بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۱۴۰۴/۱/۲۵ . ۱۵شوال
💢 حکمت ۳۲۳ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام) وَ قَدْ مَرَّ بِقَتْلَى الْخَوَارِجِ یَوْمَ النَّهْرَوَانِ:
بُؤْساً لَکُمْ، لَقَدْ ضَرَّکُمْ مَنْ غَرَّکُمْ. فَقِیلَ لَهُ مَنْ غَرَّهُمْ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ؟ فَقَالَ الشَّیْطَانُ الْمُضِلُّ وَ الْأَنْفُسُ الْأَمَّارَهُ بِالسُّوءِ؛ غَرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِیِّ وَ فَسَحَتْ لَهُمْ بِالْمَعَاصِی وَ وَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ، فَاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ.
در روز نهروان بر کشتگان خوارج گذشت. فرمود:
اى شوربخت مردمى که شمایید آنکه فریبتان داد به شما زیان رسانید. او را گفتند: یا امیر المؤمنین، چه کسى فریبشان داد؟ فرمود: شیطان گمراه کننده و نفس فرمان دهنده بر بدى. آنان را فریفته آرزوها ساخت و راه نافرمانى را برایشان بگشود و به پیروزى وعده داد و به آتش سرنگون نمود.
💠و قَالَ (علیه السلام) وَ قَدْ مَرَّ بِقَتْلَى الْخَوَارِجِ یَوْمَ النَّهْرَوَانِ:
امام علیه السلام روز جنگ نهروان هنگامى که از کنار کشتگان خوارج مى گذشت فرمود:
💠بؤْساً لَکُمْ، لَقَدْ ضَرَّکُمْ مَنْ غَرَّکُمْ
بدا به حال شما. به یقین کسى که شما را فریب داد به شما ضرر زد
[«بؤس» در اصل به معناى ضرر و شدت است و جمله «بُؤساً لَکُمْ» نفرین درباره خوارج نهروان است که گرفتار شدت و زیان شدند.]
💠 فقِیلَ لَهُ مَنْ غَرَّهُمْ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ؟ به امام علیه السلام عرض کردند: اى امیرمؤمنان! چه کسى آنها را فریب داد؟ [«غَرّهم» از ماده «غرور» به معناى فریب است]
💠فقَالَ الشَّیْطَانُ الْمُضِلُّ وَ الْأَنْفُسُ الْأَمَّارَهُ بِالسُّوءِ
امام علیه السلام فرمود: شیطان گمراه کننده و نفس اماره به سوء.
💠 غرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِیِّ وَ فَسَحَتْ لَهُمْ بِالْمَعَاصِی
شیطان و نفس اماره آنها را به وسیله آرزوها فریفتند،راه گناه را بر آنان گشودند،
[«فَسَحَتْ» از ماده «فُسحت» به معناى گشایش]
💠 و وَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ
نوید پیروزى به آنها دادند و آنان را به سرعت به جهنم فرستادند.
[«اظْهار» به معناى پشتیبانى وپیروزى است]
💠فاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ
و آنان را به سرعت به جهنم فرستادند. [«اقتحام» در اصل به معناى ورود در کارهاى سخت و هولناک است]
⏪ توضیحی در مورد جنگ نهروان:
جنگ نهروان آخرین جنگ در زمان حیات امیرالمومنین بود، اگر چه حضرت قصد داشت مجددا با معاویه وارد جنگ شود ولی شهادت حضرت مانع از این تصمیم شد.
خوارج گروه خشک مقدس ، و مقدس مآب ظاهر بینی بودند که از باطن و حقیقت دین اطلاعی نداشتند و فقط ظاهر را می دیدند .
↙️در سخت ترین لحظات جنگ صفین، با هماهنگی معاویه و نفوذی های لشکر امیرالمومنین بحث حکمیت و قرآن به نیزه کردن انجام شد و خوارج گفتند ما باید جنگ را متوقف کنیم و حضرت را مجبور به این کار کردند.
بعدا پشیمان شدند و گفتند ما غیر خدا را حکم و داور قرار داده ایم (عمرو عاص و ابوموسی اشعری) و گناه باعث کفر است.
حضرت فرمود: من که از اول مخالف بودم و شما تحمیل کردید ولی نه حکمیت خلاف شرع است، نه اگر کسی گناه کرد از دین خارج میشود.
↙️خوارج ابتدا یک گروه فکری بود که فقط شعار میدادند و تلاش میکردند جلسات سخنرانی امیرالمومنین را متشنج کنند.
شعار ” لا حکم الا لله” شعار اصلی آنان بود که امیرالمومنین در خطبه ۴۰ پاسخ کوبنده ای به شعار آنان و معنای اشتباهی که از آن برداشت میکنند، داده است.
↙️خوارج همین که دست به سلاح بردند، حضرت با آنها وارد جنگ شد.
عبدالله بن خَبّاب بن اَرَتّ اولین کسی بود که توسط خوارج کشته شد و حضرت از اینجا به آنها اعلان جنگ کرد.
خوارج از عبدالله پرسیدند:
مَا تَقُولُ فِی اَلتَّحْکِیمِ وَ اَلْحُکُومَهِ
نظر تو در نورد حکومت علی چیست؟
قَالَ إِنَّ عَلِیّاً أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْکُمْ وَ أَشَدُّ تَوَقِّیاً عَلَى دِینِهِ وَ أَنْفَذُ بَصِیرَهً
گفت: علی از شما عالمتر است بخدا و در دیتش باتقواتر ، وبصیرتش بیش از شماست.
فَقَالُوا إِنَّکَ لَسْتَ بِمُتَّبِعِ اَلْهُدَى إِنَّمَا تَتَّبِعُ اَلرِّجَالَ عَلَى إِیمَانِهِمْ ثُمَّ قَرَّبُوهُ إِلَى اَلنَّهْرِ وَ ذَبَحُوهُ؛
کفتند تو برمسیر هدایت نیستی او را در کنار نهر سر بریدند و بعد هم همسر حامله اش را کشتند.
↙️ امیرالمومنین عبدالله بن عباس را برای گفتگو فرستاد و بعد هم خودش برای پاسخ دادن به شبهات آنها رفت و در مجموع از ۱۲ هزار نفر، ۸ هزار نفر از مسیر اشتباه دست کشیدند و به حضرت پیوستند و ۴ هزار نفر باقی ماندند که حضرت با آنها وارد جنگ شد.
پیش بینی حضرت در مورد نتیجه جنگ،
درخطبه ۵۹ فرمود :
وَ اللَّهِ لَا یُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَهٌ وَ لَا یَهْلِکُ مِنْکُمْ عَشَرَهٌ.
به خدا سوگند، ده تن از خوارج زنده نماند و حتى، ده تن از شما کشته نشود.
📗روایتی از امیرالمومنین در مورد شخصیت شناسی خوارج:
از امیرالمومنین در مورد خوارج پرسیدند:
أَکفَّارٌ هُمْ؟ قَالَ: مِنَ الِکُفْرِ فَرُّوا
آیا ایشان کافر بودند؟ فرموداز کفر فراری بودند ،
قِیلَ: أَفمنافقون هُمْ؟
سوال شد منافق بودند؟
قَالَ: إِن الْمُنَافِقِینَ لَا یَذْکُرُونَ اللَّه إِلَّا قَلِیلًا،
فرنود : متافق خدا را یاد نمی کند مگر خیلی قلیل.
وَهَؤُلَاءِ یَذْکُرُونَ اللَّه بُکره وأَصیلًا،
و خوارج صبح و شام خدا را یاد می کنند و ذکر می گویند
فَقِیلَ: مَا هُمْ؟
سوال شد : پس چه بودند؟
قَالَ: قَوْمٌ أَصابتهم فِتْنَهٌ فعَمُوا وصَمُّوا.
فرنور: قومی که به فتنه افتادند ودر فتنه کور و کر شدند.
❌ انسان دو دشمن دارد.
💠بؤْساً لَکُمْ، لَقَدْ ضَرَّکُمْ مَنْ غَرَّکُمْ
بدا به حال شما. به یقین کسى که شما را فریب داد به شما ضرر زد.
💠 فقِیلَ لَهُ مَنْ غَرَّهُمْ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ؟ به امام علیه السلام عرض کردند: اى امیرمؤمنان! چه کسى آنها را فریب داد؟
💠 فقَالَ الشَّیْطَانُ الْمُضِلُّ وَ الْأَنْفُسُ الْأَمَّارَهُ بِالسُّوءِ
امام علیه السلام فرمود: شیطان گمراه کننده و نفس اماره.
❌انسان دو دشمن فریبکار دارد.
دو دشمن باعث انحراف انسان میشوند. یکى از برون و دیگرى از درون؛ شیطان از برون و نفس اماره از درون.
البته خداوند دو پیامبر نیز در مقابل این دو دشمن برای انسان فرستاده است. پیامبر درون و پیامبر برون.
پیامبر درون عقل است و پیامبر برون انبیاء و ائمه هستند.
❇️نفوذ شیطان در صورتى است که نفس اماره بر انسان مسلط باشد.
قرآن مجید مى فرماید:
《إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلَى رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ؛ نحل – ۹۹ 》
چراکه او، بر کسانى که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکل مى کنند، تسلطى ندارد.
《 إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ ؛ نحل – ۱۰۰》
تسلط او تنها بر کسانى است که او را به سرپرستى خود برگزیده اند، و آنها که به خدا شرک مى ورزند و به فرمان شیطان گردن مى نهند.
⏪ شیطان در نهج البلاغه از کلام امیرالمومنین علیه السلام:
امیرالمومنین در نهج البلاغه موارد و مطالب متعددی در مورد شیطان بیان کرده است.
◀️ شیطان به تدریج نفوذ میکند.
درخطبه ۷ فرمودند:
اتَّخَذُوا الشَّیْطَانَ لِأَمْرِهِمْ مِلَاکاً وَ اتَّخَذَهُمْ لَهُ أَشْرَاکاً
عده ای هستند که شیطان را ملاک و اساس کار خود قرار داده اند; او نیز آنها را به عنوان دامهاى خویش یا شریکان خود برگزید،
فَبَاضَ وَ فَرَّخَ فِی صُدُورِهِمْ
و به دنبال آن در سینه هاى آنها تخمگذارى کرد; سپس آن را مبدّل به جوجه نمود.
وَ دَبَّ وَ دَرَجَ فِی حُجُورِهِمْ
این جوجه هاى شیطانى از درون سینه هاى آنان خارج شده، در دامانشان حرکت کرد و پرورش یافت،
فَنَظَرَ بِأَعْیُنِهِمْ وَ نَطَقَ بِأَلْسِنَتِهِمْ
و سرانجام کارشان به جایى رسید که شیطان با چشم آنها نگاه کرد و بازبانشان سخن گفت.
فَرَکِبَ بِهِمُ الزَّلَلَ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الْخَطَلَ
آنها را بر مرکب لغزشها سوار کرد و سخنان فاسد و هزل و باطل را در نظرشان زینت بخشید.
◀️ اسلحه انسان در مقابل شیطان، فضائل اخلاقی است.
در خطبه قاصعه فرمود:
اتَّخِذُوا التَّوَاضُعَ مَسْلَحَهً بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّکُمْ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ،
فروتنى را سنگر میان خود و دشمنتان; یعنى ابلیس و سپاهیانش قرار دهید،
فَإِنَّ لَهُ مِنْ کُلِّ أُمَّهٍ جُنُوداً وَ أَعْوَاناً وَ رَجِلًا وَ فُرْسَاناً
زیرا او از هر امتى لشکریان و یاورانى، پیادگان و سوارانى دارد که با کمک آنها در میان همه اقوام و گروهها نفوذ مى کند.
◀️شیطان جن و انس داریم.
در خطبه ۱۰ در مورد طراحان جنگ جمل فرمود:
أَلَا وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ جَمَعَ حِزْبَهُ وَ اسْتَجْلَبَ خَیْلَهُ وَ رَجِلَهُ،
آگاه باشید! شیطان حزب خود را گرد آورده و سواره و پیاده هاى لشکرش را فراخوانده است;
وَ إِنَّ مَعِی لَبَصِیرَتِی
ولى من آگاهى و بصیرت خود را همراه دارم،
مَا لَبَّسْتُ عَلَى نَفْسِی وَ لَا لُبِّسَ عَلَیَّ.
نه حقیقت را بر خود مشتبه ساخته ام و نه دیگرى بر من مشتبه ساخته،
وَ ایْمُ اللَّهِ لَأُفْرِطَنَّ لَهُمْ حَوْضاً أَنَا مَاتِحُهُ
به خدا سوگند گردابى براى آنان فراهم سازم که جز من کسى نتواند آن را چاره کند!
لَا یَصْدُرُونَ عَنْهُ وَ لَا یَعُودُونَ إِلَیْهِ
هرگز از آن بیرون نمى آیند و آن عدّه که از آن بگریزند هرگز به سوى آن باز نمى گردند و قدم نهادن در چنین صحنه هایى را فراموش مى کنند.
◀️دعای ۲۵ صحیفه سجادیه:
وَ أَعِذْنِی وَ ذُرِّیتِی مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ،
خدایا من و ذریه ام را از شیطان رانده شده پناه ده
فَإِنَّک …جَعَلْتَ لَنَا عَدُوّاً یکیدُنَا،
زیرا که تو ما را آفریدى و به واجبات امر کردى و از محرمات نهى فرمودى و میل و رغبت در ثواب اعمال و ترس و وحشت از عقاب در دلهایمان انداختى. و براى ما دشمنى مثل شیطان قرار دادى.
سَلَّطْتَهُ مِنَّا عَلَی مَا لَمْ تُسَلِّطْنَا عَلَیهِ مِنْهُ، أَسْکنْتَهُ صُدُورَنَا،
و او را بر مسایلى درباره ى ما مسلط فرمودى که ما بر آنها تسلط نداریم و او را در سینه هایمان لانه دادى
وَ أَجْرَیتَهُ مَجَارِی دِمَائِنَا،
و در خونهایمان به جریان انداختى،
لَا یغْفُلُ إِنْ غَفَلْنَا، وَ لَا ینْسَی إِنْ نَسِینَا،
اگر ما غافل شویم او از ما غافل نیست و اگر ما فراموش کنیم ،
او ما را فراموش نمى کند.
یؤْمِنُنَا عِقَابَک، وَ یخَوِّفُنَا بِغَیرِک.
او ما را از عذاب تو ایمن مى سازد و از غیر تو مى ترساند.
إِنْ هَمَمْنَا بِفَاحِشَهٍ شَجَّعَنَا عَلَیهَا، وَ إِنْ هَمَمْنَا بِعَمَلٍ صَالِحٍ ثَبَّطَنَا عَنْهُ،
اگر ما براى عمل بدى همت کنیم او ما را تشویق و ترغیب مى کند و اگر به کار خوبى همت گماریم راى ما را مى زند.
یتَعَرَّضُ لَنَا بِالشَّهَوَاتِ، وَ ینْصِبُ لَنَا بِالشُّبُهَاتِ…
خدایا شیطان ما را به شهوتها دعوت مى کند و شبهه ها را برایمان بر پا مى نماید اگر به ما وعده دهد دروغ مى گوید و اگر ما را به نعمت ها سرگرم کند خلاف آن انجام مى دهد .
و اگر تو نیرنگ او را از ما دفع نکنى ما را گمراه مى کند و اگر فساد و رفتار زشت او
را مانع نشوى ما را گرفتار لغزش خواهد کرد.
اللَّهُمَّ فَاقْهَرْ سُلْطَانَهُ عَنَّا بِسُلْطَانِک
خدایا: با قهر و غلبه خود قهر و غلبه اش را بشکن
حَتَّی تَحْبِسَهُ عَنَّا بِکثْرَهِ الدُّعَاءِ لَک
تا آنجا که او را به خاطر دعاى فراوانى که ما مى کنیم زندانى کنى.
فَنُصْبِحَ مِنْ کیدِهِ فِی الْمَعْصُومِینَ بِک
و صبح کنیم در حالى که به لطف تو از فریب او مصون باشیم.
⤵️نفس اماره در نهج البلاغه:
نامه ی حضرت به یکی از فرمانهان لشکر.
در نامه ۵۶ آمده:
اتَّقِ اللَّهَ فِی کُلِّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ…
فَکُنْ لِنَفْسِکَ مَانِعاً رَادِعاً، وَ لِنَزْوَتِکَ عِنْدَ الْحَفِیظَهِ وَاقِماً قَامِعاً.
در هر صبح و شام تقواى الهى را پیشه کن …
فَکُنْ لِنَفْسِکَ مَانِعاً رَادِعاً،
در مقابل نفس سرکش، مانع و رادع
وَ لِنَزْوَتِکَ عِنْدَ الْحَفِیظَهِ وَاقِماً قَامِعاً.
و به هنگام خشم و غضب بر نفس خویش مسلّط و غالب باش و ریشه هاى هوا و هوس را قطع کن.
⏪حضرت طرق نفوذ نفس اماره و شیطان در وجود انسان را سه طریق بیان میکند:
1⃣ غرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِیِّ
امانیّ به معنای آرزوهای بلند و بالایی است که از وهم سر چشمه میگیرد و هیچ حقیقتی ندارند.
❇️خوارج دلبستگی به دنیا نداشتند و از جهت تعلقات دنیایی، انسان های زاهدی بودند ولی آنچه آنها را به آرزو کشاند، امید واهی برای تشکیل حکومت گسترده بر اساس عقاید مقدس مآبانه آنها بود.
همان چیزی که در دوران ما، در داعش نیز وجود داشت.
2⃣ و فَسَحَتْ لَهُمْ بِالْمَعَاصِی
شیطان و نفس اماره راه گناه را بر آنها باز کردند.
یکی از عوامل مهم گناهکاری خوارج، آشنا نبودن به مبانی عمیق دینی بود، ظاهر بینی و قشری گری شاید آنها را به ظاهر مقدس جلوه داده بود ولی آنها برای مبارزه با حضرت حاضر بودند راحت مرتکب قتل شوند، حاضر بودند بیعت بشکنند، حاضر بودند با امام زمان به جنگ برخیزند.
❇️در حالی که اصل حرف آنها که “حکمیت حرام بود و حرام انسان را از دین خارج میکند” حرف باطلی بود.
اگر دین شناسی ما عمیق نشود و فقط به ظواهر بپردازیم این خطر هست که نماز خوان هایی بشویم که با امام زمان به جنگ برخیزیم.
3⃣ و وَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ، فَاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ شیطان و نفس اماره نوید پیروزى و کمک به آنها دادند و آنان را به سرعت به جهنم فرستادند.
❇️یکی از شگردهای شیطان برای سوار شدن بر انسان، وعده ی کمک دادن است.
شیطان به انسان میگوید تو این مسیر را شروع کن، من هم هستم و تو را یاری میکنم ولی وقتی انسان وارد مسیر خلاف شد او انسان را خوار و ذلیل میکند و پشت انسان را خالی میکند.
قرآن کریم میفرماید:
《 وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا؛ فرقان – ۲۹》
شیطان همیشه خوار کننده انسان بوده است. می گوید بیا کمکت کنم اما پشتت را رها میکند.
⏪ اسب گناه، ما را با سر در جهنم می اندازد حضرت درخطبه ۱۶ فرمود:
أَلَا وَ إِنَّ الْخَطَایَا خَیْلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَیْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِی النَّارِ، آگاه باشید! گناهان اسبهاى سرکشى هستند که اهلش را بر آنها سوار مى کنند و لجامهاى آنها برگرفته مى شود و سرانجام آنان را در دوزخ سرنگون مى کند!
أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَى مَطَایَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَیْهَا أَهْلُهَا وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّهَ
آگاه باشید! تقوا و پرهیزگارى همانند مرکبهاى راهوار و رام و سریع السیر مى باشند که اهلش را بر آن سوار مى کنند و زمام آنها را به دستشان مى سپارند و آنها را به بهشت جاویدان مى رسانند.
👈 نکته 1:
تفکر خوارج از بین رفتنی نیست.
کَلَّا وَ اللَّهِ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ قَرَارَاتِ النِّسَاءِ،
در پایان جنگ با خوارج، در سال ۳۸ هجرى شخصى گفت، اى امیرالمؤمنین خوارج همه نابود شدند. فرمود نه، سوگند به خدا هرگز !
آنها نطفه هایى در پشت پدران و رحم مادران وجود خواهند داشت.
کُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتَّى یَکُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلَّابِینَ
هر گاه که شاخى از آنان سر برآورد قطع مى گردد تا اینکه آخرینشان به راهزنى و دزدى تن در مىدهند.
👈 نکته۲:
چرخیدن امیرالمومنین بین کشته شدگان جنگ ها و عبرت گیری از آنها:
❇️پیامبر در جنگ بدر دستور داد کشته شده ی مشرکین را داخل چاهی ریختند و با کشتگان بدر صحبت کرد. از آنها پرسید آیا دیدید آنچه من میگفتم حق بود؟
اصحاب پرسیدند مگر اینها چیزی میفهمند که شما با آنها حرف میزنید؟ فرمود:
مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ وَ لَکِنَّهُمْ لَا یَسْتَطِیعُونَ أَنْ یُجِیبُونِی.
تو از آنان شنواتر نیستى؛ آنان توان ندارند پاسخ بگویند.
❇️در خطبه ۲۱۹ وقتی امیرالمومنین از بین کشته شده های جمل رسید فرمود:
أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ کُنْتُ أَکْرَهُ أَنْ تَکُونَ قُرَیْشٌ قَتْلَى تَحْتَ بُطُونِ الْکَوَاکِبِ
به خدا قسم، من خوش نداشتم که اجساد قریش پیشگامان در زیر این آسمان بر روى زمین افتاده باشد ولى جاه طلبى و پیمان شکنى آنها کارشان را به اینجا رساند.
گاهی امام زمان هم از ما انتظار برخی کارها را ندارد.
❇️یا وقتی حضرت به جنازه طلحه رسید فرمود:
لَقَد کانَ لَکَ عِلمٌ لَو نَفَعَک، و لکن الشَیطان اَضَلَّکَ فَاَزَلَّک فَعَجَّلَکَ الى النار تو دانشى داشتى; اى کاش آن دانش تو را سود مىبخشید. ولى شیطان تو را گمراه کرد ولغزانید وبه سوى آتش کشانید.
اللهم افتح لنا ابواب رحمتک
بسم الله الرحمن الرحیم
شرح حکمتها
۱۴۰۴/۱/۲۵ . ۱۵شوال
💢 حکمت ۳۲۳ 💢
وَ قَالَ (علیه السلام) وَ قَدْ مَرَّ بِقَتْلَى الْخَوَارِجِ یَوْمَ النَّهْرَوَانِ:
بُؤْساً لَکُمْ، لَقَدْ ضَرَّکُمْ مَنْ غَرَّکُمْ. فَقِیلَ لَهُ مَنْ غَرَّهُمْ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ؟ فَقَالَ الشَّیْطَانُ الْمُضِلُّ وَ الْأَنْفُسُ الْأَمَّارَهُ بِالسُّوءِ؛ غَرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِیِّ وَ فَسَحَتْ لَهُمْ بِالْمَعَاصِی وَ وَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ، فَاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ.
در روز نهروان بر کشتگان خوارج گذشت. فرمود:
اى شوربخت مردمى که شمایید آنکه فریبتان داد به شما زیان رسانید. او را گفتند: یا امیر المؤمنین، چه کسى فریبشان داد؟ فرمود: شیطان گمراه کننده و نفس فرمان دهنده بر بدى. آنان را فریفته آرزوها ساخت و راه نافرمانى را برایشان بگشود و به پیروزى وعده داد و به آتش سرنگون نمود.
💠و قَالَ (علیه السلام) وَ قَدْ مَرَّ بِقَتْلَى الْخَوَارِجِ یَوْمَ النَّهْرَوَانِ:
امام علیه السلام روز جنگ نهروان هنگامى که از کنار کشتگان خوارج مى گذشت فرمود:
💠بؤْساً لَکُمْ، لَقَدْ ضَرَّکُمْ مَنْ غَرَّکُمْ
بدا به حال شما. به یقین کسى که شما را فریب داد به شما ضرر زد
[«بؤس» در اصل به معناى ضرر و شدت است و جمله «بُؤساً لَکُمْ» نفرین درباره خوارج نهروان است که گرفتار شدت و زیان شدند.]
💠 فقِیلَ لَهُ مَنْ غَرَّهُمْ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ؟ به امام علیه السلام عرض کردند: اى امیرمؤمنان! چه کسى آنها را فریب داد؟ [«غَرّهم» از ماده «غرور» به معناى فریب است]
💠فقَالَ الشَّیْطَانُ الْمُضِلُّ وَ الْأَنْفُسُ الْأَمَّارَهُ بِالسُّوءِ
امام علیه السلام فرمود: شیطان گمراه کننده و نفس اماره به سوء.
💠 غرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِیِّ وَ فَسَحَتْ لَهُمْ بِالْمَعَاصِی
شیطان و نفس اماره آنها را به وسیله آرزوها فریفتند،راه گناه را بر آنان گشودند،
[«فَسَحَتْ» از ماده «فُسحت» به معناى گشایش]
💠 و وَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ
نوید پیروزى به آنها دادند و آنان را به سرعت به جهنم فرستادند.
[«اظْهار» به معناى پشتیبانى وپیروزى است]
💠فاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ
و آنان را به سرعت به جهنم فرستادند. [«اقتحام» در اصل به معناى ورود در کارهاى سخت و هولناک است]
⏪ توضیحی در مورد جنگ نهروان:
جنگ نهروان آخرین جنگ در زمان حیات امیرالمومنین بود، اگر چه حضرت قصد داشت مجددا با معاویه وارد جنگ شود ولی شهادت حضرت مانع از این تصمیم شد.
خوارج گروه خشک مقدس ، و مقدس مآب ظاهر بینی بودند که از باطن و حقیقت دین اطلاعی نداشتند و فقط ظاهر را می دیدند .
↙️در سخت ترین لحظات جنگ صفین، با هماهنگی معاویه و نفوذی های لشکر امیرالمومنین بحث حکمیت و قرآن به نیزه کردن انجام شد و خوارج گفتند ما باید جنگ را متوقف کنیم و حضرت را مجبور به این کار کردند.
بعدا پشیمان شدند و گفتند ما غیر خدا را حکم و داور قرار داده ایم (عمرو عاص و ابوموسی اشعری) و گناه باعث کفر است.
حضرت فرمود: من که از اول مخالف بودم و شما تحمیل کردید ولی نه حکمیت خلاف شرع است، نه اگر کسی گناه کرد از دین خارج میشود.
↙️خوارج ابتدا یک گروه فکری بود که فقط شعار میدادند و تلاش میکردند جلسات سخنرانی امیرالمومنین را متشنج کنند.
شعار ” لا حکم الا لله” شعار اصلی آنان بود که امیرالمومنین در خطبه ۴۰ پاسخ کوبنده ای به شعار آنان و معنای اشتباهی که از آن برداشت میکنند، داده است.
↙️خوارج همین که دست به سلاح بردند، حضرت با آنها وارد جنگ شد.
عبدالله بن خَبّاب بن اَرَتّ اولین کسی بود که توسط خوارج کشته شد و حضرت از اینجا به آنها اعلان جنگ کرد.
خوارج از عبدالله پرسیدند:
مَا تَقُولُ فِی اَلتَّحْکِیمِ وَ اَلْحُکُومَهِ
نظر تو در نورد حکومت علی چیست؟
قَالَ إِنَّ عَلِیّاً أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْکُمْ وَ أَشَدُّ تَوَقِّیاً عَلَى دِینِهِ وَ أَنْفَذُ بَصِیرَهً
گفت: علی از شما عالمتر است بخدا و در دیتش باتقواتر ، وبصیرتش بیش از شماست.
فَقَالُوا إِنَّکَ لَسْتَ بِمُتَّبِعِ اَلْهُدَى إِنَّمَا تَتَّبِعُ اَلرِّجَالَ عَلَى إِیمَانِهِمْ ثُمَّ قَرَّبُوهُ إِلَى اَلنَّهْرِ وَ ذَبَحُوهُ؛
کفتند تو برمسیر هدایت نیستی او را در کنار نهر سر بریدند و بعد هم همسر حامله اش را کشتند.
↙️ امیرالمومنین عبدالله بن عباس را برای گفتگو فرستاد و بعد هم خودش برای پاسخ دادن به شبهات آنها رفت و در مجموع از ۱۲ هزار نفر، ۸ هزار نفر از مسیر اشتباه دست کشیدند و به حضرت پیوستند و ۴ هزار نفر باقی ماندند که حضرت با آنها وارد جنگ شد.
پیش بینی حضرت در مورد نتیجه جنگ،
درخطبه ۵۹ فرمود :
وَ اللَّهِ لَا یُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَهٌ وَ لَا یَهْلِکُ مِنْکُمْ عَشَرَهٌ.
به خدا سوگند، ده تن از خوارج زنده نماند و حتى، ده تن از شما کشته نشود.
📗روایتی از امیرالمومنین در مورد شخصیت شناسی خوارج:
از امیرالمومنین در مورد خوارج پرسیدند:
أَکفَّارٌ هُمْ؟ قَالَ: مِنَ الِکُفْرِ فَرُّوا
آیا ایشان کافر بودند؟ فرموداز کفر فراری بودند ،
قِیلَ: أَفمنافقون هُمْ؟
سوال شد منافق بودند؟
قَالَ: إِن الْمُنَافِقِینَ لَا یَذْکُرُونَ اللَّه إِلَّا قَلِیلًا،
فرنود : متافق خدا را یاد نمی کند مگر خیلی قلیل.
وَهَؤُلَاءِ یَذْکُرُونَ اللَّه بُکره وأَصیلًا،
و خوارج صبح و شام خدا را یاد می کنند و ذکر می گویند
فَقِیلَ: مَا هُمْ؟
سوال شد : پس چه بودند؟
قَالَ: قَوْمٌ أَصابتهم فِتْنَهٌ فعَمُوا وصَمُّوا.
فرنور: قومی که به فتنه افتادند ودر فتنه کور و کر شدند.
❌ انسان دو دشمن دارد.
💠بؤْساً لَکُمْ، لَقَدْ ضَرَّکُمْ مَنْ غَرَّکُمْ
بدا به حال شما. به یقین کسى که شما را فریب داد به شما ضرر زد.
💠 فقِیلَ لَهُ مَنْ غَرَّهُمْ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ؟ به امام علیه السلام عرض کردند: اى امیرمؤمنان! چه کسى آنها را فریب داد؟
💠 فقَالَ الشَّیْطَانُ الْمُضِلُّ وَ الْأَنْفُسُ الْأَمَّارَهُ بِالسُّوءِ
امام علیه السلام فرمود: شیطان گمراه کننده و نفس اماره.
❌انسان دو دشمن فریبکار دارد.
دو دشمن باعث انحراف انسان میشوند. یکى از برون و دیگرى از درون؛ شیطان از برون و نفس اماره از درون.
البته خداوند دو پیامبر نیز در مقابل این دو دشمن برای انسان فرستاده است. پیامبر درون و پیامبر برون.
پیامبر درون عقل است و پیامبر برون انبیاء و ائمه هستند.
❇️نفوذ شیطان در صورتى است که نفس اماره بر انسان مسلط باشد.
قرآن مجید مى فرماید:
《إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلَى رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ؛ نحل – ۹۹ 》
چراکه او، بر کسانى که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکل مى کنند، تسلطى ندارد.
《 إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ ؛ نحل – ۱۰۰》
تسلط او تنها بر کسانى است که او را به سرپرستى خود برگزیده اند، و آنها که به خدا شرک مى ورزند و به فرمان شیطان گردن مى نهند.
⏪ شیطان در نهج البلاغه از کلام امیرالمومنین علیه السلام:
امیرالمومنین در نهج البلاغه موارد و مطالب متعددی در مورد شیطان بیان کرده است.
◀️ شیطان به تدریج نفوذ میکند.
درخطبه ۷ فرمودند:
اتَّخَذُوا الشَّیْطَانَ لِأَمْرِهِمْ مِلَاکاً وَ اتَّخَذَهُمْ لَهُ أَشْرَاکاً
عده ای هستند که شیطان را ملاک و اساس کار خود قرار داده اند; او نیز آنها را به عنوان دامهاى خویش یا شریکان خود برگزید،
فَبَاضَ وَ فَرَّخَ فِی صُدُورِهِمْ
و به دنبال آن در سینه هاى آنها تخمگذارى کرد; سپس آن را مبدّل به جوجه نمود.
وَ دَبَّ وَ دَرَجَ فِی حُجُورِهِمْ
این جوجه هاى شیطانى از درون سینه هاى آنان خارج شده، در دامانشان حرکت کرد و پرورش یافت،
فَنَظَرَ بِأَعْیُنِهِمْ وَ نَطَقَ بِأَلْسِنَتِهِمْ
و سرانجام کارشان به جایى رسید که شیطان با چشم آنها نگاه کرد و بازبانشان سخن گفت.
فَرَکِبَ بِهِمُ الزَّلَلَ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الْخَطَلَ
آنها را بر مرکب لغزشها سوار کرد و سخنان فاسد و هزل و باطل را در نظرشان زینت بخشید.
◀️ اسلحه انسان در مقابل شیطان، فضائل اخلاقی است.
در خطبه قاصعه فرمود:
اتَّخِذُوا التَّوَاضُعَ مَسْلَحَهً بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّکُمْ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ،
فروتنى را سنگر میان خود و دشمنتان; یعنى ابلیس و سپاهیانش قرار دهید،
فَإِنَّ لَهُ مِنْ کُلِّ أُمَّهٍ جُنُوداً وَ أَعْوَاناً وَ رَجِلًا وَ فُرْسَاناً
زیرا او از هر امتى لشکریان و یاورانى، پیادگان و سوارانى دارد که با کمک آنها در میان همه اقوام و گروهها نفوذ مى کند.
◀️شیطان جن و انس داریم.
در خطبه ۱۰ در مورد طراحان جنگ جمل فرمود:
أَلَا وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ جَمَعَ حِزْبَهُ وَ اسْتَجْلَبَ خَیْلَهُ وَ رَجِلَهُ،
آگاه باشید! شیطان حزب خود را گرد آورده و سواره و پیاده هاى لشکرش را فراخوانده است;
وَ إِنَّ مَعِی لَبَصِیرَتِی
ولى من آگاهى و بصیرت خود را همراه دارم،
مَا لَبَّسْتُ عَلَى نَفْسِی وَ لَا لُبِّسَ عَلَیَّ.
نه حقیقت را بر خود مشتبه ساخته ام و نه دیگرى بر من مشتبه ساخته،
وَ ایْمُ اللَّهِ لَأُفْرِطَنَّ لَهُمْ حَوْضاً أَنَا مَاتِحُهُ
به خدا سوگند گردابى براى آنان فراهم سازم که جز من کسى نتواند آن را چاره کند!
لَا یَصْدُرُونَ عَنْهُ وَ لَا یَعُودُونَ إِلَیْهِ
هرگز از آن بیرون نمى آیند و آن عدّه که از آن بگریزند هرگز به سوى آن باز نمى گردند و قدم نهادن در چنین صحنه هایى را فراموش مى کنند.
◀️دعای ۲۵ صحیفه سجادیه:
وَ أَعِذْنِی وَ ذُرِّیتِی مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ،
خدایا من و ذریه ام را از شیطان رانده شده پناه ده
فَإِنَّک …جَعَلْتَ لَنَا عَدُوّاً یکیدُنَا،
زیرا که تو ما را آفریدى و به واجبات امر کردى و از محرمات نهى فرمودى و میل و رغبت در ثواب اعمال و ترس و وحشت از عقاب در دلهایمان انداختى. و براى ما دشمنى مثل شیطان قرار دادى.
سَلَّطْتَهُ مِنَّا عَلَی مَا لَمْ تُسَلِّطْنَا عَلَیهِ مِنْهُ، أَسْکنْتَهُ صُدُورَنَا،
و او را بر مسایلى درباره ى ما مسلط فرمودى که ما بر آنها تسلط نداریم و او را در سینه هایمان لانه دادى
وَ أَجْرَیتَهُ مَجَارِی دِمَائِنَا،
و در خونهایمان به جریان انداختى،
لَا یغْفُلُ إِنْ غَفَلْنَا، وَ لَا ینْسَی إِنْ نَسِینَا،
اگر ما غافل شویم او از ما غافل نیست و اگر ما فراموش کنیم ،
او ما را فراموش نمى کند.
یؤْمِنُنَا عِقَابَک، وَ یخَوِّفُنَا بِغَیرِک.
او ما را از عذاب تو ایمن مى سازد و از غیر تو مى ترساند.
إِنْ هَمَمْنَا بِفَاحِشَهٍ شَجَّعَنَا عَلَیهَا، وَ إِنْ هَمَمْنَا بِعَمَلٍ صَالِحٍ ثَبَّطَنَا عَنْهُ،
اگر ما براى عمل بدى همت کنیم او ما را تشویق و ترغیب مى کند و اگر به کار خوبى همت گماریم راى ما را مى زند.
یتَعَرَّضُ لَنَا بِالشَّهَوَاتِ، وَ ینْصِبُ لَنَا بِالشُّبُهَاتِ…
خدایا شیطان ما را به شهوتها دعوت مى کند و شبهه ها را برایمان بر پا مى نماید اگر به ما وعده دهد دروغ مى گوید و اگر ما را به نعمت ها سرگرم کند خلاف آن انجام مى دهد .
و اگر تو نیرنگ او را از ما دفع نکنى ما را گمراه مى کند و اگر فساد و رفتار زشت او
را مانع نشوى ما را گرفتار لغزش خواهد کرد.
اللَّهُمَّ فَاقْهَرْ سُلْطَانَهُ عَنَّا بِسُلْطَانِک
خدایا: با قهر و غلبه خود قهر و غلبه اش را بشکن
حَتَّی تَحْبِسَهُ عَنَّا بِکثْرَهِ الدُّعَاءِ لَک
تا آنجا که او را به خاطر دعاى فراوانى که ما مى کنیم زندانى کنى.
فَنُصْبِحَ مِنْ کیدِهِ فِی الْمَعْصُومِینَ بِک
و صبح کنیم در حالى که به لطف تو از فریب او مصون باشیم.
⤵️نفس اماره در نهج البلاغه:
نامه ی حضرت به یکی از فرمانهان لشکر.
در نامه ۵۶ آمده:
اتَّقِ اللَّهَ فِی کُلِّ صَبَاحٍ وَ مَسَاءٍ…
فَکُنْ لِنَفْسِکَ مَانِعاً رَادِعاً، وَ لِنَزْوَتِکَ عِنْدَ الْحَفِیظَهِ وَاقِماً قَامِعاً.
در هر صبح و شام تقواى الهى را پیشه کن …
فَکُنْ لِنَفْسِکَ مَانِعاً رَادِعاً،
در مقابل نفس سرکش، مانع و رادع
وَ لِنَزْوَتِکَ عِنْدَ الْحَفِیظَهِ وَاقِماً قَامِعاً.
و به هنگام خشم و غضب بر نفس خویش مسلّط و غالب باش و ریشه هاى هوا و هوس را قطع کن.
⏪حضرت طرق نفوذ نفس اماره و شیطان در وجود انسان را سه طریق بیان میکند:
1⃣ غرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِیِّ
امانیّ به معنای آرزوهای بلند و بالایی است که از وهم سر چشمه میگیرد و هیچ حقیقتی ندارند.
❇️خوارج دلبستگی به دنیا نداشتند و از جهت تعلقات دنیایی، انسان های زاهدی بودند ولی آنچه آنها را به آرزو کشاند، امید واهی برای تشکیل حکومت گسترده بر اساس عقاید مقدس مآبانه آنها بود.
همان چیزی که در دوران ما، در داعش نیز وجود داشت.
2⃣ و فَسَحَتْ لَهُمْ بِالْمَعَاصِی
شیطان و نفس اماره راه گناه را بر آنها باز کردند.
یکی از عوامل مهم گناهکاری خوارج، آشنا نبودن به مبانی عمیق دینی بود، ظاهر بینی و قشری گری شاید آنها را به ظاهر مقدس جلوه داده بود ولی آنها برای مبارزه با حضرت حاضر بودند راحت مرتکب قتل شوند، حاضر بودند بیعت بشکنند، حاضر بودند با امام زمان به جنگ برخیزند.
❇️در حالی که اصل حرف آنها که “حکمیت حرام بود و حرام انسان را از دین خارج میکند” حرف باطلی بود.
اگر دین شناسی ما عمیق نشود و فقط به ظواهر بپردازیم این خطر هست که نماز خوان هایی بشویم که با امام زمان به جنگ برخیزیم.
3⃣ و وَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ، فَاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ شیطان و نفس اماره نوید پیروزى و کمک به آنها دادند و آنان را به سرعت به جهنم فرستادند.
❇️یکی از شگردهای شیطان برای سوار شدن بر انسان، وعده ی کمک دادن است.
شیطان به انسان میگوید تو این مسیر را شروع کن، من هم هستم و تو را یاری میکنم ولی وقتی انسان وارد مسیر خلاف شد او انسان را خوار و ذلیل میکند و پشت انسان را خالی میکند.
قرآن کریم میفرماید:
《 وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا؛ فرقان – ۲۹》
شیطان همیشه خوار کننده انسان بوده است. می گوید بیا کمکت کنم اما پشتت را رها میکند.
⏪ اسب گناه، ما را با سر در جهنم می اندازد حضرت درخطبه ۱۶ فرمود:
أَلَا وَ إِنَّ الْخَطَایَا خَیْلٌ شُمُسٌ حُمِلَ عَلَیْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ بِهِمْ فِی النَّارِ، آگاه باشید! گناهان اسبهاى سرکشى هستند که اهلش را بر آنها سوار مى کنند و لجامهاى آنها برگرفته مى شود و سرانجام آنان را در دوزخ سرنگون مى کند!
أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَى مَطَایَا ذُلُلٌ حُمِلَ عَلَیْهَا أَهْلُهَا وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّهَ
آگاه باشید! تقوا و پرهیزگارى همانند مرکبهاى راهوار و رام و سریع السیر مى باشند که اهلش را بر آن سوار مى کنند و زمام آنها را به دستشان مى سپارند و آنها را به بهشت جاویدان مى رسانند.
👈 نکته 1:
تفکر خوارج از بین رفتنی نیست.
کَلَّا وَ اللَّهِ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ قَرَارَاتِ النِّسَاءِ،
در پایان جنگ با خوارج، در سال ۳۸ هجرى شخصى گفت، اى امیرالمؤمنین خوارج همه نابود شدند. فرمود نه، سوگند به خدا هرگز !
آنها نطفه هایى در پشت پدران و رحم مادران وجود خواهند داشت.
کُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتَّى یَکُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلَّابِینَ
هر گاه که شاخى از آنان سر برآورد قطع مى گردد تا اینکه آخرینشان به راهزنى و دزدى تن در مىدهند.
👈 نکته۲:
چرخیدن امیرالمومنین بین کشته شدگان جنگ ها و عبرت گیری از آنها:
❇️پیامبر در جنگ بدر دستور داد کشته شده ی مشرکین را داخل چاهی ریختند و با کشتگان بدر صحبت کرد. از آنها پرسید آیا دیدید آنچه من میگفتم حق بود؟
اصحاب پرسیدند مگر اینها چیزی میفهمند که شما با آنها حرف میزنید؟ فرمود:
مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ وَ لَکِنَّهُمْ لَا یَسْتَطِیعُونَ أَنْ یُجِیبُونِی.
تو از آنان شنواتر نیستى؛ آنان توان ندارند پاسخ بگویند.
❇️در خطبه ۲۱۹ وقتی امیرالمومنین از بین کشته شده های جمل رسید فرمود:
أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ کُنْتُ أَکْرَهُ أَنْ تَکُونَ قُرَیْشٌ قَتْلَى تَحْتَ بُطُونِ الْکَوَاکِبِ
به خدا قسم، من خوش نداشتم که اجساد قریش پیشگامان در زیر این آسمان بر روى زمین افتاده باشد ولى جاه طلبى و پیمان شکنى آنها کارشان را به اینجا رساند.
گاهی امام زمان هم از ما انتظار برخی کارها را ندارد.
❇️یا وقتی حضرت به جنازه طلحه رسید فرمود:
لَقَد کانَ لَکَ عِلمٌ لَو نَفَعَک، و لکن الشَیطان اَضَلَّکَ فَاَزَلَّک فَعَجَّلَکَ الى النار تو دانشى داشتى; اى کاش آن دانش تو را سود مىبخشید. ولى شیطان تو را گمراه کرد ولغزانید وبه سوى آتش کشانید.
اللهم افتح لنا ابواب رحمتک
