متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر بخش1
متن:
و من خطبه له (علیه السلام) یحذر من الفتن:
اللّه و رسولُه:
وَ أَحْمَدُ اللَّهَ وَ أَسْتَعِینُهُ عَلَى مَدَاحِرِ الشَّیْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ، وَ الِاعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ؛ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ نَجِیبُهُ وَ صَفْوَتُهُ، لَا یُؤَازَى فَضْلُهُ وَ لَا یُجْبَرُ فَقْدُهُ، أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلَادُ بَعْدَ الضَّلَالَهِ الْمُظْلِمَهِ وَ الْجَهَالَهِ الْغَالِبَهِ وَ الْجَفْوَهِ الْجَافِیَهِ، وَ النَّاسُ یَسْتَحِلُّونَ الْحَرِیمَ وَ یَسْتَذِلُّونَ الْحَکِیمَ، یَحْیَوْنَ عَلَى فَتْرَهٍ وَ یَمُوتُونَ عَلَى کَفْرَهٍ.
ترجمه:
خداى را ستایش مى کنم، و از او براى کارهایى که موجب طرد شیطان است کمک مى جویم و براى مصون ماندن از گرفتار شدن در دام ها و فریب هاى شیطان یارى مى طلبم و گواهى مى دهم جز خداوند یکتا معبودى نیست و شهادت مى دهم که محمّد(صلى الله علیه وآله)، بنده و فرستاده و برگزیده و انتخاب شده اوست. در فضل و برترى همتا ندارد و فقدان او قابل جبران نیست; به برکت وجودش شهرهایى که غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افکار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلى بر آن ها چیره شده بود، روشن گشت. در زمانى که مردم حرام را حلال مى شمردند، دانشمندان را تحقیر مى کردند، و در دوران فترت (و غیبت اولیاى الهى) قدم به عرصه حیات مى گذاشتند و در کفر و بى دینى جان مى سپردند.
تفسیر:
«وَأَحْمَدُ اللهَ وَأَسْتَعِینُهُ عَلَی مَدَاحِرِ الشَّیطَانِ وَمَزَاجِرِهِ»
حمد میکنم خدا را و از او طلب کمک میکنم برای کارهایی که شیطان را دور میکند (دحر: دورکردن) و مانع (مزاجر) نفوذ شیطان میشود.
حضرت کلامش را ابتدا با حمد و ستایش خدا شروع میکند و سپس از خدا درخواست و کمک میخواهد. از اینجا معلوم میشود و همانطور هم که در روایات آمده، برای دعاکردن ابتدا باید خدا را حمد کنیم و سپس خواسته خود را از او طلب کنیم.
طبق فرمایش حضرت ما باید برای مقابله با شیطان از خدا کمک بخواهیم تا او را از ما دور کرده و سد راه او شود تا به وجود ما نفوذ نکند.
«الْاِعْتِصَامُ مِنْ حَبَائِلِهِ وَمَخَاتِلِهِ»
من از تو میخواهم تا مرا از دامها (حبائل) و فریبهای (مخاتل) شیطان در پناه خودت نگهداری.
خدایا، من از تو طلب عصمت (اعتصام) و پناهجویی دارم در مقابل دامها و فریبهای شیطان.
پس باید دعای ما دعای جانداری و استخوانداری باشد که شیطان در ما نفوذ نکند و پای شیطان بسته باشد و نتواند به هیچ روشی ما را بفریبد.
اگر از ابلیس رهایی پیدا کنیم، بسیاری از مشکلات و گرفتاریهای ما کم میشود.
ابتدا باید اعوذ گفته و اغیار را از خانه دل بیرون کنیم و سپس شهادت به توحید بدهیم.
«وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ»
شهادت میدهم که خدایی جز الله نیست.
«وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ»
و شهادت میدهم که محمد ابتدا عبد خداست و بعد رسول.
پس تا انسان به مقام عبودیت نرسد، از مدارج عالی و رسالت و امامت خبری نیست.
«وَنَجِیبَهُ وَصَفْوَتَهُ»
و شخصیت بسیار باارزش (نجیب) و برگزیده (صفوه).
همانگونه که عبودیت موجب رسالت است، همانطور باارزش بودن سبب برگزیدگی میشود. اگر خواستیم صفوه الله باشیم باید نجیب و باارزش شویم که این بسته به اعمال، اعتقاد و عملکرد خود انسان دارد؛ آنگاه خدا انسان را برمیگزیند.
در ادامه حضرت از جایگاه رسول مکرم صلواتاللهعلیه و آله میگوید:
«لَا یوَازِی فَضْلَهُ»
هیچکس با پیامبر موازی و همطراز در فضل نبوده، نه هست و نه خواهد بود. حضرت خاتمالنبیین، اشرف مخلوقات است و هیچکس همطراز ایشان نیست؛ حتی خود امیرالمؤمنین به این موضوع اذعان دارد. البته کلهم نور واحد هستند؛ ولی مقام پیامبر اکرم از بقیه اهلبیت بالاتر است.
«وَلَا یجْبَرُ فَقْرُهُ»
فقدان ایشان جبران نمیشود (لَا یجْبَرُ).
«یا جَابِرَ الْعَظْمِ الْکسِیرِ» یعنی ای کسی که استخوانهای شکسته را جبران کرده و پیوند میزنی.
خداوند شکستهبند خوبی است؛ دلشکسته و دستوپای شکسته را اصلاح میکند. جایگاه و شأن پیامبر طوری است که نبودش را هیچچیز و هیچکس نمیتواند جبران کند.
در مورد فقدان عالم روایت داریم: «إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَهٌ لَا یسُدُّهَا شَیءٌ».
با درگذشت یک عالم در اسلام نقصانی به وجود میآید که چیزی آن را جبران نمیکند؛ حال چه برسد به نبود اشرف مخلوقات، پیامبر اعظم.
حضرت امیر در خطبهای که هنگام دفن حضرت زهرا سلامالله علیها ایراد فرمود، گفت: یا رسولالله، من وقتی داغ تو را دیدم نتوانستم تحمل کنم و تحمل بقیه داغها بعد از تو خیلی آسان است. البته فرمود داغ فاطمه هم قابلتحمل نیست.
وقتی کسی همطرازی ندارد، قطعاً نبودش جبران نمیشود. دلخوشی ما این است که روح پیامبر شاهد بر ما و کمککار و دستگیر ماست، ولی دوری از زمان پیامبر برای ما داغ بزرگی است.
خدایا تو شاهدی که فقدان نبی و کثرت دشمنان بر ما عارض شده است.
در ادامه، آنچه را که این شخصیت اعظم برای عرب و همه عالم کرد، حضرت بیان میفرماید:
«أَضَاءَتْ بِهِ بِلَادٌ بَعْدَ الضَّلَالَهِ الْمُظْلِمَهِ»
۱. به واسطه وجود پیامبر، شهرها (بلاد) روشن شد بعد از تاریکیهای کورکننده جاهلیت.
پیامبر بود که عالم را از شبهجزیره العرب روشن کرد و نور معنویت و رسالت همه عالم را فراگرفت.
«وَالْجَهَالَهِ الْغَالِبَهِ»
۲. بعد از جهالت غالب شده و گسترده در همه شهرها.
«وَالْجَفْوَهِ الْجَافِیهِ»
۳. و سنگدلی سخت و کینههای دروندلها.
پیامبر آمد و با خود نور و علم و عطوفت آورد.
پس مهربانی نور است؛ علم نور است؛ عطوفت نور است و در مقابل، گمراهی و ضلالت و جهالت و سنگدلی تاریکی هستند.
«وَالنَّاسُ یسْتَحِلُّونَ الْحَرِیمَ»
۴. و مردمی که حلال را حرام میشمردند.
در زمان بعثت پیامبر تمام ادیان گذشته نسخ شده و حتی احکام قطعی عقل نادیده انگاشته میشد.
ما معتقد به حسن و قبح عقلی هستیم؛ این عقل میفهمد که عدالت و خوشاخلاقی خوب است و ظلم بد است.
«وَیسْتَذِلُّونَ الْحَکیمَ»
۵. زمانی که مردمانش انسان حکیم و عالم را ذلیل و خوار میشمردند.
آن هنگام عالم و علم مطرود بود و برعکس، اشرافیت و دروغگویی و رذایل در رأس توجه بود.
زمان جاهلیت زمان فترت بود؛ یعنی نبود پیامبر به معنای نبود عالم و رهبران دینی نیست، چون اگر چنین باشد آنگاه میشود تکلیف بما لا یطاق.
خدا فرموده اگر شما مردم کار خوب نکنید، شما را جهنم خواهم برد و مردم میگویند پیامبری نفرستادی و دوره فترت بود. اما آن زمان هم حجت تمام شده بود، زیرا علما و اوصیا بودند، حکماً بودند؛ اما کسی آنها را تحویل نمیگرفت.
پس نکته اول اثبات وجود علما در زمان جاهلیت.
نکته دوم، در جامعهای که علم و عالم طرد شود، جامعه جاهل است.
تمدن هر کشوری به علم و علمی حرفزدن است وگرنه با اغتشاش و حرف، کار را پیشبردن از جاهلیت است. باید در جامعه حرف اول را علم و عالم بزند.
«یحْیوْنَ عَلَی فَتْرَهٍ»
۶. و اینان در حالی زندگی میکردند که در حال فترت و نبود پیامبر بودند.
در این دوران تاریک پیامبر آمد و روشنایی بخشید.
«وَیمُوتُونَ عَلَی الْکفْرَهِ»
۷. و مردم در حال کفر میمردند.
آنان کافر بودند و از دین بویی نبرده بودند.
حضرت در این فرازها رذایل جاهلیت را نام میبرد: جهل، طرد علما، خشن بودن، خلط حرام و حلال، گمراهی.
اینجا سؤالی مطرح است که آیا مگر بودن در یک مقطع زمانی خاص دست خود انسان است؟
زیستن در زمان جاهلیت یا دوره رضاخانی عیب است؟
در پاسخ باید گفت این توبیخ حضرت از مردم جاهلیت نشان میدهد که مردم در دوران فترت نقش داشتهاند و در این ۶۰۰ سال فترت و فاصله میان حضرت عیسی و پیامبر اکرم، مردم مقصر بودهاند. اگر آنها بد نبودند و خوب بودند، اینهمه فاصله نمیافتاد.
بهخاطر بدی و ظلم مردم، مصلحت خدا بر آن شد که پیامبر را بفرستد.
امروز هم که در زمان فترت (غیبت ولیالله) هستیم، مانند همان دوران است. ما هم در دوران تاریکی هستیم و از حضور جسمانی امام معصوم محرومیم و این حرف حقی است اگر بگوییم این ماییم که در غیبت امام و فترت و ظلمت زمان خود نقش داریم.
در سال ۲۵۵ که غیبت شروع شد، مردمان آن زمان علتِ موجودِ غیبت بودند؛ چون صالح نبودند و حضرت مجبور به غیبت شد و تکتک ما در بقای غیبت مؤثریم. اگر مردم جهان اصلاح میشدند، حضرت میآمد.
پس مردم باید به حال خود فکری کنند که در زمان غیبت زندگی کرده و از دنیا میروند؛ باید توبه کرده و خود را اصلاح کنند. هرکس باید بهاندازه خودش تلاش کند که اصلاح شود تا زمینه ظهور آماده شود و اگر حضرت آمد که فبه المراد و اگر نیامد، لااقل از محضرش شرمنده نباشیم.
در اینجا ذکر نکته کاربردی در مورد فراز اول خطبه لازم است و بهصورت شرح موضوعی (شرح نهجالبلاغه با نهجالبلاغه) در مورد دامهای شیطان و حصن حصین مطالبی عرض میشود.
الف. امیرالمؤمنین در خطبه ۲ میفرماید شرک دام شیطان است و توحید حصن حصین است و شیطان به آن راه ندارد. توحید چیزی است که خدا از آن راضی است و باعث دوری شیطان است. در روایت سلسله الذهب امام رضا نیز از کلمه «لا إله إلا الله» حصن الهی نامبرده و کسی که در این حصن قرار بگیرد، از همه آفات از جمله شیطان در امان است.
پس با پذیرش واقعی توحید و موحدانه شدن جانمان، از خطرات شیطان در امانیم.
ب. و اما دامهای مصداقی شیطان در نهجالبلاغه:
۱. شیاطین انسی و افراد ناپاک گناهکار.
انسانهایی که باروح شیطانی خود در خدمت شیطان هستند، دیگران را هم گرفتار شیطان میکنند. گاهی افراد، تور شیطان میشوند برای به دام انداختن افراد دیگر.
۲. همنشینی با گناهکار.
در خطبه ۸۶ میفرماید همنشینی با اهل هواوهوس باعث فراموشی ایمان و در محضر شیطان بودن خواهد بود.
در رفاقت و دلدادن به گناهکار، نفر سوم رفاقت شیطان است و فرد گناهکار دام شیطان میشود برای این فرد و این همنشینی محل حضور و رفتوآمد شیطان خواهد بود.
۳. راحتطلبی.
با ربا و قمار و دزدی است که پول راحت و هنگفتی به دست میآید.
در خطبه ۱۳۸ و ۱۲۱ میفرماید شیطان راحتی را بر شما آسان نشان میدهد؛ اگر راحتی میخواهی، نماز صبح نخوان، روزه نگیر، عروسی را بهدلخواه خودت بگیر. اگر انسان مدام به دنبال راحتی و آسایش و خوشی محض باشد، نشانه شیطانی شدن است.
۴. بازارگردی بیدلیل.
در نامه ۶۹ به حارث همدانی میفرماید: «إِیاک وَمَقَاعِدَ السَّوَائِقِ».
مراقب باش که بر سکوی بازار ننشینی و به تماشای اطراف و اجناس زر و برق بازار و ناموس مردم مشغول شوی و فریفته شوی.
۵. کبر و ظلم و گردنکشی.
در خطبه ۱۹۳ میفرماید خدا را، خدا را مواظب باشید از بغی و گردنکشی. از عاقبت بد ظلمکردن بترسید که بزرگترین دام و کید شیطان است.
ظلم و گردنکشی و تکبر و عجب مثل یک سم، آرامآرام وارد بدن شده تا جایی که تمام بدن را فرامیگیرد.
۶. ثروتمندی.
در نامه ۱۰ به معاویه ملعون فرموده: «فَإِنَّک مُتْرَفٌ»؛ تو فرد ثروتمند و عیاشی هستی که این راه نفوذ شیطان بر توست.
۷. تعریف و تمجید دیگران از انسان.
در نامه ۵۲ به مالک فرمود مراقب باش عجب تو را نگیرد و حرف و تعریف مردم در تو اثر نکند که خودت هم این حرفها را قبول کنی و به این عجب تکیه کنی. دوست ندارم که از تو تمجید کنند، زیرا این از فرصتهای شیطان است.
۸. غضب کردن و عصبانی شدن.
در نامه ۷۶ به عبدالله بن عباس میگوید: «إِیاک وَالْغَضَبَ فَإِنَّهُ طَیرَهُ الشَّیطَانِ».
مراقب غضب باش که آن سبکسری شیطان است.
شیطان تو را عصبانی میکند و به گناه و فحاشی و کفرگویی و قتل و امید دارد.
عرب پرنده را طیر میگوید، زیرا سبک است و میتواند بپرد. غضب هم سبکسری است.
دو نکته در این روایت است: یکی اینکه غضب دام شیطان است و دوم اینکه غضب کمعقلی است. انسان عاقل غضبناک نمیشود.
و در نامه ۶۹ به حارث همدانی نیز فرموده از غضب بپرهیز که لشکر بزرگی از سپاهیان شیطان است.
هنگام غضب گویا انسان تسلیم لشکر شیطان میشود.
متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر بخش2
متن:
التحذیر من الفتن:
ثُمَّ إِنَّکُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلَایَا قَدِ اقْتَرَبَتْ، فَاتَّقُوا سَکَرَاتِ النِّعْمَهِ وَ احْذَرُوا بَوَائِقَ النِّقْمَهِ وَ تَثَبَّتُوا فِی قَتَامِ الْعِشْوَهِ وَ اعْوِجَاجِ الْفِتْنَهِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِینِهَا وَ ظُهُورِ کَمِینِهَا وَ انْتِصَابِ قُطْبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا، تَبْدَأُ فِی مَدَارِجَ خَفِیَّهٍ وَ تَئُولُ إِلَى فَظَاعَهٍ جَلِیَّهٍ، شِبَابُهَا کَشِبَابِ الْغُلَامِ وَ آثَارُهَا کَآثَارِ السِّلَامِ، یَتَوَارَثُهَا الظَّلَمَهُ بِالْعُهُودِ، أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لِآخِرِهِمْ وَ آخِرُهُمْ مُقْتَدٍ بِأَوَّلِهِمْ، یَتَنَافَسُونَ فِی دُنْیَا دَنِیَّهٍ وَ یَتَکَالَبُونَ عَلَى جِیفَهٍ مُرِیحَهٍ، وَ عَنْ قَلِیلٍ یَتَبَرَّأُ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ وَ الْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ، فَیَتَزَایَلُونَ بِالْبَغْضَاءِ وَ یَتَلَاعَنُونَ عِنْدَ اللِّقَاءِ.
ثُمَّ یَأْتِی بَعْدَ ذَلِکَ طَالِعُ الْفِتْنَهِ الرَّجُوفِ وَ الْقَاصِمَهِ الزَّحُوفِ، فَتَزِیغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اسْتِقَامَهٍ، وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلَامَهٍ، وَ تَخْتَلِفُ الْأَهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا، وَ تَلْتَبِسُ الْآرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا. مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ وَ مَنْ سَعَى فِیهَا حَطَمَتْهُ، یَتَکَادَمُونَ فِیهَا تَکَادُمَ الْحُمُرِ فِی الْعَانَهِ قَدِ اضْطَرَبَ مَعْقُودُ الْحَبْلِ وَ عَمِیَ وَجْهُ الْأَمْرِ. تَغِیضُ فِیهَا الْحِکْمَهُ وَ تَنْطِقُ فِیهَا الظَّلَمَهُ، وَ تَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا وَ تَرُضُّهُمْ بِکَلْکَلِهَا. یَضِیعُ فِی غُبَارِهَا الْوُحْدَانُ وَ یَهْلِکُ فِی طَرِیقِهَا الرُّکْبَانُ، تَرِدُ بِمُرِّ الْقَضَاءِ وَ تَحْلُبُ عَبِیطَ الدِّمَاءِ وَ تَثْلِمُ مَنَارَ الدِّینِ وَ تَنْقُضُ عَقْدَ الْیَقِینِ. یَهْرُبُ مِنْهَا الْأَکْیَاسُ وَ یُدَبِّرُهَا الْأَرْجَاسُ، مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ کَاشِفَهٌ عَنْ سَاقٍ. تُقْطَعُ فِیهَا الْأَرْحَامُ وَ یُفَارَقُ عَلَیْهَا الْإِسْلَامُ. بَرِیئُهَا سَقِیمٌ وَ ظَاعِنُهَا مُقِیمٌ.
بَیْنَ قَتِیلٍ مَطْلُولٍ وَ خَائِفٍ مُسْتَجِیرٍ، یَخْتِلُونَ بِعَقْدِ الْأَیْمَانِ وَ بِغُرُورِ الْإِیمَانِ. فَلَا تَکُونُوا أَنْصَابَ الْفِتَنِ وَ أَعْلَامَ الْبِدَعِ، وَ الْزَمُوا مَا عُقِدَ عَلَیْهِ حَبْلُ الْجَمَاعَهِ وَ بُنِیَتْ عَلَیْهِ أَرْکَانُ الطَّاعَهِ، وَ اقْدَمُوا عَلَى اللَّهِ مَظْلُومِینَ وَ لَا تَقْدَمُوا عَلَیْهِ ظَالِمِینَ، وَ اتَّقُوا مَدَارِجَ الشَّیْطَانِ وَ مَهَابِطَ الْعُدْوَانِ، وَ لَا تُدْخِلُوا بُطُونَکُمْ لُعَقَ الْحَرَامِ، فَإِنَّکُمْ بِعَیْنِ مَنْ حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَعْصِیَهَ، وَ سَهَّلَ لَکُمْ سُبُلَ الطَّاعَه.
ترجمه:
شما اى گروه عرب در آینده هدف بلاهایى هستید که نزدیک شده است از مستى نعمت بپرهیزید و از بلاهایى که کیفر اعمال شماست برحذر باشید و هنگامى که گرد و غبار حوادث ناشناخته بر مى خیزد و پیچیدگى هاى فتنه آشکار مى شود نوزادش تولد مى یابد و باطن آن ظاهر مى گردد، قطب و محورش بر جاى خود قرار مى گیرد و آسیاى آن به حرکت در مى آید (به هوش باشید و) با احتیاط گام بردارید. (آرى) فتنه ها کم کم از مراحل ناپیدا شروع به حرکت مى کنند و سرانجام به صورت خطرناک آشکار مى شوند. رشد آن ها همچون رشد جوانان سریع است و آثارشان (بر پیکر جامعه) همچون آثار سنگ هاى سخت و محکم است (که بر پیکر انسان وارد مى شود).
ستمگران آن را طبق پیمان هایى از یکدیگر به ارث مى برند، نخستین آن ها رهبر آخرینشان هستند و آخرینشان پیرو نخستین آن ها. (آرى) آن ها، براى به دست آوردن دنیاى پست بر یکدیگر سبقت مى جویند و همچون سگانى که بر سر مردار گندیده اى ریخته باشند با یکدیگر به نزاع بر مى خیزند. (گرچه در ظاهر متحدند) ولى به زودى پیروان، از پیشوایان خود برائت مى جویند و رهبران از پیروانشان و سرانجام با بغض و کینه از هم جدا مى شوند و به هنگام ملاقات (در این جهان و یا در آخرت) یکدیگر را لعن و نفرین مى کنند.
سپس فتنه اى اضطراب آور، در هم شکننده و نابودکننده آغاز خواهد شد; در آن هنگام قلب ها پس از استوارى مى لغزد و گروهى از شخصیت ها پس از سلامت فکر و اندیشه گمراه مى شوند، آرا به هنگام هجوم این فتنه، پراکنده و مختلف مى گردد، و عقاید با آشکار شدن آن به خطا و اشتباه آلوده مى شود.
آن کس که به مقابله باآن بر خیزد پشتش را مى شکند و کسى که براى فرونشاندنش تلاش کند او را در هم مى کوبد و فتنه جویان در این میان همچون گورخران وحشى اند که یکدیگر را گاز مى گیرند;
رشته هاى سعادت و آیین الهى که محکم بود سست و لرزان مى شود و چهره واقعى امور پنهان مى گردد; حکمت و دانش فروکش مى کند و ستمگران به سخن در مى آیند، این فتنه (از شهرها به روستاها کشیده مى شود و) بادیه نشینان را با ابزار خود درهم مى کوبد و با سینه خود آن ها را له مى کند; افراد پیاده و تنها در غبار آن گم مى شوند و افراد سواره در مسیر آن نابود مى گردند.
این فتنه با تلخى ها و با شدت وارد مى شود و خون هاى تازه اى مى دوشد، علایم دین را خراب مى کند و رشته هاى یقین را از هم مى گسلد، (به گونه اى که) عاقلان از آن مى گریزند و پلیدان تدبیر آن را به دست مى گیرند، بسیار پر رعد و برق است و هر انسانى را به مشقت مى اندازد، پیوندهاى خویشاوندى در آن قطع مى گردد و از اسلام جدایى حاصل مى شود، سالم هایش بیمار و کوچ کنندگانش مقیمند!
مردم (در آن زمان) یا کشته مى شوند و خونشان به هدر مى رود، و یا ترسان هستند (و به گوشه اى پناه مى برند) و طالب امانند. فتنه گران با سوگندها و تظاهر به ایمان مردم را فریب مى دهند.
در چنین شرایطى سعى کنید شما پرچم هاى فتنه و نشانه هاى بدعت نباشید، و از آن چه پیوند جماعت به آن گره خورده و ارکان اطاعت بر آن نباشد، جدا نشوید. مظلوم بر خداوند وارد شوید و ظالم وارد نشوید. از گام نهادن در راه هاى شیطان و سراشیبى هاى ظلم و عدوان بپرهیزید. لقمه هاى حرام هر چند اندک باشد، وارد شکم خود نسازید; چرا که شما زیر نظر کسى هستید که گناه را بر شما حرام کرده و راه هاى اطاعت را براى شما آسان ساخته است.
تفسیر:
«أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لِآخِرِهِمْ، وَآخِرُهُمْ مُقْتَدٍ بِأَوَّلِهِمْ»
این فتنه که از آن سخن میگویم و نسلهای متعددی را در طول زمانی طولانی در بر میگیرد، بهگونهای است که پیشگامانش رهبر آیندگاناند و آیندگان نیز به همان راه پیشینیان اقتدا میکنند. حتی از جریان سقیفه تا پایان بنیامیه، همگی یک مسیر واحد را پیمودند.
«یتَنَافَسُونَ فِی دُنْیا دَنِیهٍ»
برای دستیابی به دنیای بیارزش و رسیدن به منافعی که پست و حقیر است، با یکدیگر رقابت میکنند.
«یتَکالَبُونَ عَلَی جِیفَهٍ مُرِیحَهٍ»
اینان همچون سگها بر سر دنیایی که مرداری بدبوست، میجنگند و حمله میبرند.
اگرچه مسیرشان یکی است، اما در بین خود بر سر کسب سهم بیشتر از دنیا به جنگ و نزاع برمیخیزند. چنانکه در ذیل خطبه ۱۴۸ ذکر شد، اینان باوجود اتحاد ظاهری، در باطن گرفتار اختلاف و جنگ برای کسب دنیا هستند. حضرت در مورد طلحه و زبیر فرمود: به خدا سوگند اگر اینها به حکومت برسند، یکی جان دیگری را میگیرد و دیگری حاضر است بر جنازه رقیبش گام بردارد.
«وَعَنْ قَلِیلٍ یتَبَرَّأُ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ»
این فتنه استمرار دارد؛ بهگونهای که بهزودی پیرو از پیشوا و رهبر خود اعلام برائت میکند.
«وَالْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ، فَیتَزَایلُونَ بِالْبَغْضَاءِ، وَیتَلَاعَنُونَ عِنْدَ اللِّقَاءِ»
رهبران از زیردستان و زیردستان از رهبران بیزاری میجویند؛ با خشم از هم جدا میشوند و هنگام ملاقات، یکدیگر را لعن میکنند.
مرحوم مامقانی در کتاب «تنقیح المقال» نقل میکند که معاویه بن یزید (از نوادگان معاویه ملعون) پس از چهل روز حکومت، از پدربزرگ و پدر خود برائت جست و گفت: جد من معاویه، حکومت را از جایگاه اصلیاش غصب کرد؛ چرا که حکومت از آنِ علی (علیهالسلام) بود. اشاره به آیه ۱۶۶ سوره بقره: «إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا».
«ثُمَّ یأْتِی بَعْدَ ذَلِک طَالِعُ الْفِتْنَهِ الرَّجُوفِ»
حضرت میفرمایند پس از این، فتنهای میآید که جامعه را زیرورو کرده و متزلزل میسازد.
«وَالْقَاصِمَهِ الزَّحُوفِ، فَتَزِیغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اسْتِقَامَهٍ»
فتنهای که هر لشکر عظیمی را در هم میشکند و قلبهایی را که پیشتر استقامت ورزیده بودند، به لرزه میاندازد.
«وَتَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلَامَهٍ»
و عدهای از افراد که تا به امروز صالح و سالم بودند، به بیراهه میروند.
«وَتَخْتَلِفُ الْأَهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا»
اراده مردم به هنگام هجوم این فتنه خطرناک، متفاوت و متفرق میشود؛ هرکس در پی خواسته خویش است. در زمان پیامبر اکرم (ص)، خواستههای مردم یکجهت بود، اما این فتنه خواستههای آنان را متفرق میسازد.
«تَلْتَبِسُ الْآرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا»
آراء و نظرات دچار اشتباه و ابهام میشود. حکومت برای شبههسازی، احادیث بی سند منتشر میکرد؛ چرا که آنها از جهت عرفان و معنویت جایگاهی نداشتند و تنها بازور شمشیر و اختلافافکنی میان مردم به حکومت میرسیدند.
«مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ»
فتنهای در پیش است که هرکس در برابر آن بایستد و بخواهد با آن مبارزه کند، فتنه او را در هم میشکند.
«یتَکادَمُونَ فِیهَا تَکادُمَ الْحُمُرِ فِی الْعَانَهِ»
جامعه در آن زمان به تشنج دچار میشود؛ مردم چنان به خشم میآیند که همچون گله گورخرانی که یکدیگر را گاز میگیرند، به جان هم میافتند.
«قَدِ اضْطَرَبَ مَعْقُودُ الْحَبْلِ»
گرههای ریسمان الهی یکییکی سست میشود و دین خدا با شبهات تضعیف میگردد.
«وَعَمِی وَجْهُ الْأَمْرِ»
حقیقتِ امر پوشیده میماند؛ وقایع دیگر آنچنان واضح نیست که مردم دچار اشتباه نشوند. فتنه فضا را غبارآلود میکند و امور مشتبه میشوند، تا جایی که عدهای آرامآرام از دین دست میکشند.
«تَغِیضُ فِیهَا الْحِکمَهُ»
حکمت فروکش میکند. حضرت در ابتدای خطبه فرمودند که عالمان در دوران جاهلیت گوشهگیر شده بودند؛ ازاینرو جامعه بهسوی جاهلیت پیش میرود و اگر کسی حقیقتی را بیان کند، او را گردن میزنند.
«وَتَنْطِقُ فِیهَا الظَّلَمَهُ»
هنگامی که عالمان به حاشیه روند، ظالمان زبانباز میکنند.
«وَتَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا»
گاهی فتنه نهتنها در شهر یا مرکز حکومت، بلکه به سراغ ساکنان روستاها نیز میرود. «مِسْحَل» دو معنا دارد: ۱. داس؛ فتنه مانند کشاورزی که میخواهد گندم را درو کند، به سراغ روستاییان میرود و آنها را نابود میکند؛ این فتنه تمام جامعه را در بر میگیرد. ۲. سوهان؛ فتنه سوهان روح میشود.
«وَتَرُضُّهُمْ بِکلْکلِهَا»
فتنه با سینه خود مردم را از پیشِ پا برمیدارد و کسی جرئت حرفزدن ندارد.
«یضِیعُ فِی غُبَارِهَا الْوُحْدَانُ»
حرکتهای انفرادی و تلاشهای عالمان و دانشمندان در غبار این فتنه گم میشود و فتنه کاری میکند که کورسویی از حکمت باقی نماند.
«وَیهْلِک فِی طَرِیقِهَا الرُّکبَانُ»
فتنه چنان جای پای خود را محکم میکند که جنگجویان سوارهنظام و حرکات تشکیلاتی نیز از عهده آن برنمیآیند.
«تَرِدُ بِمُرِّ الْقَضَاءِ»
این فتنه، تقدیر تلخ روزگار است.
«وَتَحْلُبُ عَبِیطَ الدِّمَاءِ»
«عَبِیطَ الدِّمَاءِ» به معنای خون تازه حیوان هنگام سربریدن است. این فتنه مدام خونهای تازه مؤمنان را برای بقای خود میمکد.
«وَتَثْلِمُ مَنَارَ الدِّینِ»
در نشانهها و ستونهای دین رخنه ایجاد میکند و در محکمترین احکام الهی مانند حجاب و خمس، شبهه میافکند. در اثر از دنیا رفتن عالم نیز رخنه در اسلام ایجاد میشود.
«تَنْقُضُ عَقْدَ الْیقِینِ»
اعتقادات یقینی شما را از بین میبرد.
«یهْرُبُ مِنْهَا الْأَکیاسُ»
زیرکان در زمان این فتنه فرار میکنند و به سرزمینی میروند که از فتنه بهدور باشد؛ چرا که میدانند در این فضا جانشان در خطر است.
«وَیدَبِّرُهَا الْأَرْجَاسُ»
تدبیر امور را انسانهای پلید در دست میگیرند.
«مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ»
این فتنه رعد و برقی سهمگین دارد که وحشت را بر دلها میافکند.
«کاشِفَهٌ عَنْ سَاقٍ»
«کاشِفَهٌ عَنْ سَاقٍ» کنایهای از با شتاب انجامدادن کار مهم است؛ فتنه باعجله میآید تا برای مردم سختی ایجاد کند.
«تُقْطَعُ فِیهَا الْأَرْحَامُ»
در دوران بنی العباس، پیوندهای خویشاوندی قطع میشود؛ خویشاوند تنها زمانی محترم است که ضرر مالی نداشته باشد، حتی اگر پدر در برابر پسر قرار گیرد، باید او را کنار بزند.
«وَیفَارَقُ عَلَیهَا الْإِسْلَامُ»
در این فتنه، بسیاری از دین جدا میشوند. در دوران ما نیز بخشی از فتنه را میبینیم که مردم به دلیل برخی خیانتها، از اسلام و جمهوری اسلامی فاصله میگیرند. عدهای اندک نفوذ کردهاند و دود آن به چشم نظام و اسلام میرود.
«بَرِیها سَقِیمٌ»
در دوره بنی العباس، چنان وضعیتی حاکم است که حتی انسانهای سالم نیز بیمار و در رنجاند.
«ظَاعِنُهَا مُقِیمٌ»
کسانی که میپنداشتند از فتنه کوچ کردهاند، در حقیقت در فتنه ساکناند؛ چرا که این بلا در زندگی مردم چنان جاری شده که هرکس به نسبتی گرفتار آن است.
(منها: معلوم است که سیدرضی بخشی را واگذاشته است.)
سؤال: مردم در آن زمان چگونهاند؟
«بَینَ قَتِیلٍ مَطْلُولٍ»
برخی کشته میشوند؛ بهطوری که خونشان هدررفته و خونخواهی ندارند.
«وَخَائِفٍ مُسْتَجِیرٍ»
گروهی به دنبال گوشهای برای پناهبردناند تا ماجرا به پایان برسد.
«یخْتَلُونَ بِعَقْدِ الْأَیمَانِ وَبِغُرُورِ الْإِیمَانِ»
راهکار نفوذ فتنه این است که در اعماق جامعه رسوخ میکند. بهدروغ قسم (الْأَیمَانِ) میخورند که ما اصلاحگریم و با استفاده از شعارهای دینی، ایمان مردم را فریب میدهند. آنها سوگند یاد کردند که حکومت را به آل محمد (ص) بازمیگردانیم.
وظایف مردم در فتنهها:
«فَلَا تَکونُوا أَنْصَابَ الْفِتَنِ وَأَعْلَامَ الْبِدَعِ»
ای مردم، اگر در زمان فتنه بودید، خودتان قطبی از فتنه نشوید و نشانه بدعتها نباشید.
«وَالْزَمُوا مَا عُقِدَ عَلَیهِ حَبْلُ الْجَمَاعَهِ»
در زمان فتنهها به رعایت پیمانها التزام داشته باشید و ریسمان جماعت را رها نکنید. جماعت به معنای کثرت نیست، بلکه گروه خوبان را بیابید و از آنها جدا نشوید. جامعه روحانیت (باوجود برخی افراد ناشایست) جامعه خوبی است، به آن التزام داشته باشید.
«بُنِیتْ عَلَیهِ أَرْکانُ الطَّاعَهِ»
به ستونهای اسلام و آنچه ارکان طاعت بر آن بنا شده، پایبند باشید و اصولدین را رعایت کنید.
«وَاقْدَمُوا عَلَی اللَّهِ مَظْلُومِینَ»
این فرموده حضرت در جریان فتنه است، اما حکمی کلی است. اسلام با انفعال و پذیرش ظلم مخالف است، اما اگر میان مظلوم واقعشدن (به قیمت حفظ آبروی دیگران یا …) و ظالم بودن مرددید، حضرت میفرمایند در پیشگاه خدا مظلوم وارد شوید؛ اما ظالم نباشید، چرا که در محضر حق پاسخی نخواهید داشت. خداوند خود ولیّ و مدافع شما خواهد شد.
آیه ۳۳ سوره اسرا: «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً…». بهویژه در ترور شخصیت، خداوند ولیّ دم میشود.
«وَاتَّقُوا مَدَارِجَ الشَّیطَانِ وَمَهَابِطَ الْعُدْوَانِ»
مراقب نردبان شیطان باشید که او انسان را بالا میبرد و ناگهان رها میکند تا سقوط کند. از قرارگرفتن در سراشیبی دشمنی دوری کنید.
«لَا تُدْخِلُوا بُطُونَکمْ لُعَقَ الْحَرَامِ»
حتی بهاندازه لیسیدن یک سرانگشت حرام، چیزی وارد بدن نکنید.
«فَإِنَّکمْ بِعَینِ مَنْ حَرَّمَ عَلَیکمُ الْمَعْصِیهَ»
شما در محضر کسی هستید که معصیت را بر شما حرام کرده است.
«وَسَهَّلَ لَکمْ سَبِیلَ الطَّاعَهِ»
و راه طاعت را بر شما آسان ساخته است.
در ذیل خطبه ۱۱۴ داشتیم که محرمات کمتر از حلالها هستند؛ وسعت حلال بیش از حرام است. سوره بقره، آیه ۲۸۶: «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفسًا إِلّا وُسعَها». یکی از راههای شیطان دروغگویی است؛ او میگوید راه گناه آسان است، درحالیکه خداوند راست میگوید که راه طاعت آسان است.
غفرالله لی و لکم، الحمدلله ربالعالمین.