متن عربی بهمراه ترجمه و تفسیر
متن:
و من خطبه له (علیه السلام) فی ذکر المَکاییل و المَوازین:
عِبَادَ اللَّهِ، إِنَّکُمْ وَ مَا تَأْمُلُونَ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا أَثْوِیَاءُ مُؤَجَّلُونَ وَ مَدِینُونَ مُقْتَضَوْنَ، أَجَلٌ مَنْقُوصٌ وَ عَمَلٌ مَحْفُوظٌ، فَرُبَّ دَائِبٍ مُضَیَّعٌ وَ رُبَّ کَادِحٍ خَاسِرٌ. وَ قَدْ أَصْبَحْتُمْ فِی زَمَنٍ لَا یَزْدَادُ الْخَیْرُ فِیهِ إِلَّا إِدْبَاراً، وَ لَا الشَّرُّ فِیهِ إِلَّا إِقْبَالًا، وَ لَا الشَّیْطَانُ فِی هَلَاکِ النَّاسِ إِلَّا طَمَعاً، فَهَذَا أَوَانٌ قَوِیَتْ عُدَّتُهُ وَ عَمَّتْ مَکِیدَتُهُ وَ أَمْکَنَتْ فَرِیسَتُهُ. اضْرِبْ بِطَرْفِکَ حَیْثُ شِئْتَ مِنَ النَّاسِ، فَهَلْ تُبْصِرُ إِلَّا فَقِیراً یُکَابِدُ فَقْراً، أَوْ غَنِیّاً بَدَّلَ نِعْمَهَ اللَّهِ کُفْراً، أَوْ بَخِیلًا اتَّخَذَ الْبُخْلَ بِحَقِّ اللَّهِ وَفْراً، أَوْ مُتَمَرِّداً کَأَنَّ بِأُذُنِهِ عَنْ سَمْعِ الْمَوَاعِظِ وَقْراً؟
أَیْنَ أَخْیَارُکُمْ وَ صُلَحَاؤُکُمْ وَ أَیْنَ أَحْرَارُکُمْ وَ سُمَحَاؤُکُمْ وَ أَیْنَ الْمُتَوَرِّعُونَ فِی مَکَاسِبِهِمْ وَ الْمُتَنَزِّهُونَ فِی مَذَاهِبِهِمْ؟ أَ لَیْسَ قَدْ ظَعَنُوا جَمِیعاً عَنْ هَذِهِ الدُّنْیَا الدَّنِیَّهِ وَ الْعَاجِلَهِ الْمُنَغِّصَهِ، وَ هَلْ [خُلِّفْتُمْ] خُلِقْتُمْ إِلَّا فِی حُثَالَهٍ لَا تَلْتَقِی إِلَّا بِذَمِّهِمُ الشَّفَتَانِ اسْتِصْغَاراً لِقَدْرِهِمْ وَ ذَهَاباً عَنْ ذِکْرِهِمْ؟ فَ «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ». ظَهَرَ الْفَسَادُ فَلَا مُنْکِرٌ مُغَیِّرٌ وَ لَا زَاجِرٌ مُزْدَجِرٌ، أَ فَبِهَذَا تُرِیدُونَ أَنْ تُجَاوِرُوا اللَّهَ فِی دَارِ قُدْسِهِ وَ تَکُونُوا أَعَزَّ أَوْلِیَائِهِ عِنْدَهُ، هَیْهَاتَ، لَا یُخْدَعُ اللَّهُ عَنْ جَنَّتِهِ وَ لَا تُنَالُ مَرْضَاتُهُ إِلَّا بِطَاعَتِهِ. لَعَنَ اللَّهُ الْآمِرِینَ بِالْمَعْرُوفِ التَّارِکِینَ لَهُ، وَ النَّاهِینَ عَنِ الْمُنْکَرِ الْعَامِلِینَ بِهِ.
ترجمه:
ای بندگان خدا! شما و آنچه از این دنیا امید دارید، مهمانانى هستید براى مدتى معین، و بدهکارانى مورد بازخواست، سرآمدى کوتاه دارید، و اعمالى که (نزد خدا) محفوظ است. چه بسیار کوشش کننده اى که به جایى نرسید، و زحمت کشنده اى که جز زیان، چیزى نصیبش نشد، شما در زمانى زندگى مى کنید که خیر و نیکى پشت کرده و رو به کاستى گذارده، شر و بدى روى آورده و رو به فزونى است، و شیطان طمعش در گمراهى مردم بیشتر شده.
(آرى) زمانى است که وسایل پیشرفت شیطان قوى گشته، و نیرنگ و فریبش همه را فرا گرفته، و به چنگ آوردن شکار برایش آسان شده است! به هر سو که مى خواهى نگاه کن! آیا جز فقیرى که با فقر دست به گریبان است، یا ثروتمندى که نعمت خدا را کفران کرده، یا بخیلى که بخل را در اداى حقوق الهى سبب فزونى ثروت شمرده، یا گردن کشى که گوش او از شنیدن اندرزها، کر است، شخص دیگرى را مى بینى؟!
کجایند خوبان شما، صالحان، آزاد مردان و سخاوتمندان شما؟ کجا هستند آنها که در کسب و کارشان تقوا و ورع داشتند؟ و آنها که در عقیده و رفتار خود از بدیها دورى مى جستند؟ مگر همه آنها از این دنیاى پست و بى ارزش و زندگى زودگذر و پر از درد و رنج کوچ نکردند؟ آیا جز این است که شما در میان گروهى بى ارزش ـ که لبها جز به نکوهش آنها حرکت نمى کند، تا قدر و مقام آنها را کوچک بشمرد، و براى همیشه آنها را به فراموشى بسپارد ـ آفریده شده اید؟ «إنّا للهِ وإنّا إلَیْهِ رَاجِعُونَ».
(آرى!) فساد آشکار شده، (و همه جا را فرا گرفته) نه انکارکننده اى دیده مى شود که براى تغییر آن برخیزد، و نه نهى کننده اى که خود نهى را پذیرفته باشد، آیا با این حال مى خواهید در سراى قدس پروردگار، و جایگاه رحمتش منزل گزینید وعزیزترین اولیاى خدا نزد او باشید؟! هیهات! هرگز نمى توان خدا را در مورد بهشت جاویدانش، فریب داد و رضاى او جز با اطاعتش به دست نمى آید. خدا لعنت کند، کسانى را که «امر به معروف» مى کنند و خود آن را ترک مى گویند، و «نهى از منکر» مى کنند و خود مرتکب آن مى شوند!
تفسیر:
در باب مکیال و میزان
این عنوان و موضوع به محتوای کلام ربطی ندارد. توصیه به مکیال و میزان، منع از کمفروشی و دعوت بهدقت و توجه در کسبوکار است؛ اما در محتوای خطبه دیده نمیشود. الا یک جمله: «أَینَ الْمُتَوَرِّعُونَ فِی مَکاسِبِهِمْ؟» (کجا هستند کسانی که در کسب خود ورع دارند؟) که این جمله باز هم ربط مستقیمی به آن عنوان ندارد. برخی گفتهاند: شاید سیدرضی خطبهی طولانیتری را حذف کرده و بخشی را آورده که آن موضوع در این بخش نیست. برخی دیگر معتقدند: لفظ میزان و مکیال نیامده، ولی خبر به حضرت رسیده مردم کمفروشی و گرانفروشی میکنند و حضرت این خطبه را ایراد فرموده، نه اینکه لزوماً لفظ کیل در آن باشد. برخی دیگر گفتهاند: سیدرضی از باب تقیه این عنوان را انتخاب کرده است؛ چون حضرت طعنهای به خلفای قبلی میزند، سید برای اینکه کتاب سانسور نشود، عنوان را مباحث اخلاقی گذاشته است. اما این قول نمیتواند قوی باشد. درهرصورت، عنوان و محتوای خطبه ارتباط خاصی با هم ندارند.
«عِبَادَ اللَّهِ، إِنَّکمْ وَمَا تَأْمُلُونَ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیا أَثْوِیاءُ مُؤَجَّلُونَ»
ای بندگان خدا، شما و هر چه را در دنیا انتظار و آرزوی آن را دارید [تَأْمُلُونَ]، میهمانانی هستید که برای ماندنتان مهلتی تعیین شده است. «انسان با آرزو و آمال، اهدافش زنده است». شما در دنیا با آرزوهایتان میهمانانی هستید [أَثْوِیاءُ] که اجل پیشروی شماست.
«وَمَدِینُونَ مُقْتَضَوْنَ: أَجَلٌ مَنْقُوصٌ، وَعَمَلٌ مَحْفُوظٌ»
بدهکارانی هستید [مَدِینُونَ] که از شما طلبِ بدهی شده است؛ پس بدهیِ خود را که به گردن دارید، قَضَاءً کنید. اجل و مدتِ زندگی شما نقص دارد [مَنْقُوصٌ] و عملِ شما محفوظ است. برای انسان در دنیا دو تشبیه آورده شده: اولاً میهمانی که علم ذاتی دارد باید برود و بدهی خود (عمر) را باید ادا کند. اگر نتوانست تمام بدهی را یکباره پرداخت کند، کمکم ادا میکند؛ هر روز با هر نفسی که میگذرد، پرداختِ عمر است. ثانیاً میهمانی که عملکردش در میهمانی محفوظ میشود و فردا روزی به آن رسیدگی خواهد شد.
نکته: «أَثْوِیاءُ مُؤَجَّلُونَ»؛ میهمان هر جا که پا گذاشت، دغدغهی غذایی ندارد؛ زیرا برای او مهیاست. ما نیز در این دنیا میهمان هستیم و صاحبخانهی ما همان خدایی است که با لطف و کرم، رزق را میرساند. (زشت است در خانهی میزبان کریم، لقمه نان و پنیر برده شود، مبادا اینکه غذا ندهد یا نرسد!) او به شما روزی خواهد داد، نگران آن نباشید.
«فَرُبَّ دَائِبٍ مُضَیعٌ، وَرُبَّ کادِحٍ خَاسِرٍ»
چه بسیار افرادی که در تلاش خود مداومت [دَائِبٌ] میکنند، اما کار و تلاششان ضایع شده [مُضَیعٌ] و چه بسیار زحمت و رنجی [کادِحٌ] که در پایان زیاندیدهاند. «ضربالمثل: گاو نُه من شیرده». حکایتِ «جوینده یابنده است»، همیشه صادق نیست؛ چون با ریا و نفاق همراه بوده و هیچکدام موردقبول واقع نشده است. در تجارت مادی، هر چه دویدن و تلاش بیشتر باشد (رسم الهی است)، سود بیشتری کسب میشود؛ اما در امور معنوی، نیات هستند که اعمال را به تباهی میکشند. یکی از شرایط روزه، استمرار در نیت است؛ اگر در میانهی روز با جدیت نیتِ افطار کند و پس از آن چیزی هم نخورد، روزه باطل است. (نیت در عمل مهم است)؛ اگر نیت درست نباشد، عملِ زیاد به دردی نمیخورد.
«وَقَدْ أَصْبَحْتُمْ فِی زَمَنٍ لا یزْدَادُ الْخَیرُ فِیهِ إِلاَّ إِدْبَاراً، وَالشَّرُّ فِیهِ إِلاَّ إِقْبَالاً»
ای مردم، روزگاری را سپری میکنید و در زمانی قرار گرفتهاید که خیروبرکت به شما پشت کرده [إِدْبَاراً] و فتنه و شر به شما روی آورده است. این خطبه در اوایل حکومت حضرت صادر شده و هنوز حالوهوای خلفای قبل در جامعه حاکم است.
«وَالشَّیطَانُ فِی هَلاک النَّاسِ قَدْ طَمِعَ، فَهَذَا أَوَانٌ قَوِیتْ عُدَّتُهُ»
و شیطان در هلاکت و گمراهی مردم طمع کرده است. این دورانی است که عِدّه و عُدهی شیطان زیاد شده و هر روز بهجای اینکه رو به اضمحلال برود، قویتر شده و دین رو به ضعف نهاده است.
«وَعَمَّتْ مَکیدَتُهُ، وَأَمْکنَتْ فَرِیسَتُهُ»
مکر و فریبِ او عمومی و همهگیر شده و خوبان هم در جاهایی لغزش پیدا کردهاند. ازبسکه شیطان در متن زندگی و جامعه پاباز کرده و وارد شده، خوبان هم از شیطان رکب میخورند و شکارکردن [فَرِیسَتُهُ] برای شیطان آسان شده است. اگر مال حرام وارد زندگی شود، خداباوری و دینمداری از بین میرود و شکارشدن آسان میگردد.
«اضْرِبْ بِطَرَفِک حَیثُ شِئْتَ مِنَ النَّاسِ»
چشم و نگاه خود را [طَرَفِک] به هر طرف که میخواهی بچرخان [اضْرِبْ].
«فَهَلْ تُبْصِرُ إِلاَّ فَقِیراً یکابِدُ فَقْراً»
آیا مردم را بهغیراز این چهار حالت میبینی؟ مردم به شرایطی دچار شدهاند که از این چهار حالت خارج نیست:
۱- فقیری که باتحمل رنج [یکابِدُ]، فقر خود را پشت سر میگذارد؛ فقر تحمیلی که هر لحظه امکان طغیان دارد و احکام دین را زیر پا میگذارد. فقری که از هر دری بیاید، ایمان از درِ دیگر میرود. (این غیر از آن فقری است که با انتخاب و اختیار برگزیده میشود و زاهدانه است).
«أَوْ غَنِیاً بَدَّلَ نِعْمَهَ اللَّهِ کفْراً»
۲- متمولی که نعمتهای الهی را کفران میورزد. «إِنَّ الْإِنْسَانَ لَیطْغَی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَی»؛ آنها با رسیدن به نعمت، راه طغیان و کفران پیش گرفتند.
«أَوْ بَخِیلاً اتَّخَذَ الْبُخْلَ بِحَقِّ اللَّهِ وَفْراً»
۳- بخیلی که خود میخورد و به دیگران انفاق نمیکند. بخل آنها نسبت به مال الله و حقالله است. تصور میکنند اگر حقالله را ادا نکنند (خمس و زکات)، مالشان زیاد میشود [وَفْراً]؛ درحالیکه اشتباه میکنند و گرچه زمان طولانی هم بگذرد (زمان مهم نیست)، حتماً وعدهی الهی محقق خواهد شد.
«أَوْ مُتَمَرِّداً کأَنَّ بِأُذُنَیهِ عَنْ سَمْعِ الْمَوَاعِظِ وَقْراً»
۴- گروه متمردی که ازدینبرگشته و سرکش شدهاند؛ گویا سنگینی در گوشهایشان قرار دارد که هیچیک از مواعظ را نمیشنوند. با تمام زحمات امیرالمؤمنین، همهی انحرافات اصلاح نشد و جامعه به ریل اصلیِ خود، یعنی اسلام نبوی، برنگشت؛ آن هم به دلیل وجود مردم لجوج و متعصبی که موعظه پذیر نبودند. حتی اگر کسی گنهکار باشد، همین که موعظه پذیر باشد، امید نجاتی در آن هست؛ اما بدتر از آن، نشنیدن موعظه است که انسان را در جهل مرکب نگه میدارد.
«أَینَ خِیارُکمْ وَصُلَحَاؤُکمْ وَأَحْرَارُکمْ وَسُمَحَاؤُکمْ؟»
کجا هستند خوبان، صالحان، آزادمردان و سخاوتمندان [سُمَحَاءُ] و بخشندگان شما؟ خوبان جامعه کجا هستند؟ آنها یا از بین رفتهاند یا تحتتأثیر بدان قرار گرفتهاند. (هر دو حالت آن بد است)؛ وای بر حال جامعهای که بدان در آن زیاد باشند و خوبان باشند؛ اما حرفی نزنند و در برابر منکرات موضع نگیرند.
«أَینَ الْمُتَوَرِّعُونَ فِی مَکاسِبِهِمْ، وَالْمُتَنَزِّهُونَ فِی مَذَاهِبِهِمْ؟»
کجا هستند آنان که در کسبوکار خود ورع دارند [مُتَوَرِّعُونَ]؟ کاسب باید مرحلهای بالاتر از تقوا داشته باشد و حتی نزدیک حرام هم نرود (غش در معامله، کمفروشی، قسم دروغ، عهدشکنی، عدم ربا). کجایند پاکان و آنان که در عقاید و رفتوآمد خود [مَذَاهِبِهِمْ] منزه هستند [مُتَنَزِّهُونَ]؟ کسانی که در عملکرد، باورها و آمدهایشان، انسانهایی پاک و پیراسته باشند.
«أَلَیسَ قَدْ ظَعَنُوا جَمِیعاً عَنْ هَذِهِ الدُّنْیا الدَّنِیهِ»
آیا خوبان و بدان همگی با هم از این دنیا نرفتند؟ عمرشان به پایان نرسید و همگی کوچ نکردند؟
«وَالْعَاجِلَهِ الْمُنَقِّصَهِ»
آیا از این دنیای زودگذرِ گلوگیر و ناگوار [مُنَقِّصَهِ] نرفتند؟ شما هم خواهید رفت؛ پس چرا در مقابل وظایفتان چنین کوتاهی میکنید؟
«وَهَلْ خُلِّفْتُمْ إِلاَّ فِی حُثَالَهٍ لا تَلْتَقِی بِذَمِّهِمُ الشَّفَتَانِ»
آیا باقی نماندهاید (خلق نشدهاید) مگر در میان افرادی پست و کمارزش [حُثَالَهٍ]؟ این افراد آنقدر پست هستند که من حتی نمیخواهم برای مذمتشان لبهایم را به حرکت درآورده و دربارهشان حرف بزنم [تَلْتَقِی الشَّفَتَانِ]. گاهی راه مقابله با بدی، بیاعتنایی به آن است.
«اسْتِصْغَاراً لِقَدْرِهِمْ وَذِهَاباً عَنْ ذِکرِهِمْ»
تا با این کار آنها را کوچک کرده و ارزششان را پایین بیاورم و یادشان را از ذهنها پاک کنم. «گاهی تکرارِ امور، خود نوعی ارزش دادن به آنهاست».
«فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ»
آیا شما در دورانی باقی نماندهاید که مردمش بهقدری پست هستند که من دربارهشان حتی نمیخواهم سخنی بگویم؟ جامعهای که خوبانش نباشند یا اثرگذار نباشند، باید فاتحهاش را خواند. در قبال هر انتقادی باید راهکاری باشد و در کنار درد، درمانی. خلفا بلای بیشماری بر سر جامعه آورده و آن را به انحطاط کشیدند؛ بهطوری که حتی از دین، پوستهای ظاهری هم باقی نمانده بود.
«ظَهَرَ الْفَسَادُ، فَلا مُنْکرٌ مُغَیرٌ»
فساد آشکار شده، درحالیکه نهیکنندهای نیست که از فساد بیزار باشد، قیام کند و آن را تغییر دهد [مُغَیرٌ/مُبَدِّلٌ]. عجب اوضاع بدی شده است، اما کسی برای تغییر آن وارد میدان نمیشود.
«زَاجِرٌ مُزْدَجَرٌ»
منعکنندهای نیست که خود از فساد بازداشته شده باشد یا دیگران را منع کند.
«أَفَبِهَذَا تُرِیدُونَ أَنْ تُجَاوِرُوا اللَّهَ فِی دَارِ قُدْسِهِ»
آیا با این اعمال میخواهید در بهشت، همسایه و همجوار خدا در آن سرای قدسی باشید؟ با اعمال فردیِ دستوپاشکسته و در برابر فسادِ فراگیری که هیچ مانعی در برابرش نیست، از همجواریِ حق خبری نخواهد بود.
«وَتَکونُوا أَعَزَّ أَوْلِیائِهِ عِنْدَهُ؟»
آیا با این اعمال میخواهید عزیزترینِ اولیای خدا باشید؟
«هَیهَاتَ! لا یخْدَعُ اللَّهُ عَنْ جَنَّتِهِ»
هرگز! خداوند نسبت به بهشت خودفریب نمیخورد. شاید بتوان با ظاهرسازی دیگران را فریب داد، اما دربارهی بهشت، خدا فریبخوردنی نیست.
«لَیسَ الْإِیمَانُ بِالتَّجَلِّی وَالتَّمَنِّی»
ایمان به این نیست که خود را بیارایید (با انگشتر، تسبیح و محاسن)؛ و با آرزوکردن و «ایکاش با اولیا بودن» هم به دست نمیآید. نه به ظاهرسازی است و نه به آرزو، بلکه ایمان باید در عمق جان نفوذ کند و اعمال انسان بر آن گواهی دهد.
«وَلا تُنَالُ مَرْضَاتُهُ إِلاَّ بِطَاعَتِهِ»
هیچکس به قرب و رضایت الهی نمیرسد مگر با اطاعت.
راهکار حضرت: بعد از جامعهشناسی، شناخت فضای کلی و بازگوکردن درد جامعه، درمان آن را متمسک شدن به امربهمعروف و نهیازمنکر میدانند؛ اینگونه است که جامعه رشد میکند و هرچه این فریضه کمرنگ شود، انحراف و بیبندوباری بیشتر میشود. قبل از امربهمعروفِ دیگران، در صدد اصلاح خود باشید. قبل از توصیه به دیگران برای ترک گناه، ابتدا خود گناه را ترک کنید. امربهمعروف وظیفهی شخصیِ هر کسی است، حتی اگر گناهکار باشد؛ ولی شرط کمال آن، این است که فرد خود پیش از دیگران عامل باشد.
«لَعَنَ اللَّهُ الآمِرِینَ بِالْمَعْرُوفِ التَّارِکینَ لَهُ»
خدا لعنت کند کسانی را که امربهمعروف میکنند؛ اما خود آن را ترک میگویند.
«وَالنَّاهِینَ عَنِ الْمُنْکرِ الْعَامِلِینَ بِهِ»
خدا لعنت کند کسانی را که ناهی منکرند اما خود به آن عمل میکنند و هر فسادی از دستشان برآید انجام میدهند. هر دو گروه ملعوناند. یکی از اصول امربهمعروف این است که باید با علتها مبارزه کرد، نه با معلولها.
اللَّهُمَّ زَینْ أَخْلَاقَنَا بِالْقُرْآنِ.