متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر
متن:
و من کلام له (علیه السلام) فی النهی عن غیبه الناس:
وَ إِنَّمَا یَنْبَغِی لِأَهْلِ الْعِصْمَهِ وَ الْمَصْنُوعِ إِلَیْهِمْ فِی السَّلَامَهِ، أَنْ یَرْحَمُوا أَهْلَ الذُّنُوبِ وَ الْمَعْصِیَهِ، وَ یَکُونَ الشُّکْرُ هُوَ الْغَالِبَ عَلَیْهِمْ وَ الْحَاجِزَ لَهُمْ عَنْهُمْ. فَکَیْفَ بِالْعَائِبِ الَّذِی عَابَ أَخَاهُ وَ عَیَّرَهُ بِبَلْوَاهُ، أَ مَا ذَکَرَ مَوْضِعَ سَتْرِ اللَّهِ عَلَیْهِ مِنْ ذُنُوبِهِ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِی عَابَهُ، بِهِ وَ کَیْفَ یَذُمُّهُ بِذَنْبٍ قَدْ رَکِبَ مِثْلَهُ، فَإِنْ لَمْ یَکُنْ رَکِبَ ذَلِکَ الذَّنْبَ بِعَیْنِهِ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ فِیمَا سِوَاهُ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ؛ وَ ایْمُ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ یَکُنْ عَصَاهُ فِی الْکَبِیرِ وَ عَصَاهُ فِی الصَّغِیرِ [لَجُرْأَتُهُ] لَجَرَاءَتُهُ عَلَى عَیْبِ النَّاسِ أَکْبَرُ. یَا عَبْدَ اللَّهِ لَا تَعْجَلْ فِی عَیْبِ أَحَدٍ بِذَنْبِهِ، فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ، وَ لَا تَأْمَنْ عَلَى نَفْسِکَ صَغِیرَ مَعْصِیَهٍ، فَلَعَلَّکَ مُعَذَّبٌ عَلَیْهِ. فَلْیَکْفُفْ مَنْ عَلِمَ مِنْکُمْ عَیْبَ غَیْرِهِ لِمَا یَعْلَمُ مِنْ عَیْبِ نَفْسِهِ، وَ لْیَکُنِ الشُّکْرُ شَاغِلًا لَهُ عَلَى مُعَافَاتِهِ مِمَّا ابْتُلِیَ [غَیْرُهُ بِهِ] بِهِ غَیْرُهُ.
ترجمه:
سزاوار است، آنها که از عیوبى پاکند و از گناه، سالم نگه داشته شده اند، به گنهکاران و اهل معصیت ترحم کنند، و شکر و سپاس خدا، چنان بر وجود آنان غلبه کند که آنها را از عیب جویى و غیبت دیگران باز دارد. چگونه آن عیب جو بر برادر خود عیب مى گیرد، و او را به خاطر بلایى که گرفتار شده است سرزنش مى کند، (در حالى که خودش نیز خالى از عیب نیست و خداوند به لطفش، بر آن پرده افکنده است)، آیا به خاطر نمى آورد که آنچه را خدا از گناهان او مستور داشته، (گاه) بزرگتر از گناهى است که بر دیگران عیب مى گیرد، (راستى) چگونه دیگرى را مذمّت مى کند بر گناهى، که خود مثل آن را مرتکب شده است، و اگر به آن گناه آلوده نشده، (شاید) معصیت دیگرى کرده که از آن بزرگتر است، (پس چرا به اصلاح خویش نمى پردازد؟!) به خدا سوگند حتى اگر خدا را در گناهان کبیره عصیان نکرده، و تنها صغیره اى انجام داده، همین جرأتش بر عیب جویى مردم گناه بزرگترى است!
اى بنده خدا! در عیب جویى هیچ کس نسبت به گناهى که انجام داده است شتاب مکن، شاید او آمرزیده شده باشد، و بر گناه کوچکى که خود انجام داده اى ایمن مباش، شاید به خاطر آن مجازات شوى، بنابراین، هر کدام از شما از عیب دیگرى آگاه شود، به سبب آنچه از عیب خود مى داند، از عیب جویى او خوددارى کند، و اگر کسى از عیب و گناهى پاک است، باید شکر و سپاس بر این نعمت، او را از عیب جویى کسى که به آن عیب و گناه مبتلا شده است، باز دارد.
تفسیر:
نهی از غیبت
خطبهای اخلاقی با موضوعِ کلیِ غیبت و عیبجویی؛ فضایی که متأسفانه جامعهٔ امروزی ما هم درگیرِ آن است. مخاطبِ کلام، دینداران هستند.
«وَإِنَّمَا ینْبَغِی لِأَهْلِ الْعِصْمَهِ وَالْمَصْنُوعِ إِلَیهِمْ فِی السَّلَامَهِ أَنْ یرْحَمُوا أَهْلَ الذُّنُوبِ وَالْمَعْصِیهِ»
«بهدرستی که سزاوار است برایِ کسی که از گناهان بهدور است (عصمت دارد) و خداوند در سلامتی (از گناه) به او احسان کرده است که به اهلِ گناه و معصیت ترحم کند.»
(مثلاً عدهٔ کثیری از شیعیان از شرابخواری به دورند و این خود نوعی عصمت است، گرچه گناهانِ دیگری هم داشته باشند. این دوری از گناه را خداوند به آنها هدیه کرده است؛ پس باید به دیگران (گنهکار) ترحم کنند. اگر در جایی بیماری باشد، آیا او را ترحم میکنند یا سرزنش؟ گنهکار بیمار است و نیاز به ترحم دارد؛ نباید او را با عیبجویی و نگاهِ حقارتآمیز نگریست.)
✅ عصمت از گناه، خودبهخود حاصل نمیشود؛ شخص باید خود نیز در ترکِ گناه بکوشد، اما بدونِ یاریِ خداوند، عصمت حاصل نمیشود. اگر کسی به این نتیجه رسید که شخصاً آلوده به گناه نشده و صرفاً به خود متکی است، تا زمانی که باور نکند خداوند عصمت میبخشد، قادر به ترکِ هیچ گناهی نخواهد بود.
«وَأَنْ یکونَ الشُّکرُ هُوَ الْغَالِبَ عَلَیهِمْ، وَالْحَاجِزَ لَهُمْ عَنْهُمْ»
«و شکر (بر نعمتِ دوری از گناه) بر آنها غالب باشد و مانعِ (عیبجویی از دیگران) شود.»
اگر کسی راست میگوید که از گناه بهدور است، باید شاکر باشد. این شکر مانع میشود که از دیگران عیبجویی کند. تمامِ وجود باید مشغولِ شکر باشد که خدا او را از گناه حفظ کرده و در مقابلِ فسق و فجور، او را ایمن داشته است. اگر کسی مشغولِ شکر باشد، فرصتِ غیبت و پرداختن به عیوبِ دیگران را پیدا نمیکند؛ بهقدری باید به خود مشغول باشد که فرصتِ قضاوتِ دیگران را نداشته باشد.
«فَکیفَ بِالْعَائِبِ الَّذِی ابَّ أَخَاهُ، وَعَیرَهُ بِبَلْوَاهُ»
«پس چگونه است حالِ کسی که خود عیب دارد و برادرِ (دینیاش) را جستجو میکند (عیبجویی میکند) و او را به گرفتاریاش سرزنش مینماید؟!»
انسانی که خود عیب دارد و در حالِ عیبجویی از دیگران است، آیا پردهپوشیِ خداوند را از گناهانِ خود به یاد نمیآورد؟ آیا نمیداند که خداوند او را یاری داد تا از گناهانِ دیگران محفوظ بماند؟ آن گناهی که خداوند از او پردهپوشی کرد، بهمراتب بزرگتر از گناهی است که دیگری انجام داده و عیبجو، گناهکار را ملامت میکند.
✳️ در دعایِ زیارتِ امام رضا (ع) آمده است: «اگر دیگران گناه را میدانستند، ما را طرد میکردند؛ حاکمان میدیدند، از شهر بیرون میکردند؛ پدر و مادر میفهمیدند، نمیپذیرفتند. اما خداوند پردهپوشی کرد.» خدا نسبت به ما پردهپوشی کرد و ما نسبت به دیگران پردهدری میکنیم! باید مظهرِ اسماء و صفاتِ خداوند باشیم؛ او جواد است، ما هم جواد باشیم؛ او کریم است، ما هم کریم باشیم؛ او ستار است، ما هم ستار باشیم.
«وَکیفَ یذُمُّهُ بِذَنْبٍ قَدْ رَکبَ مِثْلَهُ»
«چگونه است که (فردِ عیبجو) دیگری را بهخاطرِ گناهی مذمت میکند که خودش نیز مرتکبِ همانندِ آن شده است؟!»
(خطاکار در ظاهر و باطن یکی است، اما عیبجو با نفاق خطا میکند).
«فَإِنْ لَمْ یکنْ رَکبَ ذٰلِک الذَّنْبَ بِعَینِهِ فَقَدْ عَصَیٰ اللَّهَ فِیمَا سِوَاهُ مِمَّا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ»
«پس اگر (فردِ عیبجو) دقیقاً همان گناه را مرتکب نشده باشد، (باز هم) خداوند را در غیرِ آن گناه (گناهی دیگر) نافرمانی کرده است که (آن گناه) بزرگتر از آن است.»
اگر کسی اقرار کند که چنین گناهی را مانندِ او مرتکب نشده، حضرت (ع) پاسخ میدهد: اگر گنهکار یک گناه میکند، عیبجو هم گناهِ دیگری میکند. در اصلِ گناه فرقی نیست؛ مهم این است که گناه سر میزند. اگر عیبجو همان گناهِ خاص را نکرده، خداوند را در جایِ دیگری نافرمانی کرده است که گاهی گناهِ عیبجو از گناهِ دیگری بزرگتر است.
«وَایمُ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ یکنْ عَصَاهُ فِی الْکبِیرِ وَعَصَاهُ فِی الصَّغِیرِ لَجُرْأَتُهُ عَلَیٰ عَیبِ النَّاسِ أَکبَرُ»
«سوگند به خدا، اگر کسی ادعایِ بیگناهی دارد و مرتکبِ گناهِ کبیره هم نمیشود، اما خداوند را با گناهِ کوچک نافرمانی میکند، همین جسارتِ او بر عیبجویی از مردم (و اهانت و تحقیرِ دیگران) بهمراتب بزرگتر (و گناهی کبیرهتر از آن عمل) است.»
بندگانِ خدا، خانوادهٔ خدا هستند (الْخَلْقُ عِیالُ اللَّهِ) و خداوند در موردِ خانوادهٔ خود، غیرتمند است. خدایِ غیور اجازه نمیدهد که هر کسی نسبت به بندگان و عیالِ خود هتکِ حرمت کند. عیبجو جسارت کرده در مقابلِ خداوند به عیالِ خدا اهانت کند، باوجوداینکه ادعا دارد گناهِ کبیره ندارد. آیا این گناه بزرگتر نیست؟!
«یا عَبْدَ اللَّهِ! لَا تَعْجَلْ فِی عَیبِ أَحَدٍ بِذَنْبِهِ، فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ»
«ای بندهٔ خدا! در عیبجویی و بیآبرو کردنِ دیگران شتاب نکن؛ شاید خداوند آن گناه را بخشیده باشد.»
(فضایِ مجازیِ امروزی، فضایی پر از آبروریزی، هتکِ حرمت، و ترورِ شخصیت موج میزند.)
«وَلَا تَأْمَنْ عَلَیٰ نَفْسِک صَغِیرَ مَعْصِیهٍ، فَلَعَلَّک مُعَذَّبٌ عَلَیهِ»
«ای بندگانِ خدا، بهخاطرِ کوچکیِ گناهِ خود، خود را در امان (از عذاب) نبین؛ چهبسا خداوند همان گناه را نبخشیده باشد و عذابت کند.»
(این حالت، همان خوفورجا است؛ شاید خداوند ببخشد و شاید هم نبخشد.)
«فَلْیکفُفْ مَنْ عَلِمَ مِنْکمْ عَیبَ غَیرِهِ لِمَا یعْلَمُ مِنْ عَیبِ نَفْسِهِ»
«پس باید کسی که از شما عیبِ دیگری را میداند، از آشکارکردن آن خودداری کند (کفِّ نفس داشته باشد)؛ بهخاطرِ دانشی که از عیبِ خود دارد.»
انسانی که خود عیب دارد، حق ندارد عیوبِ دیگران را عیبجویی و آشکار کند و اگر هم در گناهی به پاکی و عصمت رسیده است، باز هم حقِ اهانت ندارد.
«وَلْیکنِ الشُّکرُ شَاغِلاً لَهُ عَلَیٰ مُعَافَاتِهِ مِمَّا ابْتُلِی بِهِ غَیرُهُ»
«و شکر (بهخاطرِ عافیت و دوری از گناه) باید او را مشغول کند؛ بهخاطرِ سلامتیاش از آنچه دیگری به آن مبتلا شده است، تا فرصتِ عیبجویی از مبتلایان را نکند و عیب نبیند و اگر هم عیبی دید، به عیوب و گناهِ خود بپردازد.»
«اللَّهُمَّ اعْصِمْنَا مِنَ الْآفَاتِ وَالشُّرُورِ»