمداشتن نیست؛ زیرا اگر به این معنا باشد، برای او ایراد است، چون محتاج چیزی میشود و این در خدا راه ندارد.
رَحِیمٌ لَا یوصَفُ بِالرِّقَّهِ
خدا رحیم است، ولی رحیم بودن خدا از روی رقت و نازکدلی نیست. انسان وقتی رحیم است، «أَشِدَّاءُ عَلَی الْکفَّارِ» نیست؛ نازکدل است و هر جا فوراً دل میسوزاند.
رحیمیات خدا از روی نازکدلی نیست.
رحمت خدا ذیل حکمت تعریف میشود.
رحمت او فوق حکمت نیست.
رحمت او را باید حکیمانه بدانیم.
ما مأمور به دعاکردن هستیم، ولی اشکی که میریزیم موجب نمیشود خدا به دلیل گریه ما رقت کند. اگر حاجتی را بنا نبوده اجابت کند، با گریه بنده رقت کند و اجابت کند، هرگز اینطور نیست. این یک تغییر برای خدا محسوب میشود و در خدا تغییر وجود ندارد؛ چون خدا ثابت است و تغییر در او ضعف محسوب میشود. خدا از غم به شادی حرکت نمیکند.
دعا در عالم، حقیقتی زنده است؛ اثر دارد و میتواند کاری کند.
امام سجاد عَلَیهِ السَّلَام فرمود: خدایی هستی که حکمت تو بر رحمت غالب است و به این معناست که بر اساس رحمت، برخلاف حکمت خود کاری نمیکند.
سؤال: پس چرا دعا میکنیم؟ اگر خدا با ناله هم تغییر نکند و طبق حکمت اجابت نکند، با این اوصاف دعای صدساله هم اثر ندارد؟
پاسخ: حکمت خدا این است که دعا را میپسندد. حکمت این است که دعا از جانب بنده صورت بگیرد. این دعا خود حقیقت است. ما مأمور به الحاح و تضرع هستیم. دعا با نورانیت خود گرهها را باز میکند.
تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ
صورتها در مقابل خدا خضوع کردهاند. این خدایی که دربارهاش گفته شده، باید در مقابلش خضوع داشت.
وَتَجِبُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ
همانطور که باید در مقابل خدا خضوع کرد، همانقدر باید دلها در مقابل خدا لرزان و مضطرب باشند.
حضرت فرمود: اگر خدا بخواهد از کسی انتقام بگیرد، تمام سختیها در مقابل انتقام خدا هیچ است؛ چون با تمام قدرت خود انتقام میگیرد.
در بعضی نسخهها آمده است که شخص سؤالکننده از هوش رفت.
حضرت در خطبه سه، شقشقیه، فرمود: من مانند کوهسار بلندمرتبهای هستم که از آن آبها جاری شود؛ چون سیل محکمی از آن پایین میآید. آنقدر علم حضرت زیاد است که وقتی کاملترین پاسخ را میفرماید، مانند خطبه متقین و اینجا، فرد سؤالکننده از هوش میرود.
حضرت در این خطبه، خدا را با صفات سلبی معرفی کرده است:
لَا بِرَوِیهٍ، غَیرُ مُلَامِسٍ، لَا بِجَارِحَهٍ
خدا جهل و چشم ندارد؛ صفات منفی هستند. نفرمود خدا عالم است، فرمود خدا جهل ندارد.
خدا را با صفات سلبی و منفی ذکر میکند.
وقتی بگوییم خدا عالم و کریم است، حد آن را نمیفهمیم. علم خدا چقدر است؟
عقل ما به حد کرامت او نمیرسد.
میتوانیم بگوییم خدا عاجز نیست و بخیل نیست؛ چون عجز را میفهمیم و بخیل برای ما قابلفهم است.
این خطبه الهیات سلبی را تأیید میکند که به آن الهیات تنزیهی میگویند. به طور مثال، وقتی خدا حکیم است، یعنی کار غیر حکیمانه نمیکند، ولی حقیقت حکمت را ما نمیفهمیم.
غَفَرَ اللهُ لِی وَلَکمْ، الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ