متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر
متن:
و من خطبه له (علیه السلام) فی الشهاده و التقوى. و قیل: إنه خَطَبَها بعد مقتل عثمان فی أول خلافته:
اللّه و رسولُه:
لَا یَشْغَلُهُ شَأْنٌ وَ لَا یُغَیِّرُهُ زَمَانٌ وَ لَا یَحْوِیهِ مَکَانٌ وَ لَا یَصِفُهُ لِسَانٌ. لَا یَعْزُبُ عَنْهُ عَدَدُ قَطْرِ الْمَاءِ وَ لَا نُجُومِ السَّمَاءِ وَ لَا سَوَافِی الرِّیحِ فِی الْهَوَاءِ وَ لَا دَبِیبُ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا وَ لَا مَقِیلُ الذَّرِّ فِی اللَّیْلَهِ الظَّلْمَاءِ. یَعْلَمُ مَسَاقِطَ الْأَوْرَاقِ وَ خَفِیَّ طَرْفِ الْأَحْدَاقِ. وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ غَیْرَ مَعْدُولٍ بِهِ وَ لَا مَشْکُوکٍ فِیهِ وَ لَا مَکْفُورٍ دِینُهُ وَ لَا مَجْحُودٍ تَکْوِینُهُ، شَهَادَهَ مَنْ صَدَقَتْ نِیَّتُهُ وَ صَفَتْ دِخْلَتُهُ وَ خَلَصَ یَقِینُهُ وَ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ. وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ الَمْجُتْبَىَ مِنْ خَلَائِقِهِ وَ الْمُعْتَامُ لِشَرْحِ حَقَائِقِهِ وَ الْمُخْتَصُّ بِعَقَائِلِ کَرَامَاتِهِ وَ الْمُصْطَفَى لِکَرَائِمِ رِسَالاتِهِ وَ الْمُوَضَّحَهُ بِهِ أَشْرَاطُ الْهُدَى وَ الْمَجْلُوُّ بِهِ غِرْبِیبُ الْعَمَى.
أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الدُّنْیَا تَغُرُّ الْمُؤَمِّلَ لَهَا وَ الْمُخْلِدَ إِلَیْهَا وَ لَا تَنْفَسُ بِمَنْ نَافَسَ فِیهَا وَ تَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَیْهَا. وَ ایْمُ اللَّهِ مَا کَانَ قَوْمٌ قَطُّ فِی غَضِّ نِعْمَهٍ مِنْ عَیْشٍ فَزَالَ عَنْهُمْ إِلَّا بِذُنُوبٍ اجْتَرَحُوهَا، لِ «أَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ»، وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ حِینَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وَ تَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ فَزِعُوا إِلَى رَبِّهِمْ بِصِدْقٍ مِنْ نِیَّاتِهِمْ وَ وَلَهٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ، لَرَدَّ عَلَیْهِمْ کُلَّ شَارِدٍ وَ أَصْلَحَ لَهُمْ کُلَّ فَاسِدٍ. وَ إِنِّی لَأَخْشَى عَلَیْکُمْ أَنْ تَکُونُوا فِی فَتْرَهٍ وَ قَدْ کَانَتْ أُمُورٌ مَضَتْ مِلْتُمْ فِیهَا مَیْلَهً کُنْتُمْ فِیهَا عِنْدِی غَیْرَ مَحْمُودِینَ، وَ لَئِنْ رُدَّ عَلَیْکُمْ أَمْرُکُمْ إِنَّکُمْ لَسُعَدَاءُ، وَ مَا عَلَیَّ إِلَّا الْجُهْدُ وَ لَوْ أَشَاءُ أَنْ أَقُولَ لَقُلْتُ، عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ.
ترجمه:
هیچ کار، خدا را به خود مشغول نمى سازد (تا از کار دیگرى بازماند) و گذشت زمان، دگرگونى در او ایجاد نمى کند ; مکانى او را در بر نمى گیرد، و هیچ زبانى قادر بر وصف او نیست، نه تعداد قطره هاى آب ها بر او پنهان مى ماند، نه عدد ستارگان آسمان، نه شماره ذرات خاک که همراه بادها در هوا به پرواز در مى آید; نه حرکات مورچگان بر سنگ هاى سخت و نه استراحت گاه مورچه هاى ریز در شب هاى تار، از محل ریزش برگ ها و حرکات پنهان چشم ها آگاه است.
و گواهى مى دهم که جز او معبودى نیست و همتایى براى او وجود ندارد; نه شک و تردید در او راه دارد، و نه کفر در دین و آیینش و نه مى توان خلقت (با عظمت) او را انکار کرد. شهادت کسى که نیّتش راست، درونش پاک، یقینش خالص، و میزان عملش (با ایمان و اعمال صالح) سنگین است.
و گواهى مى دهم که محمّد(صلى الله علیه وآله) بنده و فرستاده برگزیده او از میان خلایق است که براى تشریح حقایق آیین الهى انتخاب شد و به ویژگى هاى خاص اخلاقى آراسته گردید; براى رساندن رسالت های کریمانه الهى برگزیده شد و نشانه هاى هدایت به وسیله او آشکار گشت و تاریکى هاى جهل و ضلالت به وجود او روشنى یافت.
اى مردم، دنیا آرزومندان و دل بستگان خود را فریب مى دهد و از وعده هاى دروغین به علاقه مندان خویش دریغ نمى ورزد و بر آن کس که بر دنیا پیروز گردد سرانجام چیره خواهد شد. به خدا سوگند! هرگز ملتى که در ناز و نعمت مى زیستند نعمتشان زوال نیافت، مگر بر اثر گناهانى که مرتکب شدند; زیرا خداوند هرگز به بندگانش ستم روا نمى دارد و اگر مردم هنگامى که بلاها بر آن نازل مى شود و نعمت ها از آنان سلب مى گردد با صدق نیّت در پیشگاه خدا تضرّع کنند و با قلب هاى پر از عشق و محبتِ به خدا، از او درخواست نمایند، به یقین آن چه، از دستشان رفته به آنان باز مى گردد و هر خرابى را براى آن ها اصلاح مى کند. من از این مى ترسم که شما در جهالت و غفلت فرو روید (همچون دوران جاهلیّت); زیرا امورى بر شما گذشت که در آن، تمایلاتى پیدا کردید که از نظر من پسندیده نبود; ولى اگر امور شما به مسیر اصلى بازگردد سعادتمند خواهید شد. وظیفه من جز تلاش و کوشش (براى بازگشت شما به راه راست) نیست و اگر بخواهم گفتنى ها را مى گویم (و کوتاهى هاى شما را در گذشته بر مى شمرم; ولى به دلیل مصالحى صرف نظر مى کنم); فقط مى گویم خداوند گذشته را (بر شما) ببخشاید.
تفسیر:
دربارهٔ توحید و توصیه
امیرالمؤمنین، صلواتاللهعلیه، در سراسر نهجالبلاغه و در خطبههایی که در طول حیات خویش ایراد کردهاند، سخن را با موضوع توحید آغاز میکنند و نکتههایی ظریف و دقیق دربارهٔ خداشناسی بیان میفرمایند.
لَا یشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ
در این بخش، پنج ویژگی برای خداوند بیان میشود.
۱. خداوند موجودی است که هیچ کاری او را از کار دیگر بازنمیدارد.
خداوند نه محدودیت علمی دارد و نه محدودیت قدرت؛ زیرا علم و قدرت او مطلق است. هیچ کاری او را از کار دیگر و هیچ صدایی او را از شنیدن صدای دیگر بازنمیدارد.
او بهصورت مستقل و همزمان، تکتک افراد و موجودات، فرشتگان، جنّیان، حیوانات و تمام افلاک را به طور خاص زیر نظر دارد و هیچچیزی مانع اعمالنفوذ و قدرت خداوند نمیشود.
معنای دوم و لطیفتری نیز وجود دارد. مقصود از این جمله آن است که هرکس خود را در خلوت باخدا ببیند؛ گویی خداوند جز او هیچ موجود دیگری نیافریده است. باوجود همهٔ این علم و قدرت گسترده، توجه خداوند به طور کامل معطوف به اوست. در چنین حالتی، انسان احتیاط بیشتری میکند و توجه و انس او باخدا افزایش مییابد.
اگر به این حقیقت برسید که وجود هشت میلیارد انسان برای خداوند هیچ تفاوتی با لحظهای ندارد که من تکوتنها باشم، در هر دو صورت:
لَا یشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ
دیگران نمیتوانند حواس خدا را از من پرت کنند. باورکردن و شنیدن این حقیقت با گوش جان، دلگرمی بزرگی است و ازسویدیگر، انسان را از حرکت در مسیر خطا بازمیدارد.
وَلَا یغَیرُهُ زَمَانٌ
۲. زمان خداوند را پیر و فرسوده نمیکند و در ذات او هیچ تغییر و تأثیری پدید نمیآورد.
تغییری که بر اثر زمان رخ میدهد، دو حالت دارد: گاهی تغییر بهسوی کمال است و گاهی بهسوی نقص.
انسانِ ناقص برای رسیدن به کمال، همواره در حرکت است. در کودکی کمتجربه بودیم؛ اما باگذشت عمر، تجربه و دانش بیشتری به دست آوردیم و به کمال نزدیکتر شدیم. بااینحال، گذشت زمان خداوند را عالمتر نمیکند و بر تجربهٔ او نمیافزاید. فهم و کمال او بیشتر نمیشود؛ زیرا خداوند کمال مطلق است. هیچ خلئی در او وجود ندارد که پر شود و هیچ ضعفی ندارد که کامل گردد. او از ابتدا کامل بوده است و در قیامت نیز در کمال خواهد بود.
ازسویدیگر، هیچ نقصی نیز در او پدید نمیآید. موجودات جسمانی بر اثر گذشت زمان پیر میشوند؛ اما فرشتگان جسمانی نیستند و به سبب گذشت زمان دچار فرسودگی نمیشوند، بلکه تنها به اذن خداوند مرگ دارند.
وَلَا یحْوِیهِ مَکانٌ
۳. هیچ مکانی خداوند را در برنمیگیرد.
چون خداوند جسم نیست، به مکان محدود نمیشود. انسان در احاطهٔ خانه و خودرو قرار دارد؛ زیرا جسم است، اما مکان بر خداوند احاطه ندارد.
وَلَا یصِفُهُ لِسَانٌ
۴. هیچ زبانی نمیتواند خداوند را به طور کامل وصف کند.
وصف، یعنی بیان کامل و تمام. هیچکس نمیتواند کنه ذات الهی را وصف کند. هرقدر خداوند وصف شود، این وصف از سوی موجودی محدود صورتگرفته و در نتیجه حمد و ثنای او ناقص خواهد بود و باوجود بیکران او تناسب نخواهد داشت.
حقیقت صفت خداوند را نمیتوان به طور کامل وصف کرد؛ زیرا صفات او عین ذات او هستند و هیچ محدودیتی ندارند. بشر موجودی محدود است و به سطحی از فهم و درک نمیرسد که بتواند حقیقت صفات الهی را دریابد. انسان نه از جهت ذهن و نه از جهت زبان، نمیتواند حقیقت این صفات را وصف کند.
در ویژگی پنجم، به هفت مصداق اشاره میشود. این موارد نشاندهندهٔ احاطهٔ علمی خداوند است؛ چه اموری که برای شما قابلرؤیت باشند و چه اموری که حتی به ذهن شما خطور نکنند.
لَا یعْزُبُ عَنْهُ
۵. هیچچیز از خداوند پوشیده نیست و هیچچیزی بر او مستور نمیماند. از جمله:
عَدَدُ قَطْرِ الْمَاءِ
الف) خداوند از شمار قطرات آب آگاه است؛ خواه آب چشمه باشد، خواه رودخانه، دریا، اقیانوس یا باران. تعداد قطراتی که در ذهن انسان نمیگنجد، از خداوند پوشیده نیست.
خداوند فقط تعداد قطرات را نمیداند، بلکه علتهای آنها را نیز میداند:
چرا در مکانی باران میبارد و در مکانی دیگر نمیبارد؟
چرا در منطقهای بارش کم و در منطقهای دیگر زیاد است؟
چرا در جایی باران به سیل میانجامد و در جایی دیگر موجب برکت زمین میشود؟
چرا یک آبشور و دیگری شیرین است؟
علتها، حکمتها و رازهای این امور را کسی جز خداوند نمیداند.
وَلَا نُجُومِ السَّمَاءِ
ب) خداوند از شمار ستارگان آسمان آگاه است.
در همین کهکشان راه شیری، بیش از دویست میلیون ستاره کشف شده است. کهکشان راه شیری، در میان کهکشانهای عالم، از کهکشانهای کوچک به شمار میآید. درون ستارگان چه خبر است؟ اوضاعواحوال آنها چگونه است؟ همین امور نشاندهندهٔ عظمت و علم نامحدود خداوند است.
وَلَا سَوَافِی الرِّیحِ فِی الْهَوَاءِ
ج) خداوند از تکتک ذرات معلق در هوا، یعنی سَوَافِی الرِّیحِ که بر اثر وزش بادهای تند به هوا برمیخیزند، آگاه است. میداند غبار برخاسته در کجا فرود میآید، آیا.
**وَلَا یا سودمند، و چه تأثیری بر جهان میگذارد.
وَلَا دَبِیبُ النَّمْلِ عَلَی الصَّفَا
د) حرکت آهستهٔ مورچه، یعنی دَبِیب، بر روی تختهسنگ صاف، یعنی الصَّفَا، از خداوند پوشیده نیست.
بر اساس برخی اکتشافات علمی، مورچه از خودصدا تولید میکند. هنگامی که موجودی شیشهای بر سنگ ضربه بزند و روی آن حرکت کند، صدایی ایجاد میشود که گوش انسان و حتی دستگاههای پیشرفته قادر به شنیدن آن نیستند؛ اما خداوند از آن آگاه است. در میان هیاهوی انسانها، خداوند از صدای حرکت مورچه نیز خبر دارد.
هر حرکتی اثری بر جای میگذارد و خراشی ایجاد میکند.
مورچه موجودی جسمانی است و هنگامی که پای خود را بر سنگ میگذارد، اصطکاک ایجاد میشود و خراشی پدید میآورد. خراشی که پای مورچه بر این سنگ ضخیم ایجاد میکند، با هیچ ابزاری دیده نمیشود؛ اما خداوند آن را میبیند. هم خراش و همصدای پای مورچه از خداوند پنهان نیست.
وَلَا مَقِیلُ الذَّرِّ فِی اللَّیلَهِ الظَّلْمَاءِ
هـ خداوند در تاریکی مطلق، از محل استراحت و خواب، یعنی مَقِیل، همهٔ مورچگان، یعنی الذَّر، آگاه است. میداند هر مورچه چه زمانی و چرا استراحت کرده است.
آیا ترسیده بود یا برای خواب استراحت کرده بود؟
خداوند علت آن را میداند.
یعْلَمُ سَاقِطَ الْأَوْرَاقِ
و) خداوند محل سقوط برگها و علت فروریختن آنها را میداند؛ همچنین میداند برگها بر اثر کدام باد یا طوفان فروریختهاند.
وَخَفِی طَرْفِ الْأَحْدَاقِ
ز) خداوند تعداد حرکتهای پلکها، یعنی طَرْف، و حدقههای چشم شما را میبیند. میداند چند بار پلک زدهاید، به کدام سمت نگاه کردهاید و هدف شما از نگاهکردن چه بوده است.
هرکدام از موجودات، اعم از چرندگان، پرندگان و درندگان، چشم دارند و پلک میزنند. خداوند از باز و بستهشدن پلک همهٔ موجودات آگاه است.
این مثالها میخواهند به ما بفهمانند که شما از بسیاری امور آگاهی ندارید؛ اما خداوند از همه چیز باخبر است.
موضوع فقط یک بحث علمی نیست؛ یعنی خداوند اشتباه، خطا و سوءنیت شما را نیز میبیند. پلکزدن شما را میبیند و میداند که آیا از روی ترحم و مهربانی است یا از روی خیانت و انحراف.
وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ غَیرَ مَعْدُولٍ بِهِ
پس از شناخت توحید، باید به آن اقرار کنیم و این توحید باید در عمل، باور و گفتار ما اثر بگذارد؛ بنابراین شهادت میدهم که هیچ معبودی جز الله نیست.
این خداوند شایستهٔ پرستش است؛ درحالیکه هیچ مثل و مانندی، یعنی مَعْدُولٍ، ندارد.
وَلَا مَشْکوک فِیهِ
شهادت به توحید باید بهگونهای باشد که هیچ شکی در آن وجود نداشته باشد. در حقیقت و واقعیت، خداوند موجودی است که در بارگاه او شک راه ندارد.
اگر شما شک کنید، عیب از شماست، نه از خداوند.
وَلَا مَکفُورٍ دِینُهُ
شهادت به توحیدی که دین و آیین خداوند در آن پوشیده نیست، یعنی مَکفُور نیست. همه چیز بیان و تبیین شده است و شما باید بروید، آن را استنباط و استخراج کنید.
در شهادت به توحید، باید به شریعت و قانونگذاری الهی نیز اعتقاد داشته باشیم. توحیدی که دین در آن پنهان باشد و ما نیز آن را پنهان کنیم، توحید حقیقی نیست.
وَلَا مَحْجُودٍ تَکوِینُهُ
شهادت به توحید یعنی عالم آفرینش، َحْجکوِین**، قابلانکار نیست؛ همان چیزی که مَحْجُود نیست.
هیچکس نه میتواند و نه باید عالم تکوین را انکار کند؛ یعنی آنچه را خداوند خواسته و میان بندگان تقسیم میکند.
یکی بلندقد است و دیگری کوتاهقد؛ یکی فقیر است و دیگری ثروتمند؛ یکی زشت است و دیگری زیبا. هرکس اندکی عقل داشته باشد، تکوین را درمییابد و بهدرستی آن ایمان میآورد و به عمل بر اساس آن پایبند میماند.
شَهَادَهَ مَنْ صَدَقَتْ نِیتُهُ وَصَفَتْ دِخْلَتُهُ
شهادت به توحید باید با نیتی صادقانه و همراه با پاکی، یعنی صَفَت، درون، یعنی دِخْلَت، باشد.
وَخَلَصَ یقِینُهُ
باید با یقینی خالصانه به توحید اقرار کرد.
وَثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ
این شهادت، شهادت به توحیدِ کسی است که بار اعمال صالح او سنگین باشد. توحید باید در عمل نیز آشکار شود. شهادت بدون عمل، یعنی اینکه انسان فقط دلپاک داشته باشد، توحید و اقرار حقیقی یک موحّد نیست.
توحیدِ موحّد با رعایت این چهار شرط، اقراری حقیقی و پذیرفتنی خواهد بود.
وَأَشْهُ وَرَسُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ الْمُجْتَبَی بِخَلَائِقِهِ
توحید بدون رسالت کامل نمیشود. پس شهادت میدهم که پیامبر، نخست بندهٔ خدا و سپس فرستادهٔ اوست. پیامبر از همین مخلوقات است؛ اما برگزیده و الگوی بشریت است.
وَالْمُغْتَامُ لِشَرْحِ حَقَائِقِهِ
پیامبر برگزیده شد تا حقایق عالم را باعلاقه و عشق، یعنی مُغْتَام، برای مردم شرح دهد. او رسالت خدا و وظیفهٔ خود را عاشقانه انجام داد.
وَالْمُخْتَصُّ بِمَعَاقِلِ کرَامَاتِهِ، وَالْمُصْطَفَی لِکرَائِمِ رِسَالَاتِهِ
پیامبر به جایگاههای برگزیدهٔ کرامت، یعنی مَعَاقِل، اختصاص یافت و برای رسالتهای بزرگ و ارزشمند خداوند برگزیده شد. او به جایگاهی رسید که دیگر پیامبران اولوالعزم بدانجا، یعنی معراج، پا ننهادند و به مقام محمود رسید. اینها کرامتهای ویژهای بود که در سایهٔ عبودیت به دست آورد.
وَالْمُوَضَّحَهُ بِهِ أَشْرَاطُ الْهُدَی
پیامبری که به برکت وجود او نشانههای هدایت آشکار شد. او نشانه، نمونه و الگویی شد که هرجا حضور داشته باشد، همانجا هدایت وجود دارد.
وَالْمَجْلُوُّ بِهِ غِرْبِیبُ الْعَمَی
خداوند به سبب پیامبر، تاریکی مطلق، یعنی غِرْبِیب، را برطرف کرد و آن را بهروشنی و جلا، یعنی مَجْلُو، تبدیل نمود. هم نشانههای هدایت آشکار شد و هم تاریکی مطلق برطرف گردید. سیاهی و نور هر دو آشکار شدند و مردم توانستند آنها را بهراحتی تشخیص دهند.
بخش دوم: توصیهها و نکات اساسی
توصیهٔ اول: شناخت حقیقت دنیا
أَیهَا النَّاسُ إِنَّ الدُّنْیا تَغُرُّ الْمُؤَمِّلَ لَهَا
ای مردم، دنیا کسانی را فریب میدهد که به آن امید بسته و آرزومند آن هستند، یعنی مُؤَمِّل؛ وگرنه نمیتواند همهٔ انسانها را بفریبد. دنیا دلبستگان و فریبخوردگان خود را میفریبد. دنیا با همین جلوههای خود، آرزومندان را به دنبال خویش میکشاند تا آنان را در گودال فریب فرو اندازد.
وَالْمُخَلِّدَ إِلَیهَا
دنیا کسانی را نیز فریب میدهد که جاودانگی در آن را میخواهند.
تفاوت آرزومند با مخلّد در این است که آرزومند فقط به جمعآوری دنیا میپردازد؛ اما مخلّد میخواهد مدت بیشتری در دنیا بماند.
وَلَا تَنْفَسُ بِمَنْ نَافَسَ فِیهَا
دنیا کسی را که پیوسته برای آن نفس میزند، نفیس و ارزشمند نمیشمارد؛ یعنی او را لَا تَنْفَس نمیداند. هرچه انسان بیشتر برای دنیا بدود و نفس بزند، دنیا بیشتر او را پس میزند و کمتر به او روی نشان میدهد.
دنیا برخلاف انسان است. اگر به دنبال انسانی بروید، معمولاً بیشتر به شما توجه میکند و شما را تحویل میگیرد؛ اما دنیا هرچه بیشتر بهسوی آن کشیده شوید و برایش نفس بزنید، کمتر به شما توجه میکند و کمتر شما را تحویل میگیرد؛ بلکه بیشتر از شما روی برمیگرداند.
وَتَغْلِبُ مَنْ غَلَبَ عَلَیهَا
دنیا بر کسی که آن را به دست آورده است، پیروز میشود.
همین که انسان کالاهای فریبندهٔ دنیا را جمع میکند، گمان میبرد بر دنیا غلبه یافته است؛ اما با شنیدن آژیر مرگ، دنیا بر او غلبه میکند و او را دستخالی از دنیا روانه میسازد.
توصیهٔ دوم
وَأَیمُ اللَّهِ مَا کانَ قَوْمٌ قَطُّ فِی غَضِّ نِعْمَهٍ مِنْ عَیشٍ فَزَالَ عَنْهُمْ إِلَّا بِذُنُوبٍ اجْتَرَحُوهَا
به خدا سوگند، هیچ قوم و گروهی در ناز و نعمت، یعنی غَضِّ نِعْمَهٍ، زندگی نمیکردند، مگر آنکه به سبب گناهانی که مرتکب شدند، یعنی اجْتَرَحُوهَا، رحمت و آسایش نعمت از آنان گرفته شد.
واژهٔ اجْتِرَاح به معنای جراحت و زخمیکردن است؛ یعنی انسان با گناه، روح خود را مجروح میکند.
خداوند نعمتی را که عطا کرده است، جز بر اثر گناه از انسان نمیگیرد؛ بلکه نعمت به سبب گناه سلب میشود.
وَأَنَّ اللَّهَ لَیسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ
زیرا خداوند به هیچکس ظلم نمیکند.
عامل بدبختی، خود انسان است. ازبینرفتن نعمت، ظلم خداوند نبود؛ بلکه نتیجهٔ عمل خود انسان بود.
گناه مانند زخمیکردن خویشتن است؛ اما انسان در ابتدا درد آن را احساس نمیکند. هنگامی که در قیامت بهسوی دوزخ برده شود، درد آن را خواهد فهمید.
توصیهٔ سوم
وَلَوْ أَنَّ النَّاسَ حِینَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وَتَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ فَزِعُوا إِلَی رَبِّهِمْ
حضرت روندی را بیان میکنند و میفرمایند: راه جبران ازدسترفتن نعمت چیست؟
اگر مردم هنگام فرودآمدن نقمت، یعنی حِینَ تَنْزِلُ، و ازبینرفتن نعمت، یعنی تَزُولُ، به درگاه پروردگار خود فریاد و ناله کنند، اما با چند شرط:
بِصِدْقٍ مِنْ نِیاتِهِمْ
الف) گریه و نالهٔ آنان واقعی و همراه باصداقت باشد؛ یعنی اشک از سوز دل جاری شود.
وَوَلَهٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ
ب) دلهایشان مضطرب شود و با اضطراب درونی، یعنی وَلَه، دعا کنند.
رَدَّ عَلَیهِمْ کلَّ شَارِدٍ
ج) خداوند هرآنچه را ازدسترفته است، به آنان بازمیگرداند.
وَأَصْلَحَ لَهُمْ کلَّ فَاسِدٍ
د) خسارتها و شکستگیها را جبران میکند؛ هم آنها را ترمیم و اصلاح میکند و هم آنچه را ازدسترفته است، دوباره کامل میسازد.
این، برکت دعاست و دعا چنین تأثیری دارد.
امام سجاد، صلواتاللهعلیه، میفرمایند: دعا بلا را دفع میکند. اگر بلا هنوز نازل نشده باشد، دعا آن را دفع میکند؛ و اگر بلا نازل شده باشد، دعا آن را برطرف میسازد؛ بنابراین، تأثیر دعا در هر دو مرحله وجود دارد.
در حکمت ۱۴۷ فرمودند:
《اِدْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ》
هنگامی که امواج بلا وجود انسان را درهم میشکند، به کشتیِ مقاوم در برابر سیل و موجشکن نیاز است؛ اما دعایی که با صدق قلب و شکستگی دل همراه باشد، مشکلات را برطرف میکند.
توصیهٔ چهارم
وَإِنِّی لَأَخْشَی عَلَیکمْ أَنْ تَکونُوا فِی فَتْرَهٍ
من بر شما بیمناکم. امیرالمؤمنین از هیچکس و هیچ دشمنی نمیترسد؛ اما از انحراف مردم بیم دارد. میترسم که در دورهٔ فترت قرار بگیرید.
فترت، دورهای است که وقتی پیامبران حضور ندارند، مردم دوباره به جاهلیت فرومیروند. مردم با خرافات و ذهنیات خود دینی میسازند و آن را اختیار میکنند. فترت فقط یکزمان نیست؛ بلکه یک فرهنگ است. جاهلیت، اندیشهای جاهلی است. میترسم چنین دورهٔ فترتی برای شما پیش بیاید.
وَقَدْ کانَتْ أُمُورٌ مَضَتْ مِلْتُمْ فِیهَا مَیلَهً کنْتُمْ فِیهَا عِنْدِی غَیرَ مَحْمُودِینَ
شما دورهای را پشت سر گذاشتید که در آن، اتفاقها و اموری درگذشته رخ داد، یعنی مَضَت، و شما به آنها گرایش پیدا کردید، یعنی مِلْتُمْ؛ اما این رفتار شما مورد پسند من نبود.
در زمانی که به خلفا دلخوش بودید، رفتار شما مورد حمد و ستایش من نبود، یعنی غَیرَ مَحْمُودِینَ.
خداوند نعمت پیامبر را به شما عطا کرد؛ اما دچار انحراف شدید. نعمت رسالت که همان هدایت بود، از شما گرفته شد و در دوران فترت، گرفتار خلفا و سقیفه شدید. اکنون که حکومت را به دست گرفتهام، میترسم دوباره به جاهلیت و همان فاصلهٔ میان پیامبر و بیست و پنج سال دوران امیرالمؤمنین گرفتار شوید.
وَلَئِنْ رُدَّ عَلَیکمْ أَمْرُکمْ إِنَّکمْ لَسُعَدَاءُ
راه اصلاح این است که اگر از مسیر اشتباه بازگردید، یعنی رُدَّ شوید، قطعاً سعادتمند خواهید شد. پس از سلب نعمت، با توبه و دستکشیدن از گناه، اصلاح به طور حتم صورت میگیرد.
وَمَا عَلَی إِلَّا الْجُهْدُ
بر عهدهٔ من وظیفهای جز تلاش و کوشش برای دستگیری و اصلاح شما نیست. من ضامن شما هستم و شما را به مقصد میرسانم:
《عَلِی ضَامِنٌ لِفَلَجِکمْ》
اما اصل تلاش و زحمت بر عهدهٔ شماست. گام نخست باید از سوی شما برداشته شود. ضمانت علی مشروط به آمدن و گام برداشتن شماست.
انسان یا باید به مقصد برسد یا دستکم در مسیر آن حرکت کند؛ کسی که ایستاده است، به جایی نمیرسد. مهم، حرکتکردن در راه است؛ زیرا در این مسیر، خستگان و واماندگان را دستگیری میکنند و به مقصد میرسانند.
وَلَوْ أَشَاءُ أَنْ أَقُولَ لَقُلْتُ
اگر بخواهم، یعنی أَشَاءُ، بسیاری از مسائل دوران خلفا را بیان کنم، میتوانم؛ اما به همین مقدار اکتفا میکنم و چیزی نمیگویم.
در خطبهٔ سوم، یعنی خطبهٔ شقشقیه، فرمودند:
《شِقْشِقَهٌ هَدَرَتْ ثُمَّ قَرَّتْ》
گدازهای از جان علی برخاست و سپس فرونشست. از این موضوع بگذر و پیگیر آن نباش.
حضرت باوجوداینکه حاکم بودند، کاملاً مبسوط الید نبودند و همهٔ سخنان مربوط به دوران خلفا را بیان نمیکردند.
عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ
خداوند خطاهای گذشته را ببخشد.
اللَّهُمَّ أَخْرِجْنَا مِنْ ظُلُمَاتِ الْوَهْمِ وَأَکرِمْنَا بِنُورِ الْفَهْمِ