متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر
متن:
و من کلام له (علیه السلام) بعد ما بُویعَ له بالخلافه، و قد قال له قوم من الصحابه: لو عاقبتَ قوماً مِمّن أجلَبَ على عثمان، فقال علیه السلام:
یَا إِخْوَتَاهْ إِنِّی لَسْتُ أَجْهَلُ مَا تَعْلَمُونَ، وَ لَکِنْ کَیْفَ لِی بِقُوَّهٍ وَ الْقَوْمُ الْمُجْلِبُونَ عَلَى حَدِّ شَوْکَتِهِمْ یَمْلِکُونَنَا وَ لَا نَمْلِکُهُمْ، وَ هَا هُمْ هَؤُلَاءِ قَدْ ثَارَتْ مَعَهُمْ عِبْدَانُکُمْ وَ الْتَفَّتْ إِلَیْهِمْ أَعْرَابُکُمْ وَ هُمْ خِلَالَکُمْ یَسُومُونَکُمْ مَا شَاءُوا، وَ هَلْ تَرَوْنَ مَوْضِعاً لِقُدْرَهٍ عَلَى شَیْءٍ تُرِیدُونَهُ؟ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ أَمْرُ جَاهِلِیَّهٍ وَ إِنَّ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ مَادَّهً، إِنَّ النَّاسَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ إِذَا حُرِّکَ عَلَى أُمُورٍ، فِرْقَهٌ تَرَى مَا تَرَوْنَ وَ فِرْقَهٌ تَرَى مَا لَا تَرَوْنَ وَ فِرْقَهٌ لَا تَرَى هَذَا وَ لَا [هَذَا] ذَاکَ، فَاصْبِرُوا حَتَّى یَهْدَأَ النَّاسُ وَ تَقَعَ الْقُلُوبُ مَوَاقِعَهَا وَ تُؤْخَذَ الْحُقُوقُ مُسْمَحَهً، فَاهْدَءُوا عَنِّی وَ انْظُرُوا مَا ذَا یَأْتِیکُمْ بِهِ أَمْرِی، وَ لَا تَفْعَلُوا فَعْلَهً تُضَعْضِعُ قُوَّهً وَ تُسْقِطُ مُنَّهً وَ تُورِثُ وَهْناً وَ ذِلَّهً، وَ سَأُمْسِکُ الْأَمْرَ مَا اسْتَمْسَکَ، وَ إِذَا لَمْ أَجِدْ بُدّاً، فَآخِرُ الدَّوَاءِ الْکَیّ.
ترجمه:
برادران من! از آن چه شما مى دانید من بى اطلاع نیستم ; ولى چگونه مى توانم (در شرایط فعلى) قدرت بر این کار (مجازات قاتلان عثمان) را به دست آورم ; حال آن که آن ها همچنان بر قدرت و شوکت خویش باقى اند و بر ما مسلّط اند و ما بر آن ها سلطه اى نداریم و این ها جمعیّتى هستند که بردگان شما نیز با جوش و خروش به آنان پیوسته اند و اعراب بادیه نشین نیز به آن ها ملحق شده اند (اضافه بر این، آن ها یک دشمن خارجى نیستند; بلکه) در میان شما قرار دارند و هر گونه بلایى را که بخواهند مى توانند بر سر شما بیاورند.
آیا با این حال شما قدرتى بر اجراى خواسته هاى خود دارید، این کار (قیام شورشیان در برابر عثمان) کار دوران جاهلیّت بود و این گروه پشتیبان هایى دارند و اگر حرکتى (براى مجازات قاتلان) صورت گیرد، مردم به چند گروه تقسیم مى شوند: گروهى همان را مى خواهند که شما مى خواهید و گروهى رأى شان بر خلاف رأى شماست و گروه سوّمى نه با شما هستند نه با آن ها (و به این ترتیب شکاف عمیقى در جامعه اسلامى رُخ مى دهد). بنابراین صبر کنید تا مردم آرام گیرند و دل ها از تب و تاب بیفتد و حقوق به آسانى گرفته شود، مرا آسوده بگذارید و به من فشار نیاورید و ببینید چه دستورى از سوى من براى شما مى آید. کارى نکنید که قدرت ما را تضعیف کند و شوکت ما را فرو ریزد و سستى و ذلّت به بار آورد. من (در برابر این گروه) تا آن جا که ممکن است خویشتن دارى مى کنم امّا اگر راه دیگرى نیابم، آخرین درمان، داغ کردن و سوزاندن (محل زخم) است!
تفسیر:
بعد از بیعت با امیرالمؤمنین بهعنوان حاکم جامعه، قبل از بهوجودآمدن جمل در اوان حکومت، عدهای از تأثیرگذاران جامعه نزد حضرت آمدند که «لَوْ عَاقَبْتَ قَوْمًا مِمَّنْ أَجْلَبَ عَلَی عُثْمَانَ» اگر شما مجازات و قصاص بگیرید از گروهی که بر قتل عثمان شورش کردند، فضا آرام میشود.
اهمیت خطبه در این است که اتفاق سهمگینی میافتد و حضرت آن را مدیریت میکند. این مدیریت عالمانه از طرفی سبب شبهه میشود.
عثمان با خلافهای خود موقعیت را برای شورش آماده کرد. دلسوزی حضرت از طریق صحبت، نامهنگاری، وکالت از طرف مردم که او را از مسیر اشتباه بازبگرداند. اما اطرافیان، مثل مروان حکم، رأی او را برمیگرداندند. بالاخره فتنه شروع شد، خانه او را محاصره کردند. تلاش حضرت برای شکستن محاصره به جایی نرسید و عثمان کشته شد.
مدتی بعد از گوشهوکنار، طلحه و زبیر، عایشه، معاویه قد علم کردند برای خونخواهی عثمان که مظلومانه کشته شده بود.
عدهای هم پیش حضرت آمدند که حرف آنها درست است. عثمان خلاف کرده بود، ولی کشتن کار درستی نیست. شما بیایید و قاتلین عثمان را مجازات کنید تا این فتنه طلحه و زبیر بخوابد. تو که حاکم عادل هستی، قاتلین را قصاص کن. یک مُهر پایان به پرونده عثمان بخورد.
ظاهراً هم حرف بدی نمیزدند. از طرفی باعدالت علی هم سازگار است. اصل حکومت را بر مبنای عدالت برقرار کرده و مردم هم حرف بدی نمیزنند. با قصاص و دیه و حد، پرونده تمام میشود.
فضای جامعه ملتهب است، مردم عصبانیاند و خشم شدیدی دارند. تصور کردند بهترین موقعیت است برای اعدام، حرفهایی که امروز هم زده میشود:
چرا مماشات؟! چرا مدارا؟!
ولی حضرت نهتنها در آن برهه، بلکه در تمام حکومت خود زیر بار مهر ختام بر این پرونده نرفتند. پرونده باز ماند، قاتلین اعدام نشدند.
یک شبهه ایجاد شد که چرا حضرت با اینکه عدالت داشت این کار را انجام نداد؟!
بحث امروز ما هم هست:
رهبری از فساد جامعه خبر دارد یا نه؟!
چرا رهبری کاری نمیکند؟!
اساس جمهوری اسلامی که نهجالبلاغه است، چرا اختلاسگر و فتنهگران را اعدام نکردند؟!
آیا رهبری خبر ندارد؟! از روی جهل است یا خبر دارد و کاری نمیکند؟!
حتماً خبرها به دست رهبری نمیرسد؟!
فکر میکنند با چند خبر ساده که خود دریافت کردند، با این خبر تصمیم کلان هم برای کشور میگیرند.
پاسخ در خطبه ۱۶۸ آمده.
حضرت خیلی باظرافت، بدون تندی، و با یک تقیه خاصی در این خطبه، دوپهلو توضیح میدهد. فرمود: ما هم میدانیم، آنچه را که شما نمیدانید آن را هم میدانیم و بر اساس مصلحت تصمیم میگیریم.
#حکومت
#مدیریت_جامعه
#شورش
#امیرالمؤمنین
«یا إِخْوَتَاهُ إِنِّی لَسْتُ أَجْهَلُ مَا تَعْمَلُونَ»
برادران، آنچه را که شما میگویید از آن بیخبر نیستم. (حاکمان بیاطلاع نیستند)
خیلی چیزها میدانم که شما نمیدانید.
اخبار پنهان، خبر از گوشهوکنار، وسعت اطلاعاتی که دارم شما بیخبرید.
✳️ انسان گاهی باید از خبرها کمی عقبتر رفته، ماجرا را تحلیل کند. دشمن آمده با اسم زیبای عدالت ریشه حکومت را بزند.
فرمود: من برای عدالت آمدهام. حکومت هیچ ارزش ذاتی برای من ندارد مگر ذیل حکومت حق مظلوم را بستانم.
تحلیل ماجرا بسیار مهمتر است از خود خبر و ماجرا. مردم فقط خبرها را میشنوند.
دشمن به دنبال چه چیزی بود! به چه چیزی دستیافته! و اگر طور دیگری عمل میکردیم، چه اتفاقی میافتاد! عموم مردم اطلاع ندارند.
اگر دست به سلاح برده وارد عمل میشدیم، دقیق در پازل دشمن بودیم و او همین را میخواست که جنگ شهری راه بیفتد. اما با زمین گذاشتن سلاح، با شهید دادن، نقشه دشمن را از بین بردیم. (این یک تحلیل است، خبر نیست) سخت هست؛ ولی نسبت به برنامهای که آنها در نظر گرفتهاند مقایسه شود، کاملاً تحلیل درست است.
این احساسات گاهی مردم را عصبانی میکند، و مردم انتظار دارند حکومت هم مثل مردم با عصبانیت فکر کند و تصمیم کلان بگیرد.
«وَلَکنْ کیفَ لِی بِقُوَّهٍ وَالْقَوْمُ الْمُجْلِبُونَ عَلَی حَدِّ شَوْکتِهِمْ یمْلِکونَنَا وَلَا نَمْلِکهُمْ»
من خوب میدانم، ولیکن (این تحلیل ماجراست، شما که آمدید پیشنهاد میدهید) چه قوت و قدرتی دارم، با این قوم شورشی [مُجْلِبُون] مقابله کنم.
درحالیکه بر همان حد شوکت، قدرت و نفوذ خود هستند. درست است حکومت از عثمان به علی انتقال پیدا کرده، ولی آنها ذینفوذند.
یک نفر و دو نفر، و یک حزب نیست، در سطح جامعه پخش هستند.
آنها بر ما مسلط هستند [یمْلِکونَنَا] و ما بر آنها مسلط نیستیم [لَا نَمْلِکهُمْ].
اگر دست به شمشیر ببرم کل حکومت را از دست خواهیم داد. حکومت علوی از دست میرود بهخاطر خون عثمان.
عدالت خیلی مهم است؛ ولی تا جایی که به اصل نظام و حکومت ضربه نزند. حفظ حکومت از اجرای عدالت واجبتر است.
«وَهَا هُمْ هَؤُلَاءِ قَدْ ثَارَتْ مَعَهُمْ عَبْدَانُکمْ وَالْتَفَّتْ إِلَیهِمْ أَعْرَابُکمْ»
(قصاص را مطالبه میکنید) بدانید؛ آن گروه شورشی که در مقابل خانه عثمان قیام کردند، همین بردگان شما [عُبْدَانُکمْ]، فامیل، دوست و آشنای شما، بادیهنشینان [أَعْرَابُکمْ] هستند که ملحق شدند [الْتَفَّتْ] در شورش دخالت کردند. فتنهای رخداده که از بطن جامعه است.
«وَهُمْ خِلَالَکمْ یسُومُونَکمْ مَا شَاءُوا»
همین مردماند که در میان و خلال شما هستند، غریبه نبودند. تحمیل میکنند [یسُومُونَکمْ] به شما آنچه را میخواستند.
مگر ممکن است؟ آیا علی همه را از دم تیغ بگذراند! این کار شدنی نیست.
آنها چنین قدرتی دارند، وقتی علی به حکومت رسید. زمان، زمان عدالت علی، اما هر چه را که بخواهند بر شما تحمیل میکنند. در لایههای اجتماعی پنهان هستند. قدرت و عقبه دارند.
«وَهَلْ تَرَوْنَ مَوْضِعًا لِقُدْرَهٍ عَلَی شَیءٍ تُرِیدُونَهُ»
خواسته شما انتقام است.
آیا در ابتدای خلافت شما قدرتی میبینید؟!
با این حجم عظیم شورش، با این عمق که از همه طبقات جمعاند و در لایههای اجتماعی پنهاناند، با چه قدرتی؟!
✳️ نکته: در کتاب بحار مرحوم مجلسی این خطبه نقل شده که حضرت بعدازاین حرفها فرمود: بیایید به شما نشان بدهم که تعداد چقدر زیاد است.
جمع شدند، خطبه خواند، موعظه کرد، سپس گفت هر کس در قتل عثمان شریک بوده بایستد. متن روایت: «فَقَامَ النَّاسُ عَلَی قَلِیلٍ» اکثر جمعیت ایستادند (حدود دههزار نفر در آن مجلس حاضر بودند) آیا میشود همه را از دم تیغ گذراند؟!
✳️ نکته ۲: یک اصل را باید توجه داشت، یک عدالت به حمل اولی هست و یک عدالت به حمل شایع ثنایی. (لفظ منطق است)
دو گونه صحبت، در مورد حکومت وجود دارد.
۱- صحبتها و سخنانی در باب نظریات در مورد اهداف و آرمانها هستند که ما باید به کجا برسیم؟! جمهوری اسلامی، حد آن چیست؟!
که در نامه ۵۳ به مالکاشتر آمده است.
در اداره جامعه رفتار باید چگونه باشد!
در بیتالمال چگونه باشد!
در گرفتن مالیات چگونه!
و رفتار با رعیت چگونه باشد!
همهی این موارد، آرمان است که باید به آن برسیم. این عدالت به حمل اولی است.
مفهوم عدالت چیست؟ یعنی همین حرفها و اهداف و آرمان.
اما زمانی صحبت از این است: الان چه کنیم؟!
تا رسیدن به آن آرمان خیلی فاصله است.
آن آرمان هدف هست و به سمت آن در حرکتیم، ولی باید مسیرها طی شود تا به آنجا برسیم.
در حال کنونی که باید مسیر را طی کنیم و هنوز به آن آرمانها نرسیدهایم،
نمیشود گفت، با قاتلین عثمان همان عدالت رفتار شود که در نامه به مالکاشتر عدالت محض توصیه شده.
هرگز شدنی نیست. چون ما در میانهی راهیم، و آن آرمان انتهای راه هست.
این عدالت به حمل شایع، آنچه که در واقع و در خارج اتفاق میافتد.
جمهوری اسلامی هم مشکلات و ایرادهایی دارد. ولی هدف مشخص است برای رسیدن به آن هدف باید خیلی از مرزها عبور کرد.
مثال: در ایام کرونا، با عدم حضور در کلاس درس، برقراری کلاس بهصورت آنلاین تصمیمگیری میشود. این قانون کلی است که باید، کلاس درس استمرار داشته باشد.
این همان آرمان و هدف نهایی است.
وقتی در اجرای هدف وارد شدید،
یکی گوشی ندارد،
یکی گوشی دارد اینترنت ندارد.
دیگری هزینه ندارد.
آیا بستر اینترنت این حجم را همزمان برای هزاران نفر امکان دارد؟
و هزاران مشکل دیگر…
هدف برگزاری کلاس بود؛ ولی برای هر کدام از این مشکلات یک روشی لازم است.
برای آن هدفی که داریم، آن لحظه تمام مشکلات را رقم بزنیم که تمام شد.
آیا تمام شد؟!
برای رسیدن به آن هدف باید موانع زیادی را گذر کنیم. آن هدف میشود عدالت به حمل اولی!
هدف چیست؟ مفهوم عدالت!
به کجا میخواهیم برویم؟!
اما این حرف که برای رسیدن در عالم خارج و عالم واقع، چقدر مشکلات بر سر راه هست.
این میشود عدالت به حمل شایع، یعنی آنچه که در خارج و واقعیت اتفاق میافتد.
✳️ نکته ۳: حضرت در این خطبه دوپهلو صحبت میکند. فضای تقیه کاملاً در خطبه مشهود است. نه صریحاً میگوید اعدام میکنم و نه صریح میگوید قصاص نمیکنم.
دوپهلو میگوید و فضای ملتهب را مدیریت میکند.
از طرفی بعضی مردم پشتصحنه را نمیبینند. صرفاً هیجان و احساسات را میبینند.
پشت ماجرا کیست و چه کسی امروز دلسوز عدالت شده را توجه نمیکنند.
اما حضرت عقبهی آن را میبیند و طبق عقبه تصمیم میگیرد.
از طرف دیگر با عقبه هم اتمام حجت میکند که با همین مردم به سمت شما لشکرکشی خواهیم کرد. نسبت به آنها باید تصمیم درست بگیرد. چون مردم نمیدانند؛ لذا فشار میآورند.
#حکومت
#مدیریت_جامعه
#شورش
#امیرالمؤمنین
«وَإِنَّ هٰذَا الْأَمْرَ أَمْرُ جَاهِلِیهٍ»
این امر، امر جاهلیت بود.
(امر دوپهلویی دارد) کدام امر جاهلی است!
۱- قتل عثمان، مردمی که دست به قتل عثمان زدند کار بسیار بدی انجام دادند.
۲- برخی گفتهاند: امر یعنی مطالبه مردم نابجاست. اینکه مطالبه قصاص قاتلین میکنید درحالیکه زمان آن نیست، نشاندهندهی این است که هنوز در فضای جاهلیت هستید؛ لذا دوپهلو صحبت میکند.
«وَإِنَّ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ مَادَّهً»
در جریان قتل عثمان، آنهایی که آمدند یک عقبه و پشتیبان [مادَّه] محکم دارند. آنها همان مردم جامعه، و بادیهنشین هستند که نمیتوان همه را قصاص کرد.
این نشان میدهد رنج در سطح گسترده به لایههای جامعه رسیده بود.
در طلب قصاص شما از من، این قضیه عقبه (مردمی) دارد.
(امر) اگر قتل عثمان باشد، این کار جاهلی یک عقبه دارد که معاویه است.
«إِنَّ النَّاسَ مِنْ هٰذَا الْأَمْرِ إِذَا حُرِّک عَلَی أُمُورٍ»
وقتی حرکتی [حُرِّک] در مورد قصاص قاتلان صورت بگیرد، بین مردم در این امر سه گروه به وجود میآید. ما اگر پرونده عثمان را پیگیری کنیم، چند فرقه در این موضوع راه پیدا میکند.
«فِرْقَهٌ تَرَی مَا تَرَوْنَ، وَفِرْقَهٌ تَرَی مَا لَا تَرَوْنَ، وَفِرْقَهٌ لَا تَرَی هٰذَا وَلَا ذَاک»
۱- عدهای گویند: احسنت، همه را بکشید، قاتل باید قصاص شود [مَا تَرَوْنَ].
۲- عدهای خواهند گفت: چرا اعدام؟ آنها مسلماناند. کارد به استخوان رسیده، رفتند عثمان را کشتند [مَا لَا تَرَوْنَ].
۳- فرقهای میگویند: نه این و نه آن [ذَا وَلَا ذَا] راه سومی را تصمیم بگیرید. کشتار و قصاص بس است.
این غائله، غائلهای است که فتنه به پا میکند، تفرقه ایجاد میکند.
عدالت خوب است، ولی زمانی که عدالت به تفرقه نینجامد. جامعه اسلامی برای یک پرونده، برای اعدام از هم میپاشد.
✅ میگویند: چرا نظام با سران فتنه مماشات میکند و اعدام نمیکند؟!
یک زمانی اگر پروندهای و غائلهای را ختم کنیم، مشکلات شدیدتری به وجود میآید.
حاکم جامعه باید بالا و پایین کند، بسنجد،
آیا حل این مشکل فتنهی بدتری به پا نمیکند.
«فَاصْبِرُوا حَتَّی یهْدَأَ النَّاسُ، وَتَقَعَ الْقُلُوبُ مَوَاقِعَهَا، وَتُؤْخَذَ الْحُقُوقُ مُسْمِحَهً»
هر کجا دیدید مشکلی هست که ایجاد تفرقه میکند صبر کنید.
صبر کنید تا از مردم فروکش شود [یهْدَأَ]. جامعه آرامش پیدا کند.
قلبها از هیجان فرونشیند [تَقَعُ الْقُلُوبُ].
و حقوق بهآسانی [مُسْمِحَهً] گرفته شود.
✳️ جمله: تا وقتی جانها آماده نباشد، قلوب به تعقل نرسد، حکومت مستقر نمیشود.
اگر جامعه به معنای واقعی چند بخش شده، احتیاط، مدارا. اما گاهی یک گروه کم و خاص بر علیه حکومت به پا میشود، باید با آنها بهشدت برخورد کرد.
✳️ تمام حکومت معاویه مرهون خون عثمان است. به بهانه خونخواهی حکومت به دست گرفت؛ اما حضرت فرمود: فعلاً زمان مبارزه با قاتلان نیست. بعد از شهادت حضرت معاویه به حکومت رسید، آیا توانست قاتلین را قصاص کند؟!
هرگز نتوانست. قدرت اجتماعی پس از سالها همچنان وجود دارد. اگر میتوانست؛ چون به نفع خود بود که جنجال عدالتخواه بودن خود را به پا کند حتماً قصاص میکرد.
✳️ پس از قدرت، روزی معاویه در مدینه وارد خانه عثمان شد. دختر او عایشه گریهزاری کرد، نام پدر میبرد. چرا قصاص نکردید.
معاویه گفت (جملات او کلام حضرت را تأیید میکند) ساکت باش، هر لحظه بتوانیم و زورمان برسد قاتلان را قصاص خواهیم کرد ولی نمیتوانیم. تو هم اگر میخواهی همچنان مواجب تو را حفظ و هوای تو را داشته باشیم سکوت کن دخترعموی حاکم (معاویه) باشی بهتر است تا یک زن معمولی باشی. ما حکومت میخواستیم که رسیدیم تو هم از عثمان و قصاص سخن نگو.
فتنه سنگین بود، راحت نبود باید مدیریت درست انجام میشد. به ابن عباس فرمود: تو نظر و مشاوره بده، اگر صلاح دیدم عملی میکنم، ولی اگر صلاح نبود نظر خود را اعمال میکنم. «النَّصِیحَهُ لِأَئِمَّهِ الْأُمَّهِ» باید دلسوزی و نصیحت باشد؛ اما اگر حرف و نظر مردم عملی نشد، عصبانیت و ناراحتی ندارد. حتماً مصلحت نبوده نظرات مخالفی هم بوده که تصمیم و اجماع بر امر دیگری شده.
✅ ما میدانیم همه خبرها را، و پشت پردهها را، و طبق دانستهها تصمیم میگیریم.
طیف مردم اکثر بیخبرند، خبرها نیمسوخته، یا خبر دست چندم، یا برنامهریزیشده و هدایتشدهی رسانههاست.
اطلاعات مهم نظام و امنیتی که نباید در اختیار جامعه باشد باید یک عدهی خاصی بدانند و در مورد آن تصمیم بگیرند.
«فَاهْدَؤُوا عَنِّی»
علی را آسوده گذارید، مرا رها کرده، فشار بر من وارد نکنید.
مردم هستند تبدیل به حکام میشوند.
تبدیل به وزیر و وکیل میشوند.
علی هم اگر رئیس حکومت باشد، زیردستان اگر با او راه نیایند، همین میشود که شد.
«وَانْظُرُوا مَا ذَا یأْتِیکمْ بِهِ أَمْرِی»
شما نگاه کنید، ببینید از من چه دستوری صادر میشود.
نمیخواهد که شما به من بگویید چه کنم!
من به شما فرمان صادر میکنم نه شما به من!
«وَلَا تَفْعَلُوا فَعْلَهً»
واجب است که کاری نکنند.
کاری نکنید که چند آسیب بر جامعه اسلامی وارد شود.
«تُضَعْضِعُ قُوَّهً»
قوت ما را ضعیف کند [تُضَعْضِعُ]. شوکت و هیمنه حکومت تضعیف شود.
«وَتُسْقِطُ مُنَّهً»
کاری نکنید که عظمت ما را پایمال کند.
«وَتُورِثُ وَهْنًا وَذِلَّهً»
قدرت ما نباید از بین برود. مؤلفههای قدرت فقط توپ و تانک نیست، قدرت یعنی آن هیمنهای که یک کشور دارد.
کاری نکنید که شوکت ما فروبریزد.
تنها ارثی که دارد سستی و خواری است.
با نظام اسلامی اینطور برخورد نکنید.
«وَسَأُمْسِک الْأَمْرَ مَا اسْتَمْسَک»
من خویشتنداری میکنم [أُمْسِک].
تا جایی که راه داشته باشد با شورشیان مدارا میکنم، تا وقتی که جامعه را به هم نریزند.
ولی اگر چاره ندیدم و راهی جز جنگ ندیدم،
به جنگ برمیخیزم و ریشهی آنها را میکنم.
«وَإِذَا لَمْ أَجِدْ بُدًّا فَآخِرُ الدَّوَاءِ الْکی»
ولی اگر چاره ندیدم [بُدًّا] و راهی جز جنگ نباشد، به جنگ برمیخیزم و ریشهی آنها را میکنم. بیماری که با دارو و درمان [الدَّوَاءِ] چاره نکند، راهی غیر از قطعکردن و سوزاندن ندارد [الْکی].
اگر شورشیان دست از کار خود برندارند، تا حدی مدارا، وگرنه دست به شمشیر و محاکمه خواهیم کرد.
حضرت جامعه را مناسب و شرایط و اوضاع را برای قصاص قتل عثمان مناسب ندیدند و هرگز این پرونده بسته نشد.
به کدام دلیل حضرت این کار را نکرد؟!
آیا جنبه سیاسی داشت که بهانه به دست معاویه ندهد؟!
درگیر جنگها شد و فرصت پیدا نکرد؟!
کاملاً مشخص نیست.
ولی تا پایان با قاتلین برخورد نکرد.
«اللَّهُمَّ وَفِّقْنَا لِمَا تُحِبُّ وَتَرْضَی»